બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.2

અનારબ્ધકાર્યયોઃ પુણ્યપાપયોઃ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ક્ષય ઉક્તઃ ઇતરે તુ આરબ્ધકાર્યે પુણ્યપાપે ઉપભોગેન ક્ષપયિત્વા બ્રહ્મ સંપદ્યતે ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છાન્દો. 6.14.2) ઇતિ ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ ઇતિ ચ એવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ સતિ અપિ સમ્યક્ દર્શને યથા પ્રાક્ દેહપાતાત્ ભેદદર્શનં દ્વિચન્દ્રદર્શનન્યાયેન અનુવૃત્તમેવં પશ્ચાત્ અપિ અનુવર્તેત ।
ન ।
નિમિત્ત અભાવાત્ ।
ઉપભોગશેષક્ષપણં હિ તત્ર અનુવૃત્તિનિમિત્તં ન ચ તાદૃશમાત્ર કિઞ્ચિત્ અસ્તિ ।
નનુ અપરઃ કર્માશયોઃ અભિનવમ્ ઉપભોગ્મ્ આરપ્સ્યતે ।
ન ।
તસ્ય દગ્ધબીજત્વાત્ ।
મિથ્યાજ્ઞાન અવષ્ટમ્ભં હિ કર્માન્તરં દેહપાત ઉપભોગાન્તરમ્ આરભતે તત્ ચ મિથ્યાજ્ઞાન અવષ્ટમ્ભં હિ કર્માન્તરં દેહપાત ઉપભોગાન્તરમ્ આરભતે તત્ચ મિથ્યાજ્ઞાનં સમ્યક્ જ્ઞાનેન દગ્ધમ્ ઇત્યતઃ સાધુ એતત્ આરબ્ધકાર્યક્ષયે વિદુષઃ કૈવલ્યમ્ અવશ્યં ભવતિ ઇતિ ॥ 19 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥ 1 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
ચતુર્થાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
અત્ર પાદે ઉત્ક્રાન્તિગતિનિરૂપણમ્
1 વાગાધિકરણમ્ । સૂ. 1-2
વાઙ્મનસિ દર્શનાચ્ છબ્દાચ્ ચ

અથ અપરાસુ વિદ્યાસુ ફલપ્રાપ્તયે દેવયાનં પન્થાનમ્ અવતારયિષ્યન્ પ્રથમં તાવત્ યથાશાસ્ત્રમ્ ઉત્ક્રાન્તિક્રમમ્ અન્વાચષ્ટે ।
સમાના હિ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ ઉત્ક્રાન્તિઃ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
અસ્તિ પ્રાયણવિષયા શ્રુતિઃ ઽઅસ્ય સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો વાક્ મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણ- તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્ઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ ।
કિમ્ ઇહ વાચ એવ વૃત્તિમત્ત્યા મનસિ સંપત્તિઃ ઉચ્યત ઉત વાગ્વૃત્તેઃઇતિ વિશયઃ ।
તત્ર વાક્ એવ તાવત્ મનસિ સંપદ્યત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તથા હિ શ્રુતિઃ અનુગૃહીતા ભવતિ ।
ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્ ।
શ્રુતિલક્ષણ અવિશયે ચ શ્રુતિઃ ન્યાય્યા ન લક્ષણા ।
તસ્માત્ વાચ એવ અયં મનસિ પ્રલય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - વાક્ વૃત્તિઃ ઇતિ વ્યાખ્યાતે યાવતા વાક્ મેનસિ ઇતિ એવ આચાર્યઃ પઠતિ ।
સત્યમ્ એતત્ ।
પઠિષ્યતિ તુ પુરસ્તાત્ ઽઅવિભાગો વચનાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 4.2.16) ઇતિ ।
તસ્માત્ અત્ર વૃત્તિ ઉપશમમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ ગમ્યતે ।
તત્ત્વપ્રલયવિવક્ષાયાં તુ સર્વત્ર એવ અવિભાગસામ્યાત્ કિં પરત્ર એવ વિશિષ્યાત્ અવિભાગ ઇતિ ।
તસ્માત્ અત્ર વૃત્તિ ઉપસંહારવિવક્ષા ।
વાક્ વૃત્તિઃ પૂર્વમ્ ઉપસંહ્રિયતે મનોવૃત્તૌ અવસ્થિતાયામ્ ઇતિ અર્થઃ ।
કસ્માત્ ।
દર્શનાત્ ।
દૃશ્યતે હિ વાક્ વૃત્તેઃ પૂર્વ ઉપસંહારો મનોવૃત્તૌ વિદ્યમાનાયામ્ ।
નનુ શ્રુતિસામર્થ્યાત્ વાચ એવ અયં મનસિ અપ્યયો યુક્ત ઇતિ ઉક્તમ્ ।
ન ઇતિ આહ ।
અતત્પ્રકૃતિત્વાત્ ।
યસ્ય હિ યત ઉત્પત્તિઃ તસ્ય તત્ર પ્રલયો ન્યાય્યો મૃદીવ શરાવસ્ય ।
ન ચ મનસો વાક્ ઉત્પદ્યત ઇતિ કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ ।
વૃત્ત્યુત્તિ ઉદ્ભવ અભિભવૌ તુ અપ્રકૃતિસમાશ્રયૌ અપિ દૃશ્યેતે ।
પાર્થિવેભ્યો હિ ઇન્ધનેભ્યઃ તૈજસસ્ય અગ્નેઃ વૃત્તિઃ ઉદ્ભવતિ અપ્સુ ચ ઉપશામ્યતિ ।
કથં તર્હિ અસ્મિન્ પક્ષે શબ્દો વાક્ મનસિ સંપદ્યત ઇતિ ।
અત આહ શબ્દાત્ ચ ઇતિ ।
શબ્દઃ અપિ અસ્મિન્ પક્ષે અવકલ્પતે વૃત્તિવૃત્તિમતોઃ અભેદ ઉપચારાત્ ઇતિ અર્થઃ ॥ 1 ॥
fન્: પ્રયતો મ્રિયમાણસ્ય ।
અત એવ ચ સર્વાણ્યનુ

ઽતસ્માદુપશાન્તતેજાઃ ।
પુનર્ભવમિન્દ્રિયૈર્મનસિ સંપદ્યમાનૈઃઽ (પ્રશ્ન. 3.9) ઇતિ અત્ર અવિશેષેણ સર્વેષામ્ એવ ઇન્દ્રિયાણાં મનસિ સંપત્તિઃ શ્રૂયતે ।
તત્ર અપિ અત એવ વાચ ઇવ ચક્ષુરાદીનામ્ અપિ સવૃત્તિકે મનસિ અવસ્થિતે વૃત્તિલોપદર્શનાત્ તત્ત્વપ્રલય અસંભવાત્ શબ્દ ઉપપત્તેઃ ચ વૃત્તિદ્વારેણ એવ સર્વાણિ ઇન્દ્રિયાણિ મનઃ અનુવર્તન્તે ।
સર્વેષાં કરણાનાં મનસિ ઉપસંહાર અવિશેષે સતિ વાચઃ પૃથક્ ગ્રહણં વાક્ મનસિ સંપદ્યત ઇતિ ઉદાહરણ અનુરોધેન ॥ 2 ॥
મનોધિકરણમ્ । સૂ. 3
તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્

સમધિગતમેતત્ ઽવાઙ્મનસિ સંપદ્યતેઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ અત્ર વૃત્તિસંપત્તિવિવક્ષ ઇતિ ।
અથ યત્ ઉત્તરવાક્યમ્ ઽમનઃ પ્રાણેઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ કિમ્ અત્ર અપિ વૃત્તિસંપત્તિઃ એવ વિવક્ષ્યત ઉત વૃત્તિમત્ સંપત્તિઃ ઇતિ વિચિકિત્સાયાં વૃત્તિમત્ સંપત્તિઃ એવ અત્ર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
શ્રુતિ અનુગ્રહાત્ તત્ પ્રકૃતિકત્વ ઉપપત્તેઃ ચ ।
તથા હિ - ઽઅન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃપ્રાણઃઽ (છા. 6.5.4) ઇતિ અન્નયોનિ મન આત્મનન્તિ અપ્ યોનિં ચ પ્રાણમ્ ।
ઽઆપશ્ચાન્નમસૃજન્તઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
અત- ચ યત્ મનઃ પ્રાણે પ્રકૃતિવિકાર અભેદાત્ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તત્ અપિ અગૃહીત બાહ્ય ઇન્દ્રિયવૃત્તિ મનો વૃત્તિદ્વારેણ એવ પ્રાણે પ્રલીયતે ઇતિ ઉત્તરાત્ વાક્યાત્ અવગન્તવ્યમ્ ।
તથા હિ સુષુપ્સો- મુમૂર્ષોઃ ચ પ્રાણવૃત્તૌ પરિસ્પન્દ આત્મિકાયામ્ અવસ્થિતાયાં મનોવૃત્તીનામ્ ઉપશમો દૃશ્યતે ।
ન ચ મનસઃ સ્વરૂપ અપ્યયઃ પ્રાણે સંભવતિ ।
અતત્ પ્રકૃતિત્વાત્ ।
નનુ દર્શિતં મનસઃ પ્રાણપ્રકૃતિત્વમ્ ।
ન એતત્ સારમ્ ।
ન હિ ઈદૃશેન પ્રાણાડિકેન તત્ પ્રકૃતિત્વેન મનઃ પ્રાણે સંપત્તુમ્ અર્હતિ ।
એવમ્ અપિ હિ અન્ને મનઃ સંપદ્યેત અપ્સુ ચ અન્નમ્ અપ્સુ એવ ચ પ્રાણઃ ।
ન હિ એતસ્મિન્ અપિ પક્ષે પ્રાણભાવપરિણતાભ્યઃ અદ્ભ્યો મનો જાયત ઇતિ કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ તસ્માત્ ન મનસઃ પ્રાણે સ્વરૂપ અપ્યયઃ ।
વૃત્તિ અપ્યયે અપિ તુ શબ્દઃ અવકલ્પતે વૃત્તિવત્તિમતોઃ અભેદ ઉપચારાત્ ઇતિ દર્શિતમ્ ॥ 3 ॥
3 અધ્યક્ષ અધિકરણમ્ । સૂ. 4-6
સો ઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ

સ્થિતમ્ એતત્ યસ્ય યતો ન ઉત્પત્તિઃ તસ્ય તસ્મિન્ વૃત્તિપ્રલયો ન સ્વરૂપપ્રલય ઇતિ ।
ઇદમ્ ઇદાનીં પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ અત્ર ચિન્ત્યતે -
કિં યથાશ્રુતિ પ્રાણસ્ય તેજસિ એવ વૃત્તિ ઉપસંહારઃ કિંવા દેહ ઇન્દ્રિયપઞ્જર અધ્યક્ષે જીવ ઇતિ ।
તત્ર શ્રુતેઃ અનતિશઙ્ક્યત્વાત્ પ્રાણસ્ય તેજસિ એવ સંપત્તિઃ સ્યાત્ અશ્રુતકલ્પનાયા અન્યાય્યત્વાત્ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે સઃ અધ્યક્ષ ઇતિ ।
સ પ્રકૃતઃ પ્રાણઃ અધ્યક્ષે અવિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞ ઉપાધિકે વિજ્ઞાન આત્મનિ અવતિષ્ઠતે ।
તત્ પ્રધાના પ્રાણવૃત્તિઃ ભવતિ ઇતિ અર્થઃ ।
કુતઃ - તત્ ઉપગમાદિભ્યઃ ।
એવમ્ એવ ઇમમ્ આત્માનમ્ અન્તકાલે સર્વે પ્રાણા અભિસામયન્તિ યત્ર એતત્ ઊર્ધ્વ ઉચ્છ્વાસી ભવતિ ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરમ્ અધ્યક્ષ ઉપગામિનઃ સર્વાન્ પ્રાણાન્ અવિશેષેણ દર્શયતિ ।
વિશેષેણ ચ ઽતમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ પઞ્ચવૃત્તેઃ પ્રાણસ્ય અધ્યક્ષ અનુગામિતાં દર્શયતિ તત્ અનુવૃત્તિતાં ચ ઇતરેષામ્ ।
ઽપ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામતિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ।
ઽસવિજ્ઞાનો ભવતિઽ ઇતિ ચ અધ્યક્ષસ્ય અન્તર્વિજ્ઞાનવત્ત્વ પ્રદર્શનેન તસ્મિન્ અપીતકરણગ્રામસ્ય પ્રાણસ્ય અવસ્થાનં ગમયતિ ।
નનુ પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ શ્રૂયતે કથં પ્રાણઃ અધ્યક્ષ ઇતિ અધિકાવાપઃ ક્રિયતે ।
ન એષ દોષઃ ।
અધ્યક્ષપ્રધાનત્વાત્ ઉત્ક્રમણાદિવ્યવહારસ્ય શ્રુત્યન્તરગતસ્ય અપિ ચ વિશેષસ્ય અપેક્ષણીયત્વાત્ ॥ 4 ॥
કથં તર્હિ પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ શ્રુતિઃ ઇતિ અત આહ -
ભૂતેષુ તચ્છ્રુતેઃ

સ પ્રાણસંપૃક્તઃ અધ્યક્ષઃ તેજઃસહચરિતેષુ ભૂતેષુ દેહબીજભૂતેષુ સૂક્ષ્મેષુ અવતિષ્ઠત ઇતિ અવગન્તવ્યમ્ ।
પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નનુ ચ ઇયં શ્રુતિઃ પ્રાણસ્ય તેજસિ સ્થિતિં દર્શયતિ ન પ્રાણસંપૃક્તસ્ય અધ્યક્ષસ્ય ।
ન એષ દોષઃ ।
સઃ અધ્યક્ષ ઇતિ અધ્યક્ષસ્ય અપિ અન્તરાલે અપિ ઉપસંખ્યાતત્વાત્ ।
યઃ અપિ હિ સ્રુઘ્નાન્મથુરાં ગત્વા મથુરાયાઃ પાટલિપુત્રં વ્રજતિ સઃ અપિ સ્રુઘ્નાત્પાટલિપુત્રં યાતિ ઇતિ શક્યતે વદિતુમ્ ।
તસ્માત્ પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ પ્રાણસંપૃક્તસ્ય અધ્યક્ષસ્ય એવ એતત્ તેજઃ સહચરિતેષુ ભૂતેષુ અવસ્થાનમ્ ॥ 5 ॥
કથં તેજઃસહચરિતેષુ ભૂતેષુ ઇતિ ઉચ્યતે યાવત્ એકમેવ શ્રૂયતે પ્રાણઃ તેજસિ ઇતિ ।
અત આહ -
નૈકસ્મિન્ દર્શયતો હિ

ન એકસ્મિન્ એવ તેજસિ શરીરાન્તરપ્રેપ્સાવેલાયાં જીવઃ અવતિષ્ઠતે કાર્યસ્ય શરીરસ્ય અનેકાત્મકત્વદર્શનાત્ ।
દર્શયતઃ ચ એતમ્ અર્થં પ્રશ્નપ્રતિવચને ઽઆપઃ પુરુષવચસઃઽ (છા. 5.3.3) ઇતિ ।
તત્ વ્યાખ્યાતમ્ ઽત્ર્યાત્મકત્વાત્તુ ભૂયસ્ત્વાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.1.2) ઇતિ અત્ર ।
શ્રુતિસ્મૃતી ચ એતમર્થં દર્શયતઃ ।
શ્રુતિઃ ઽપૃથ્વીમય આપોમયો વાયુમય આકાશમયસ્તોજોમયઃઽ ઇત્યાદ્યા ।
સ્મૃતિઃ અપિ ઽઅણ્વ્યો માત્રાવિનાશિન્યો દશાર્ધાનાં તુ યાઃસ્મૃતાઃ ।
તાભિઃ સાર્ધમિદં સર્વં સંભવત્યનુપૂર્વશઃઽ ઇત્યાદ્યા ।
નનુ ચ ઉપસંહૃતેષુ વાક્ આદિષુ કરણેષુ શરીરાન્તરપ્રેપ્સાવેલાયાં ઽક્વાયં તદા પુરુષો ભવતિઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ ઉપક્રમ્ય શ્રુત્યન્તરં કર્માશ્રયતાં નિરૂપયતિ - ઽતૌ હ યદૂચતુઃ કર્મ હૈવ તદૂચતુરથ હ યત્પ્રશશંસતુઃ કર્મ હૈવ તત્પ્રશશંસતુઃઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - તત્ર કર્મપ્રયુક્તસ્ય ગ્રહ અતિગ્રહસંજ્ઞકસ્થ ઇન્દ્રિયવિષયાત્મકસ્ય બન્ધનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ઇતિ કર્માશ્રયતા ઉક્તા ।
ઇહ પુનઃ ભૂત ઉપાદાનાત્ દેહાન્તર ઉત્પત્તિઃ ઇતિ ભૂતાશ્રયત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
પ્રશંસાશબ્દાત્ અપિ તત્ર પ્રાધાન્યમાત્રં કર્મણઃ પ્રદર્શિતં ન તુ આશ્રયાન્તરં નિવારિતમ્ ।
તસ્માત્ અવિરોધઃ ॥ 6 ॥
fન્: દશાર્ધાનાં પઞ્ચભૂતાનાં , અણ્વ્યઃ સૂક્ષ્માઃ , મીયન્ત ઇતિ માત્રાઃ ।
4 આસૃત્યુપક્રમ અધિકરણમ્ । સૂ. 7
સમાના ચાસૃત્યુપક્રમાદ્ અમૃતત્વં ચાનુપોષ્ય

સા ઇયમ્ ઉત્ક્રાન્તિઃ કિં વિદ્વત્ અવિદુષોઃ સમાના કિંવા વિશેષવતિ ઇતિ વિશયાનાનાં વિશેષવતિ ઇતિ તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
ભૂતાશ્રયવિશિષ્ટા હિ એષા ।
પુનઃ ભવાય ચ ભૂતાનિ આશ્રીયન્તે ।
ન ચ વિદુષઃ પુનર્ભવઃ સંભવતિ ।
ઽઅમૃતત્વં હિ વિદ્વાનશ્નુતેઽ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
તસ્મત્ અવિદુષ એવ એષ ઉત્ક્રાન્તિઃ ।
નનુ વિદ્યાપ્રકરણે સમામ્નાનાત્ વિદુષ એવ એષા ભવેત્ ।
ન ।
સ્વાપાદિવત્ યથાપ્રાપ્ત અનુકીર્તનાત્ ।
તથા હિ ઽયત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામઽ ઽઅશિશિષતિ નામઽ ઽપિપાસતિ નામઽ (છા. 6.8.3,5) ઇતિ ચ સર્વપ્રાણિસાધારણા એવ સ્વાપાદયઃ અનુકીર્ત્યન્તે વિદ્યાપ્રકરણે અપિ પ્રતિપાદયિષિતવસ્તુપ્રતિપાદન અનુગુણ્યેન ન તુ વિદુષો વિશેષવન્તો વિધિત્સ્યન્તે ।
એવમ્ ઇયમ્ અપિ ઉત્ક્રાન્તિઃ મહાજનગત એવ અનુકીર્ત્યતે યસ્યાં પરસ્યાં દેવતાયાં પુરુષસ્ય પ્રયતઃ તેજઃ સંપદ્યતે સ આત્મા તત્ત્વમસિ ઇતિ એતત્ પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધા ચ એષા વિદુષઃ ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ।
તસ્માત્ અવિદુષ એવ એષ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સમાના ચ એષ ઉત્ક્રાન્તિઃ વાક્ મનસિ ઇત્યાદ્યા વિદ્વત્ અવિદુષોઃ આસૃતિ ઉપક્રમાત્ ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
અવિશેષશ્રવણાત્ ।
અવિરુદ્ધાન્ દેહબીજભૂતાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ આશ્રિત્ય કર્મપ્રયુક્તો દેહગ્રહણમ્ અનુભવિતું સંસરતિ ।
વિદ્વાન્ તુ જ્ઞાનપ્રકાશિતં મોક્ષનાડીદ્વારમ્ આશ્રયતે ।
તત્ એતત્ આસૃતિ ઉપક્રમાત્ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
નનુ અમૃતત્વં હિ વિદુષા પ્રાપ્તવ્યં ન ચ તત્ દેશાન્તર આયત્તં તત્ર કૃતો ભૂત આશ્રયત્વં સૃતિ ઉપક્રમો વા ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - અનુપોષ્ય ચ ઇદમ્, અદગ્ધ્વા અત્યન્તમ્ અવિદ્યાદીન્ ક્લેશાન્ અપરવિદ્યાસામર્થ્યાત્ આપેક્ષિકમ્ અમૃતત્વં પ્રેપ્સતે સંભવતિ તત્ર સૃતિ ઉપક્રમો ભૂત આશ્રયત્વં ચ ।
ને હિ નિરાશ્રયાણાં પ્રાણાનાં ગતિઃ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માત્ અદોષઃ ॥ 7 ॥
5 સંસારવ્યપદેશ અધિકરણમ્ ॥ સૂ. 8-11
તદાપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્

ઽતેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્ઽ (છા. 6.8.6) ઇતિ અત્ર પ્રકરણસામર્થ્યાત્ તત્ યથાપ્રકૃતં તેજઃ સાધ્યક્ષં સપ્રાણં સકરણગ્રામં ભૂતાન્તરસહિતં પ્રયતઃ પુંસઃ પરસ્યાં દેવતાયાં સંપદ્યત ઇતિ એતત્ ઉક્તં ભવતિ ।
કીદૃશી પુનઃ ઇયં સંપત્તિઃ સ્યાત્ ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર આત્યન્તિક એવ તાવત્ સ્વરૂપપ્રવિલય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તત્ પ્રકૃતિત્વ ઉપપત્તેઃ ।
સર્વસ્ય હિ જનિમતો વસ્તુજાતસ્ય પ્રકૃતિઃ પરા દેવતા ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ ।
તસ્માત્ આત્યન્તિકીયમ્ અવિભાગાપત્તિઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તત્ તેજ આદિ ભૂતસૂક્ષ્મં શ્રોત્રાદિકરણાશ્રયભૂતમાપીતેરા સંસારમોક્ષાત્ સમ્યક્ જ્ઞાનનિમિત્તાત્ અવતિષ્ઠતે ।
ઽયોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મયથાશ્રુતમ્ઽ (ક. 5.7) ઇત્યાદિ સંસારવ્યપદેશાત્ ।
અન્યથા હિ સર્વઃ પ્રાયણસમય એવ ઉપાધિપ્રત્યસ્તમયાત્ અત્યન્તં બ્રહ્મ સંપદ્યેત ।
તત્ર વિધિશાસ્ત્રમ્ અનર્થકં સ્યાત્ વિદ્યાશાસ્ત્રં ચ ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તઃ ચ બન્ધો ન સમ્યક્ જ્ઞાનાત્ ઋતે વિસ્રંસિતુમ્ અર્હતિ ।
તસ્માત્ તત્ પ્રકૃતિત્વે અપિ સુષુપ્તપ્રલયવત્ બીજભાવ અવશેષ એવ એષા સંત્સપત્તિઃ ઇતિ ॥ 8 ॥
સૂક્ષ્મં પ્રમાણતશ્ ચ તથોપલબ્ધેઃ

તત્ ચ ઇતરભૂતસહિતં તેજો જીવસ્ય અસ્માત્ શરીરાત્ પ્રવસત આશ્રયભૂતં સ્વરૂપતઃ પ્રમાણતઃ ચ સૂક્ષ્મં ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
તથા હિ - નાડીનિષ્ક્રમણશ્રવણાદિભ્યઃ અસ્ય સૌક્ષ્મ્યમ્ ઉપલભ્યતે ।
તત્ર તનુત્વાત્ સંચાર ઉપપત્તિઃ ।
સ્વચ્છત્વાત્ ચ અપ્રતીઘાત ઉપપત્તિઃ ।
અત એવ ચ દેહાત્ નિર્ગચ્છન્ પાર્શ્વસ્થૈઃ ન ઉપલભ્યતે ॥ 9 ॥
નોપમર્દેનાતઃ

અત એવ સૂક્ષ્મત્વાત્ ન અસ્ય સ્થૂલસ્ય શરીરસ્ય ઉપમર્દેન દાહાદિનિમિત્તેન ઇતરત્ સૂક્ષ્મં શરીરમ્ ઉપપદ્યતે ॥ 10 ॥
અસ્યૈવ ચોપપત્તેર્ ઊષ્મા

અસ્ય એવ ચ સૂક્ષ્મસ્યા શરીરસ્ય એષ ઊષ્મા યમ્ એતસ્મિન્ શરીરે સંસ્પર્શેન ઊષ્માણં વિજાનન્તિ ।
તથા હિ મૃતાવસ્થાયામ્ અવસ્થિતે અપિ દેહે વિદ્યમાનેષુ અપિ ચ રૂપાદિષુ દેહગુણેષુ ન ઊષ્મ ઉપલભ્યતે જીવત્ અવસ્થાયામ્ એવ તુ ઉપલભ્યત ઇતિ અત દેહગુણેષુ ન ઊષ્મ ઉપલભ્યતે જીવત્ અવસ્થાયામ્ એવ તુ ઉપલભ્યત ઇતિ અત ઉપપદ્યતે પ્રસિદ્ધશરીરવ્યતિરિક્તવ્યપાશ્રય એવ એષ ઊષ્મ ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - ઽઉષ્ણ એવ જીવિષ્યઞ્શિતો મરિષ્યન્ ઇતિઽ ॥ 11 ॥
6 પ્રતિષેધ અધિકરણમ્ । સૂ. 12-14
પ્રતિષેધાદ્ ઇતિ ચેન્ ન શારીરાત્

ઽઅમૃતત્વં ચાનુપોષ્યઽ ઇતિ અતો વિશેષણાત્ આત્યન્તિકે અમૃતત્વે ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ અભાવો અભ્યુપગતઃ ।
તત્ર અપિ કેનચિત્ કારણેન ઉત્ક્રાન્તિમ્ આશઙ્ક્ય પ્રતિષેધતિ - ઽઅથાકામયમાનો યો ઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો ભવતિ ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ અતઃ પરવિદ્યાવિષયાત્ પ્રતિષેધાત્ ન પરબ્રહ્મવિદો દેહાત્ પ્રાણાનામ્ ઉત્ક્રાન્તિઃ અસ્તિ ઇતિ ચેત્ ।
ન ઇતિ ઉચ્યતે ।
યતઃ શારીરાત્ આત્મન એષ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધઃ પ્રાણાનાં ન શરીરાત્ ।
કથમ્ અવગમ્યતે ઽન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિઽ ઇતિ શાખાન્તરે પઞ્ચમી પ્રયોગાત્ ।
સંબન્ધસામાન્યવિષયા હિ ષષ્ઠી શાખાન્તરગતયા પઞ્ચમ્યા સંબન્ધવિશેષે વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તસ્માત્ ઇતિ ચ પ્રાધાન્યાત્ અભ્યુદયનિઃશ્રેયસ અધિકૃતો દેહી સંબધ્યતે ન દેહઃ ।
ન ।
તસ્માત્ ઉચ્ચિક્રમિષોઃ જીવાત્ પ્રાણા અપક્રામન્તિ સહ એવ તેન ભવન્તિ ઇતિ અર્થઃ ॥ 12 ॥
સપ્રાણસ્ય ચ પ્રવસતો ભવતિ ઉત્ક્રાન્તિઃ દેહાત્ ઇતિ એવં પ્રાપ્તે પ્રતિ ઉચ્યતે -
સ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્

ન તત્ અસ્તિ યત્ ઉક્તં પરબ્રહ્મવિદઃ અપિ દેહાત્ અસ્તિ ઉત્ક્રાન્તિઃ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધસ્ય દેહ ઉપાદાનત્વાત્ ઇતિ ।
યતો દેહ ઉપાદાન એવ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધ એકેષાં સમામ્નાતૃણાં સ્પષ્ટ ઉપલભ્યતે ।
તથા હિ - આર્તભાગપ્રશ્ને ઽયત્રાયં પુરુષો મ્રિયત ઉદસ્માત્પ્રાણાઃ ક્રામન્ત્યાહો નેતિઽ (બૃ. 3.2.11) ઇતિ અત્ર ઽનેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃઽ (બૃ. 3.211) ઇતિ અનુત્ક્રાન્તિપક્ષં પરિગૃહ્ય ન તર્હિ અયમ્ અનુત્ક્રાન્તેષુ પ્રાણેષુ મ્રિયત ઇતિ અસ્યામ્ આશઙ્કાયામ્ ઽઅત્રૈવ સમવનીયન્તઽ ઇતિ પ્રવિલયં પ્રાણાનાં પ્રતિજ્ઞાય તત્ સિદ્ધયે ઽસ ઉચ્છ્વયત્યાધ્યાત્માયત્યાધ્માતો મૃતઃ શેતેઽ (બૃ. 3.2.11) ઇતિ સશબ્દપરામૃષ્ટસ્ય પ્રકૃતસ્ય ઉત્ક્રાન્તિ અવધેઃ ઉચ્છ્વયનાદીનિ સમામનન્તિ ।
દેહસ્ય ચ એતાનિ સ્યુઃ
ન દેહિનઃ ।
તત્ સામાન્યાત્ ઽન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવનીયન્તેઽ ઇતિ અત્ર અપિ અભેદ ઉપચારેણ દેહાપાદાનસ્ય એવ ઉત્ક્રમણસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
યદિ અપિ પ્રાધાન્યં દેહિન ઇતિ વ્યાખ્યેયં યેષાં પઞ્ચમી પાઠઃ ।
યેષાં તુ ષષ્ઠીપાઠઃ તેષાં વિદ્વત્ સંબન્ધિનિ ઉત્ક્રાન્તિઃ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધાર્થત્વાત્ અસ્ય વાક્યસ્ય દેહપાદાન એવ સા પ્રતિષિદ્ધા ભવતિ, દેહાત્ ઉત્ક્રાન્તિઃ પ્રાપ્તા ન દેહિનઃ ।
અપિ ચ ઽચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યસ્તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ એવમ્ અવિદ્વત્ વિષયં સપ્રપઞ્ચમ્ ઉત્ક્રમણં સંસારગમનં ચ દર્શયિત્વા ઽઇતિ નુ કામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ઉપસંહૃત્ય અવિદ્વત્ કથામ્ ઽઅથાકામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ વ્યપદિશ્ય વિદ્વાંસં યદિ તત્ વિષયે અપિ ઉત્ક્રાન્તમેવ પ્રાપદેયસમઞ્જસ એવ વ્યપદેશઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ અવિદ્વિષયે પ્રાપ્તયોઃ ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ વિદ્વત્ વિષયે પ્રતિષેધ ઇતિ એવમેવ વ્યાખ્યેયં વ્યપદેશાર્થવત્ત્વાય ।
ન ચ બ્રહ્મવિદઃ સર્વગતબ્રહ્માત્મભૂતસ્ય પ્રક્ષીણકામકર્મણ ઉત્ક્રાન્તિઃ ગતિઃ વા ઉપપદ્યતે નિમિત્ત અભાવાત્ ।
ઽઅત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતેઽ ઇતિ ચ એવઞ્જાતીયકાઃ શ્રુતયો ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ અભાવં સૂચયન્તિ ॥ 13 ॥
સ્મર્યતે ચ

સ્મર્યતે અપિ ચ મહાભારતે ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ અભાવઃ - ઽસર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય સમ્યગ્ભૂતાનિ પશ્યતઃ ।
દેવા અપિ માર્ગે મુહ્યન્ત્યપદસ્ય પદૈષિણઃઽ ઇતિ ।
નનુ ગતિઃ ઇતિ બ્રહ્મવિદઃ સર્વગતબ્રહ્માત્મભૂતસ્ય સ્મર્યતે ઽશુકઃ કિલ વૈયાસકિર્મુમુક્ષુરાદિત્યમણ્ડલમભિપ્રતસ્થે પિત્રા ચાનુગમ્યાહૂતો ભો ઇતિ પ્રતિશુશ્રાવઽ ઇતિ ।
ન ।
સશરીરસ્ય એવ અયં યોગબલેન વિશિષ્ટદેશપ્રાપ્તિપૂર્વકઃ શરીર ઉત્સર્ગ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સર્વભૂતદૃશ્યત્વાદિ ઉપન્યાસાત્ ।
ન હિ અશરીરં ગચ્છન્તં સર્વભૂતાનિ દ્રષ્ટું શક્નુયુઃ ।
તથા ચ તત્ર એવૌપસંહૃતમ્- ઽશુકસ્તુ મારુતાચ્છીઘ્રાં ગતિં કૃત્વાન્તરિક્ષગઃ ।
દર્શયિત્વા પ્રભાવં સ્વં સર્વભૂતગતો ઽભવત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માત્ અભાવઃ પરબ્રહ્મવિદો ગતિ ઉત્ક્રાન્ત્યોઃ ।
ગતિશ્રુતીનાં તુ વિષયમ્ ઉપરિષ્ટાત્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ 14 ॥
7 વાગાદિલય અધિકરણમ્ । સૂ. 15
તાનિ પરે તથા હ્ય્ આહ

તાનિ પુનઃ પ્રાણશબ્દોદિતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ભૂતાનિ ચ પરબ્રહ્મવિદઃ તસ્મિન્ એવ પરસ્મિન્ આત્મનિ પ્રલીયન્તે ।
કસ્માત્ ।
તથા હિ આહ શ્રુતિઃ - ઽએવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ (પ્રશ્ન. 6.5) ઇતિ.
નનુ ઽગતાઃ કલાઃ પઞ્ચદશ પ્રતિષ્ઠાઃઽ (મુ. 3.2.7) ઇતિ વિદ્વત્ વિષય એવ અપરા શ્રુતિઃ પરસ્માત્ આત્મનઃ અન્યત્ર અપિ કલાનાં પ્રલયમ્ આહ સ્મ ।
ન ।
સા ખલુ વ્યવહારાપેક્ષા, પાર્થિવાદ્યાઃ કલાઃ પૃથિવ્યાદિઃ એવ સ્વપ્રકૃતીઃ અપીયન્તિ ઇતિ ।
ઇતરા તુ વિદ્વત્ પ્રતિપત્તિ અપેક્ષા, કૃત્સ્નં કલાજાતં પરબ્રહ્મવિદો બ્રહ્મ એવ સંપદ્યત ઇતિ ।
તસ્માત્ અદોષઃ ॥ 15 ॥
8 અવિભાગ અધિકરણમ્ । સૂ. 16
અવિભાગો વચનાત્

સ પુન- વિદુષઃ કલાપ્રલયઃ કિમ્ ઇતરેષામ્ ઇવ સાવશેષો ભવતિ આહોસ્વિત્ નિરવશેષ ઇતિ ।
તત્ર પ્રલયસામાન્યાત્ શક્તિ અવશેષતાપ્રસક્તૌ બ્રવીતિ - અવિભાગાપત્તિઃ એવ ઇતિ ।
કુતઃ - વચનાત્ ।
તથા હિ કલાપ્રલયમ્ ઉક્ત્વા વક્તિ - ઽભિદ્યતે તાસાં નામરૂપે પુરુષ ઇત્યેવં પ્રોચ્યતે સ એષો ઽકલો ઽમૃતો ભવતિઽ (પ્ર. 6.5) ઇતિ ।
અવિદ્યા નિમિત્તાનાં ચ કલાનાં ન વિદ્યાનિમિત્તે પ્રલયે સાવશેષત્વ ઉપપત્તિઃ ।
તસ્માત્ અવિભાગ એવ ઇતિ ॥ 16 ॥
9 તદોકઃ અધિકરણમ્ । સૂ. 17
તદોકોગ્રજ્વલનં તત્પ્રકાશિતદ્વારો વિદ્યાસામર્થ્યાત્ તચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ ચ હાર્દાનુગૃહીતાઃ શતાધિકયા

સમાપ્તા પ્રાસઙ્ગિકી પરવિદ્યાગતા ચિન્તા ।
સંપ્રતિતુ અપરવિદ્યાવિષયામ્ એવ ચિન્તામ્ અનુવર્તયતિ ।
સમાના ચ અસૃતિ ઉપક્રમાત્ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ ઉત્ક્રાન્તિઃઇતિ ઉક્તં તમ્ ઇદાનીં સતિ ઉપક્રમં દર્શયતિ ।
તસ્ય ઉપસંહૃતવાગાદિ કલાપસ્ય ઉચ્ચિક્રમિષતો વિજ્ઞાનાત્મન ઓક આયતનં હૃદયમ્ ઽસ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વવક્રામતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ અગ્રપ્રજ્વલનપૂર્વિકા ચક્ષુરાદિસ્થાન અપાદાના ચ ઉત્ક્રાન્તિઃ શ્રૂયતે - ઽતસ્ય હૈતસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં પ્રદ્યોતતે તેન પ્રદ્યોતેનૈષ આત્મા નિષ્ક્રામતિ ચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ।
સા કિમ્ અનિયમેન એવ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ ભવતિ અથ અસ્તિ કશ્ચિત્ વિદુષો વિશેષનિયમ ઇતિ વિચિકિત્સાયાં શ્રુતિ અવિશેષાત્ અનિયમપ્રાપ્તૌ આચષ્ટે - સમા અપિ હિ વિદ્વત્ અવિદુષોઃ હૃદયાગ્રપ્રદ્યોતને તત્ પ્રકાશિતદ્વારત્વે ચ મૂર્ધસ્થાનાત્ એવ વિદ્વાન્ નિષ્ક્રામતિ સ્થાનાન્તરેભ્યઃ તુ ઇતરે ।
કુતઃ - વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ।
યદિ વિદ્વાન્ અપીતરવત્ યતઃ કુતશ્ચિત્ દેહદેશાત્ ઉત્ક્રામેત ન એવ ઉત્કૃષ્ટં લોકં લભેત ।
તત્ર આનર્થિકા એવ વિદ્યા સ્યાત્ ।
તત્ શેષગતિ અનુસ્મૃતિયોગાત્ ચ વિદ્યાશેષભૂતા ચ મૂર્ધનિ અનાડીસંબદ્ધા ગતિઃ અનુશીલયિતવ્યા વિદ્યાવિશેષેષુ વિહિતા તામ્ અભ્યસ્યન્ તસ્ય એવ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ હૃદયાલયેન બ્રહ્મણા સુ ઉપાસિતેન અનુગૃહીતઃ તદ્ભાવં સમાપન્નો વિદ્વાન્ મૂર્ધન્યયા એવ શતાધિકયા શતાત્ અતિરિક્તયા એકશતતમ્યા નાડ્યા નિષ્ક્રામતિ ઇતરાભિઃ ઇતરે ।
તથા હિ હાર્દવિદ્યાં પ્રકૃત્ય સમામનન્તિ - ઽશતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્તાસાં મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙ્ન્યા ઉત્ક્રમેણ ભવન્તિઽ (છા. 8.6.6) ઇતિ ॥ 17 ॥
રશ્મિ અધિકરણમ્ । સૂ. 18
રશ્મ્યનુસારી

અસ્તિ હાર્દવિદ્યા - ઽઅથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મઽ (છા. 8.1.1) ઇતિ ઉપક્રમ્ય વિહિતા ।
તત્ પ્રક્રિયાયામ્ ઽઅથ યા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽ (છા. 8.6.1) ઇતિ ઉપક્રમ્ય સપ્રપઞ્ચં નાડીરશ્મિસંબન્ધમ્ ઉક્ત્વા ઉક્તમ્ ઽઅથ યત્રૈતદસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત્યથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતેઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ।
પુનઃ ચ ઉક્તમ્ ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6) ઇતિ ।
તસ્માત્ શતાધિકયા નાડ્યા નિષ્ક્રામન્ રશ્મિ અનુસારી નિષ્ક્રામતિ ઇતિ ગમ્યતે ।
તત્ કિંમ્ અવિશેષેણ એવ અહનિ રાત્રૌ વા મ્રિયમાણસ્ય રશ્મિ અનુસારિત્વમ્ આહોસ્વિત્ અહનિ એવ ઇતિ સંશયે સતિ અવિશેષશ્રવણાત્ અવિશેષેણ એવ તાવત્ રશ્મિ અનુસારિ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયતે ॥ 18 ॥
નિશિ નેતિ ચેન્ ન સમ્બન્ધસ્ય યાવદ્દેહભાવિત્વાદ્ દર્શયતિ ચ

અસ્તિ અહનિ નાડીરશ્મિસંબન્ધ ઇતિ અહનિ મૃતસ્ય સ્યાત્ રશ્મિ અનુસારિત્વં રાત્રૌ તુ પ્રેતસ્ય ન સ્યાત્ ।
નાડીરશ્મિસંબન્ધવિચ્છેદાત્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
નાડીરશ્મિસંબન્ધસ્ય યાવત્ દેહભાવિત્વાત્ ।
યાવત્ દેહભાવી હિ શિરાકિરણસંપર્કઃ ।
દર્શયતિ ચ એતમર્થં શ્રુતિઃ - ઽઅમુષ્માદાદિત્યાત્પ્રતાયન્તે તા આસુ નાડીષુ સૃપ્તા આભ્યો નાડીભ્યઃ પ્રતાયન્તે તે ઽમુષ્મિન્નાદિત્યે સૃપ્તાઃઽ (છા. 8.6.2) ઇતિ નિદાઘસમયે ચ નિશાસુ અપિ કિરણ અનુવૃત્તિઃ ઉપલભ્યતે પ્રતાપાદિકાર્યદર્શનાત્ ।
સ્તોક અનુવૃત્તેઃ તુ દુર્લક્ષ્યત્વમ્ ઋત્વન્તરરજનીષુ શૈશિરેષુ ઇવ દુર્દિનેષુ ।
ઽઅહરેવૈતદ્રાત્રૌ દધાતિઽ ઇતિ ચ એતદેવ દર્શયતિ ।
યદિ ચ રાત્રૌ પ્રેતો વિના એવ રશ્મિ અનુસારેણ ઊર્ધ્વમ્ આક્રમેત રશ્મિ અનુસાર આનર્થક્યં ભવેત્ ।
ન હિ એતત્ વિશિષ્ય અધીયતે યો દિવા પ્રૈતિ સ રશ્મીન્ અપેક્ષ્ય ઊર્દ્વમ્ આક્રમતે યઃ તુ રાત્રૌ સઃ અનપેક્ષ્ય એવ ઇતિ ।
અથ તુ વિદ્વાન્ અપિ રાત્રિપ્રાયણ અપરાધમાત્રેણ ન ઊર્ધ્વમ્ આક્રમેત પાક્ષિકફલા વિદ્યા ઇતિ અપ્રવૃત્તિઃ એવ તસ્યાં સ્યાત્ ।
મૃત્યુકાલાનિયમાત્ ।
અથ અપિ રાત્રૌ ઉપરતઃ અહરાગમમ્ ઉદીક્ષેત ।
અહરાગમે અપિ અસ્ય કદાચિત્ અરશ્મિસંબન્ધાર્હં શરીરં સ્યાત્ પાવકાદિસંપર્કાત્ ।
ઽસ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છતિઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ચ શ્રુતિઃ અનુદીક્ષાં દર્શયતિ ।
તસ્માત્ તત્ અવિશેષેણ એવ ઇદં રાત્રિદિવં રશ્મિ અનુસારિત્વમ્ ॥ 19 ॥
11 દક્ષિણાયન અધિકરણમ્ । સૂ. 20-21
અતશ્ ચાયને ઽપિ દક્ષિણે

અત એવ ચ ઉદીક્ષા અનુપપત્તેઃ અપાક્ષિકફલત્વાત્ ચ વિદ્યાયા અનિયતકાલત્વાત્ ચ મૃત્યોઃ દક્ષિણ અયને અપિ મ્રિયમાણો વિદ્વાન્ પ્રાપ્નોતિ એવ વિદ્યાફલમ્ ।
ઉત્તરાયણ મરણ પ્રાશસ્તિ અપ્રસિદ્ધેર્ભીષ્મસ્ય ચ પ્રતીક્ષાદર્શનાત્ ઽઆપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્ઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ અપેક્ષિતવ્યમ્ ઉત્તરાયણમ્ ઇતિ ઇમામ્ આશઙ્કામ્ અનેન સૂત્રેણ અપનુદતિ ।
પ્રાશસ્ત્યપ્રસિદ્ધિઃ અવિદ્વત્ વિષયા ।
ભીષ્મસ્ય પ્રતિપાલનમ્ આચારપ્રતિપાલનાર્થં પિતૃપ્રસાદલબ્ધસ્વચ્છન્દમૃત્યુતાખ્યાપનાર્થં ચ ।
શ્રુતેઃ તુ અર્થં વક્ષ્યતિ ઽઆતિવાહિકાસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 4.3.4) ઇતિ ॥ 20 ॥
નનુ ચ - ઽયત્ર કાલે ત્વનાવૃત્તિમાવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ ।
પ્રયાતા યાન્તિ તં ફલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભઽ (ગી. 8.23) ઇતિ કાલપ્રાધાન્યેન ઉપક્રમ્ય અહરાદિકાલવિશેષઃ સ્મૃતૌ અપુનરાવૃત્તયે નિયમિતઃ કથં રાત્રૌ દક્ષિણાયને વા પ્રયાતો અનાવૃત્તિં યાયાદિતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે -
યોગિનઃ પ્રતિ ચ સ્મર્યેતે સ્માર્તે ચૈતે