બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.1

યથા મુમુક્ષોર્વિદ્યાસાધનાવલમ્બિનઃ સાધનવીર્યવિશેષાદ્વિદ્યલક્ષણે ફલ ઐહિકામુષ્મિકફલત્વકૃતો વિશેષપ્રતિનિયમો દૃષ્ટઃ ।
એવં મુક્તિલક્ષણે ઽપ્યુત્કર્ષીપકર્ષકૃતઃ કશ્ચિદ્વિશેષપ્રતિનિયમઃ ।
સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - એવં મુક્તિફલાનિયમ ઇતિ ।
ન ખલુ મુક્તિફલે કશ્ચિદેવંભૂતો વિશેષપ્રતિનિયમ આશઙ્કિતવ્યઃ ।
કુતઃ - તદવસ્થાવધૃતેઃ ।
મુક્ત્યવસ્થા હિ સર્વવેદાન્તેષ્વેકરૂપૈવાવધાર્યતે ।
બ્રહ્મૈવ હિ મુક્ત્યવસ્થા નચ બ્રહ્મણો ઽનેકાકારયોગો ઽસ્તિ ।
એકલિઙ્ગત્વાવધારણાત્ ઽઅસ્તૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃ. 3.9.23) ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ (છા. 7.24.1) ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6) ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.25) ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અપિચ વિદ્યાસાધનં સ્વવીર્યવિશેષાસ્વફલ એવ વિદ્યાયાં કઞ્ચિદતિશયમાસઞ્જયેન્ન વિદ્યાફલે મુક્તૌ ।
તદ્ધ્યસાધ્યં નિત્યસિદ્ધસ્વભાવમેવ વિદ્યાયાધિગમ્યત ઇત્યસકૃદવાદિષ્મ ।
નચ તસ્યામપ્યુત્કર્ષનિકર્ષાત્મકો ઽતિશય ઉપપદ્યતે નિકૃષ્ટાયા વિદ્યાત્વાભાવાદુત્કૃષ્ટૈવ હિ વિદ્યા ભવતિ ।
તસ્માત્તસ્યાં ચિરાચિરોત્પત્તિરૂપો ઽતિશયો ભવન્ભવેત્ ।
નતુ મુક્તૌ કશ્ચિદતિશયસંભવો ઽસ્તિ ।
વિદ્યાભેદાભાવાદપિ તત્ફલભેદનિયમાભાવઃ કર્મફલવત્ ।
નહિ મુક્તિસાધનભૂતાયા વિદ્યાયાઃ કર્મણામિવ ભેદો ઽસ્તીતિ ।
સગુણાસુ તુ વિદ્યાસુ - ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદ્યાસુ ગુણાવાપોદ્વાપવશાદ્ભેદોપપત્તૌ સત્યામુપપદ્યતે યથાસ્વં ફલભેદનિયમઃ કર્મફલવત્ ।
તથાચ લિઙ્ગદર્શનમ્ - ઽતં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ ।
નૈવં નિર્ગુણાયાં વિદ્યાયાં ગુણાભાવાત્ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - ઽનહિ ગતિરધિકાસ્તિ કસ્યચિત્સતિ હિ ગુણે પ્રવદન્ત્યતુલ્યતામ્ઽ ઇતિ ।
તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાધૃતેરિતિ પદાભ્યસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્તિં દ્યોતયતિ ॥ 52 ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥ 4 ॥
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ।
[અત્ર અસ્મિન્ ફલાધ્યાયે પ્રથમપાદે જીવન્મુક્તિનિરૂપણમ્]
1 આવૃત્તિ અધિકરણમ્ । સૂ. 1-2
આવૃત્તિર્ અસકૃદુપદેશાત્

તૃતીયે અધ્યાયે પરા અપરાસુ વિદ્યાસુ સાધન આશ્રયો વિચારઃ પ્રાયેણાત્યગાત્ ।
અથ ઇહ ચતુર્થે ફલાશ્રય આગમિષ્યતિ ।
પ્રસઙ્ગાગતં ચ અન્યદપિ કિઞ્ચિત્ ચિન્તયિષ્યતે ।
પ્રથમં તાવત્ કતિભિઃ ચિદધિકરણૈઃ સાધન આશ્રયવિચારશેષમેવ અનુસરામઃ ।
ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ (બૃ. 4.4.21) ઽતમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીતઽ(બૃ. 4.5.6) ઽસો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ ચ એવમાદિશ્રવણેષુ સંશયઃ - કિં સકૃત્ પ્રત્યયઃ કર્તવ્ય આહોસ્વિત્ આવૃત્ત્ય ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં સકૃત્ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ પ્રયાજાદિવત્ ।
તાવતા શાસ્ત્રસ્ય કૃતાર્થત્વાત્ ।
અશ્રૂયમાણાયાં ક્રિયમાણાયામ્ અશાસ્ત્રાર્થઃ કૃતો ભવેત્ ।
નનુ અસકૃત્ ઉપદેશા ઉદાહૃતાઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ એવમાદયઃ ।
એવમ્ અપિ યાવત્ શબ્દમ્ આવર્તયેત્ સકૃત્ શ્રવણં સકૃત્ મનનં સકૃત્ નિદિધ્યાસનં ચ ઇતિ ન અતિરિક્તમ્ ।
સકૃત્ ઉપદેશેષુ તુ વેદ ઉપાસીત ઇતિ એવમાદિષુ અનાવૃત્તિઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રત્યયાવૃત્તિઃ કર્તવ્યા ।
કુતઃ - અસકૃત્ ઉપદેશાત્ ।
ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ ઇતિ એવઞ્જાતીયકો હિ અસકૃત્ ઉપદેશઃ પ્રત્યયાવૃત્તિં સૂચયતિ ।
નનુ ઉક્તં યાવત્ શબ્દમેવ આવર્તયેત્ ન અધિકમ્ ઇતિ ।
ન ।
દર્શનપર્યવસિતત્વાત્ અદોષમ્ ।
દર્શનપર્યવસાનાનિ હિ શ્રવણાદીનિ આવર્ત્યમાનાનિ દૃષ્ટાર્થાનિ ભવન્તિ ।
યથા અવઘાતાદીનિ તણ્ડુલાદિ નિષ્પત્તિપર્યસાનાનિ તદ્વત્ ॥
અપિ ચ ઉપાસનં નિદિધ્યાસનં ચ ઇતિ અત્યન્તર્ણીતાવૃત્તિગુણ એવ ક્રિયાભિધીયતે ।
તથા હિ - લોકે ગુરુમ્ ઉપાસ્તે રાજાનમ્ ઉપાસ્ત ઇતિ ચ યઃ તાત્પર્યેણ ગુર્વાદીન્ અનુવર્તતે સ એવમ્ ઉચ્યતે ।
તથા ધ્યાયતિ પ્રોષિતનાથા પતિમ્ ઇતિ યા નિરન્તર સ્મરણા પતિં પ્રતિ સા ઉત્કણ્ઠા સા એવમ્ અભિધીયતે ।
વિદ્યુપાસ્ત્યોઃ ચ વેદાન્તેષુ અવ્યતિરેકેણ પ્રયોગો દૃશ્યતે ।
ક્વચિત્ વિદિના ઉપક્રમ્ય ઉપાસિન ઉપસંહરતિ યથા - ઽયસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્તઃઽ (છા. 4.1.4) ઇતિ અત્ર ઽઅનુ મ એતાં ભગવો દેવતાં શાધિ યાં દેવતામુપાઃસેઽ (છા. 5.2.2) ઇતિ ।
ક્વચિત્ ચ ઉપાસિન ઉપક્રમ્ય વિદિના ઉપસંહરતિ યથા - ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ (છા. 3.18.1) ઇતિ અત્ર ઽભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદઽ (છા. 3.18.3) ઇતિ ।
તસ્મત્ સકૃત્ ઉપદેશેષુ અપિ આવૃત્તિસિદ્ધિઃ ।
અસકૃત્ ઉપદેશઃ તુ આવૃત્તેઃ સૂચકઃ ॥ 1 ॥
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપિ પ્રત્યયાવૃત્તિં પ્રત્યાયયતિ ।
તથા હિ ઉદ્ગીથવિજ્ઞાનં પ્રસ્તુત્ય ઽઆદિત્ય ઉદ્ગીથઃઽ (છા. 1.5.1) ઇતિ એતત્ એકપુત્રતાદોષેણ આપોદ્ય ઽરશમીંસ્તવં પર્યાવર્તયાત્ઽ (છા. 1.5.2) ઇતિ રશ્મિબહુત્વ વિજ્ઞાનં બહુપુત્રતાયૈ વિદધત્ સિદ્ધવત્ પ્રત્યયાવૃત્તિં દર્શયતિ ।
તસ્માત્ તત્ સામાન્યાત્ સર્વપ્રત્યયેષુ આવૃત્તિસિદ્ધિઃ ।
અત્ર આહ - ભવતુ નામ સાધ્યફલેષુ પ્રત્યયેષુ આવૃત્તિઃ ।
તેષુ આવૃત્તિસાદ્યસ્ય અતિશયસ્ય સંભવાત્ ।
યઃ તુ પરબ્રહ્મવિષયઃ પ્રત્યયો નિત્ય શુદ્ધ બુદ્ધ મુક્ત સ્વભાવમેવ આત્મભૂતં પરં બ્રહ્મ સમર્પયતિ તત્ર કિમ્ અર્થાવૃત્તિઃ ઇતિ ।
સકૃત્ શ્રુતૌ ચ બ્રહ્મ આત્મત્વપ્રતીતિ અનુપપત્તેઃ આવૃત્તિ અભ્યુપગમ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
આવૃત્તૌ અપિ તત્ અનુપપત્તેઃ ।
યદિ હિ ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ એવઞ્જાતીયકં વાક્યં સકૃત્ શ્રૂયમાણં બ્રહ્માત્મત્વ પ્રતીતિં ન ઉત્પાદયેત્ તતઃ તદેવ આવર્ત્યમાનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ ઇતિ કા પ્રત્યાશા સ્યાત્ ।
અથ ઉચ્યેત ન કેવલં વાક્યં કઞ્ચિદર્થં સાક્ષાત્કર્તું શક્નોતિ અતો યુક્ત્યપેક્ષં વાક્યમ્ અનુભાવયિષ્યતિ બ્રહ્માત્મત્વમ્ ઇતિ ।
તથા અપિ આવૃત્તિ આનર્થક્યમેવ ।
સા અપિ હિ યુક્તિઃ સકૃત્ પ્રવૃત્તૈવ સ્વમ્ અર્થમ્ અનુભાવયિષ્યતિ ।
અથાપિ સ્યાત્ ઉક્ત્યા વાક્યેન ચ સામાન્યવિષયમેવ વિજ્ઞાનં ક્રિયતે ન વિશેષવિષયમ્ ।
યથા અસ્તિ મે હૃદયે શૂલમ્ ઇત્યતો વાક્યાત્ ગાત્ર કમ્પાદિ લિઙ્ગાત્ ચ શૂલસદ્ભાવ સામાન્યમેવ પરઃ પ્રતિપદ્યતે ન વિશેષમ્ અનુભવતિ યથા સ એવ શૂલી ।
વિશેષ અનુભવઃ ચ અવિદ્યાયા નિવર્તકઃ તતઃ તદર્થ આવૃત્તિઃ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અસકૃત્ અપિ તાવત્ માત્રે ક્રિયમાણે વિશેષવિજ્ઞાન ઉત્પત્તિ અસંભવાત્ ।
ન હિ સકૃત્ પ્રયુક્તાભ્યાં શાસ્ત્રયુક્તિભ્યામ્ અનવગતો વિશેષઃ શતકૃત્વઃ અપિ પ્રયુજ્યમાનાભ્યામ્ અવગન્તું શક્યતે ।
તસ્માત્ યદિ શાસ્ત્રયુક્તિભ્યાં વિશેષઃ પ્રતિપાદ્યતે યદિ વા સામાન્યમેવ ઉભયથા અપિ સકૃત્ પ્રવૃત્તે એવ તે સ્વકાર્યં કુરુત ઇતિ આવૃત્તિ અનુપયોગઃ ।
ન ચ સકૃત્ પ્રયુક્તે શાસ્ત્રયુક્તી કસ્યચિત્ અપિ અનુભવં ન ઉત્પાદયત ઇતિ શક્યતે નિયન્તું વિચિત્રપ્રજ્ઞત્વાત્ પ્રતિપત્તૃણામ્ ।
અપિ ચ અનેક અંશોપેતે લૌકિકે પદાર્થે સામાન્ય વિશેષવત્ એકેન અવધાનેન એકમ્ અંશમ્ અવધારયતિ અપરેણ અપરમ્ ઇતિ સ્યાત્ અપિ અભ્યાસ ઉપયોગો યથા દીર્ઘપ્રપાઠકગ્રહણાદિષુ ।
ન તુ નિર્વિશેષે બ્રહ્મણિ સામાન્ય વિશેષરહિતે ચૈતન્યમાત્રાત્મકે પ્રમા ઉત્પત્તૌ અભ્યાસાપેક્ષા યુક્ત ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - ભવેત્ આવૃત્તિ આનર્થક્યં તં પ્રતિ યઃ તત્ત્વમસિ ઇતિ સકૃત્ ઉક્તમેવ બ્રહ્માત્મત્વમ્ અનુભવિતું શક્નુયાત્ ।
યસ્તુ ન શક્નોતિ તં પ્રત્યુપયુજ્યત એવ આવૃત્તિઃ ।
તથા હિ છાન્દોગ્યે ઽતત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ ઉદિશ્ય ઽભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ પુનઃ પરિચોદ્યમાનઃ તત્ તત્
આદાશઙ્કા કારણં નિરાકૃત્ય તત્ત્વમસિ ઇતિ એવ અસકૃત્ ઉપદિશતે ।
તથા ચ ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ (બૃ. 4.5.6) ઇત્યાદિ દર્શિતમ્ ।
નનુ ઉક્તં સકૃત્ શ્રુતં ચેત્ તત્ત્વમસિ વાક્યં સ્વમ્ અર્થમ્ અનુભાવયિતું ન શક્નોતિ તત આવર્ત્યમાનમ્ અપિ ન એવ શક્ષ્યતિ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
નહિ દૃષ્ટે અનુપપન્નં નામ ।
દૃશ્યન્તે હિ સકૃત્ શ્રુતાત્ વાક્યાત્ મન્દપ્રતીતં વાક્યાર્થમ્ આવર્તયન્તઃ તત્ તત્ આભાસવ્યુદાસેન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યમાનાઃ ।
અપિ ચ તત્ત્વમસિ ઇતિ એતત્ વાક્યં ત્વં પદાર્થસ્ય તત્ પદાર્થભાવમ્ આચષ્ટે ।
તત્ પદેન ચ પ્રકૃતં સત્ બ્રહ્મ ઈક્ષિતૃ જગતો જન્માદિકારણમ્ અભિધીયતે ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્ત બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1) ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.8.11) ઽઅદૃષ્ટં દ્રષ્ટૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઽઅવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઽઅજમજરમમરમ્ અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમ્ઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદિ શાસ્ત્ર પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્ર અજાદિશબ્દૈઃ જન્માદયો ભાવવિકારા નિવર્તિતાઃ ।
અસ્થૂલાદિશબ્દૈઃ ચ સ્થૌલ્યાદયો દ્રવ્યધર્માઃ ।
વિજ્ઞાનાદિશબ્દૈઃ ચ ચૈતન્યપ્રકાશાત્મકત્વમ્ ઉક્તમ્ ।
એષ વ્યાવૃત્તસર્વસંસારધર્મકઃ ।
અનુભાવાત્મકો બ્રહ્મસંજ્ઞકઃ તત્ પદાર્થો વેદાન્ત અભિયુક્તાનાં પ્રસિદ્ધઃ ।
તથા ત્વંપદાર્થઃ અપિ પ્રત્યગાત્મા શ્રોતા દેહાત્ આરભ્ય પ્રત્યગાત્મતયા સંભાવ્યમાનઃ ચૈતન્યપર્યન્તત્વેન અવધારિતઃ ।
તત્ર યેષામ્ એતૌ પદાર્થૌ અજ્ઞાન સંશય વિપર્યય પ્રતિબદ્ધૌ તેષાં તત્વમસિ ઇત્યેતત્ વાક્યં સ્વાર્થે પ્રમાં ન ઉત્પાદયિતું શક્નોતિ પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ વાક્યાર્થસ્ય ઇતિ અતસ્તાત્ પ્રત્યેષ્ટવ્યઃ પદાર્થવિવેકપ્રયોજનઃ શાસ્ત્રયુક્ત્યભ્યાસઃ ।
યદ્યપિ ચ પ્રતિપત્તવ્ય આત્મા નિરંશઃ તથા અપિ અધ્યારોપિતં તસ્મિન્ બહુ અશત્વં દેહ ઇન્દ્રિય મનો બુદ્ધિ વિષય વેદનાદિ લક્ષણં તત્ર એકેન અવધાનેન એકમ્ અંશમ્ અપોહતિ અપરેણ અપરમ્ ઇતિ યુજ્યતે તત્ર ક્રમવતી પ્રતિપત્તિઃ ।
તત્ તુ પૂર્વરૂપમેવ આત્મપ્રતિપત્તેઃ ।
યેષાં પુનઃ નિપુણમતીનાં ન અજ્ઞાનસંશયવિપર્યયલક્ષણઃ પદાર્થવિષયઃ પ્રતિબન્ધઃ અસ્તિ તે શક્નુવન્તિ સકૃત્ ઉક્તમેવ તત્ત્વમસિ વાક્યાર્થમ્ અનુભવિતુમ્ ઇતિ તાન્ પ્રત્યાવૃત્તિ આનર્થક્યમ્ ઇષ્ટમેવ ।
સકૃત્ ઉત્પન્ન એવ હિ આત્મપ્રતિપત્તિઃ અવિદ્યાં નિવર્તયતિ ઇતિ ન અત્ર કશ્ચિત્ અપિ ક્રમઃ અભ્યુપગમ્યતે ।
સત્યમેવં યુજ્યેત યદિ કસ્યચિત્ એવં પ્રતિપત્તિઃ ભવેત્ ।
બલવતી હિ આત્મનો દુઃખત્વાદિ પ્રતિપત્તિઃ ।
અતો ન દુઃખિત્વાદિ અભાવં કશ્ચિત્ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દેહાદિ અભિમાનવત્ દુઃખિત્વાદિ અભિમાનસ્ય મિથ્યા અભિમાનત્વ ઉપપત્તેઃ ।
પ્રત્યક્ષં હિ દેહે છિદ્યમાને દહ્યમાને વા અહં છિદ્યે દહ્ય ઇતિ ચ મિથ્યા અભિમાનો દૃષ્ટઃ ।
તથા બાહ્યતરેષુ અપિ પુત્રમિત્રાદિષુ સંતપ્યમાનેષુ અહમેવ સંતપ્ય ઇત્યદિ આરોપો દૃષ્ટઃ ।
તથા દુઃખિત્વાદિ અભિમાનઃ અપિ સ્યાત્ ।
દેહાદિવત્ એવ ચૈતન્યાત્ બહિઃ ઉપલભમાનત્વાત્ દુઃખિત્વાદીનાં સુષુપ્તાદિષુ ચ અનનુવૃત્તેઃ ।
ચૈતન્યસ્ય તુ સુષુપ્તે અપિ અનુવૃત્તિમ્ આમનન્તિ ઽયદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ પશ્યન્વૈ તન્ન પશ્યતિઽ (બૃ. 4.3.23) ઇત્યાદિના ।
તસ્માત્ સર્વદુઃખવિનિર્મુક્ત એકચૈતન્યાત્મકઃ અહમ્ ઇત્યેષ આત્માનુભવઃ ।
ન ચ એવમ્ આત્માનમ્ અનુભવતઃ કિઞ્ચિત્ અન્યત્ કૃત્યમ્ અવશિષ્યતે ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - ઽકિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ આત્મવિદઃ કર્તવ્ય અભાવં દર્શયતિ ।
સ્મૃતિઃ અપિ - ઽયસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાદાત્મતૃપ્તશ્ચ માનવઃ ।
આત્મન્યેવ ચ સંતુષ્ટસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતેઽ (ગી. 3.17) ઇતિ ।
યસ્ય તુ ન એષઃ અનુભવો દ્રાગિવ જાયતે તં પ્રત્યનુભવાર્થ એવ આવૃત્તિ અભ્યુપગમઃ ।
તત્ર અપિ ન તત્ત્વમસિ વાક્યાર્થાત્ પ્રચ્યાવ્યાવૃત્તૌ પ્રવર્તયેત્ ।
ન હિ વરઘાતાય કન્યામ્ ઉદ્વાહયન્તિ ।
નિયુક્તસ્ય ચ અસ્મિન્ અધિકૃતઃ અહં કર્તા મયા ઇદં મન્દમ્ અપ્રતિભાનાત્ તં બ્રહ્મપ્રત્યયાત્ વિપરીતપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે ।
યઃ તુ સ્વયમેવ મન્દમતિઃ અપ્રતિભાનાત્ તં વાક્યાર્થં જિહાસેત્ તસ્ય એતસ્મિન્ એવ વાક્યાર્થે સ્થિરીકાર આવૃત્ત્યાદિ વાચો યુક્ત્યા અભ્યુપેયતે ।

તસ્માત્ પરબ્રહ્મવિષયે અપિ પ્રત્યયે તત્ ઉપાય ઉપદેશેષુ આવૃત્તિસિદ્ધિઃ ॥ 2 ॥
2 આત્મત્વ ઉપાસન અધિકરણમ્ । સૂ. 3
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ

યઃ શાસ્ત્રોક્તવિશેષણ પરમાત્મા સ કિમ્ અહમ્ ઇતિ ગ્રહીતવ્યઃ કિંવા મત્ અન્ય ઇતિ એતત્ વિચારયતિ ।
કથં પુનઃ આત્મશબ્દે પ્રત્યગાત્મવિષયે શ્રૂયમાણે સંશય ઇતિ ।
ઉચ્યતે - અયમ્ આત્મશબ્દો મુખ્યઃ શક્યતે અભ્યુપગન્તું સતિ જીવ ઈશ્વરયોઃ અભેદસંભવ ઇતરથા તુ ગૌણઃ અયમ્ અભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ મન્યતે ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં ન અહમ્ ઇતિ ગ્રાહ્યઃ ।
ન હિ અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણો વિપરીત ગુણત્વેન શક્યતે ગ્રહીતું વિપરીત ગુણો ચ અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણત્વેન ।
અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણઃ ચ પરમેશ્વરઃ તદ્વિપરીતગુણઃ તુ શારીરઃ ।
ઈશ્વરસ્ય ચ સંસારિ આત્મત્વ ઈશ્વર અભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
તતઃ શાસ્ત્ર આનર્થક્યમ્ ।
સંસારિણઃ અપિ ઈશ્વર આત્મત્વે અધિકારિ અભાવાત્ શાસ્ત્ર આનર્થક્યમેવ, પ્રત્યક્ષાદિ વિરોધઃ ચ ।
અન્યત્વે અપિ તાદાત્મ્ય દર્શનં શાસ્ત્રાત્ કર્તવ્યં પ્રતિમાદિષુ ઇવ વિષ્ણુ આદિદર્શનમ્ ઇતિ ચેત્ કામમેવં ભવતુ ।
ન તુ સંસારિણો મુખ્ય આત્મ ઈશ્વર ઇત્યેતત્ નઃ પ્રાપયિતવ્યમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આત્મ ઇત્યેવ પરમેશ્વરઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
તથા હિ પરમેશ્વર પ્રક્રિયાયાં જાબાલા આત્મત્વેન એવ એતમ્ ઉપગચ્છન્તિ - ઽત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતો ઽહં વૈ ત્વમસિ ભગવો દેવેતિઽ ઇતિ ।
તથા અન્યે અપિ ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ ઇત્યેવમ્ આદય આત્મત્વ ઉપગમા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
ગ્રાહયન્તિ ચ આત્મત્વેન એવ ઈશ્વરં વેદાન્તવાક્યાનિ ઽએષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽએષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃ. 3.7.3) ઽતત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ એવમાદીનિ ।
યત્ ઉક્તં પ્રતીક દર્શનમ્ ઇદં વિષ્ણુપ્રતિમા ન્યાયેન ભવિષ્યતિ ઇતિ તત્ અયુક્તં ગૌણત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
વાક્ય વૈરૂપ્યાત્ ચ ।
યત્ર હિ પ્રતીકદૃષ્ટિઃ અભિપ્રેયતે સકૃદેવ તત્ર વચનં ભવતિ યથા - ઽમનો બ્રહ્મઽ (છા. 3.18.1) ઽઆદિત્યો બ્રહ્મઽ (છા. 3.19.1) ઇત્યાદિ ।
ઇહ પુનઃ ત્વમ્ અહમ્ અસ્મિ અહં ચ ત્વમ્ અસિ ઇતિ આહ, અતઃ પ્રતીક શ્રુતિ વૈરૂપ્યાત્ અભેદપ્રતિપત્તિઃ ।
ભેદદૃષ્ટિ અપવાદાત્ ચ ।
તથા હિ - ઽઅથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવન્યો ઽહમીતિ ન સ વેદઽ (બૃ. 1.4.10) ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.5.7) ઇતિ એવમાદ્યા ભૂયસી શ્રુતિઃ ભેદદર્શનમ્ અપવદતિ ।
યત્ તુ ઉક્તં ન વિરુદ્ધગુણયોઃ અન્યોન્ય આત્મસંભવ ઇતિ ।
ન અયં દોષઃ ।
વિરુદ્ધગુણતાયા મિથ્યાત્વ ઉપપત્તેઃ ।
યત્પુનઃ ઉક્તમ્ ઈશ્વર અભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્ અનભ્યુપગમાત્ ચ ।
ન હિ ઈશ્વરસ્ય સંસારિ આત્મત્વં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ અભ્યુપગચ્છામઃ કિં તર્હિ સંસારિણઃ સંસારિત્વ અપોહેન ઈશ્વરાત્મત્વં પ્રતિપિપાયિષિતમ્ ઇતિ ।
એવં ચ સતિ અદ્વૈત ઈશ્વરસ્ય અપહતપાપ્મત્વાદિગુણતા વિપરીતગુણતા તુ ઇતરસ્ય મિથ્યા ઇતિ વ્યવતિષ્ઠતે ।
યત્ અપિ ઉક્તમ્ અધિકારિ અભાવઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ ચ ઇતિ ।
તત્ અપિ અસત્ ।
પ્રાક્પ્રબોધાત્ સંસારિત્વ અભ્યુપગમાત્ ।
તદ્વિષયત્વાત્ ચ પ્રત્યક્ષાદિ વ્યવહારસ્ય ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇત્યાદિના હિ પ્રબોધે પ્રત્યક્ષાદિ અભાવં દર્શયતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિ અભાવે શ્રુતેઃ અપિ અભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇષ્ટત્વાત્ ।
ઽઅત્ર પિતાપિતા ભવતિઽ (બૃ. 4.3.22) ઇતિ ઉપક્રમ્ય ઽવેદા અવેદાઃઽ (બૃ. 4.3.22) ઇતિ વચનાત્ ઇષ્યત એવ અસ્માભિઃ શ્રુતેઃ અપિ અભાવઃ પ્રબોધે ।
કસ્ય પુનઃ અયમ્ અપ્રબોધ ઇતિ ચેત્ ।
ય- ત્વં પૃચ્છસિ તસ્ય ત ઇતિ વદામઃ ।
નનુ અહમ્ ઈશ્વર એવ ઉક્તઃ શ્રુત્યા, યદિ એવં પ્રતિબુદ્ધઃ અસિ ન અસ્તિ કસ્યચિત્ અપ્રબોધઃ ।
યઃ અપિ દોષઃ ચોદ્યતે કૈશ્ચિત્ અવિદ્યા કિલ આત્મનઃ સદ્વિતીયત્વાત્ અદ્વૈત અનુપપત્તિઃ ઇતિ સઃ અપિ એતેન પ્રત્યુક્તઃ ।
તસ્માત્ આત્મ ઇતિ એવ ઈશ્વરે મનો દધીત ॥ 3 ॥
3 પ્રતીક અધિકરણમ્ । સૂ. 4
ન પ્રતીકે ન હિ સઃ

ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતમાકાશો બ્રહ્મેતિઽ (છા. 3.18.1) ઽતથા આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ (છા. 3.19.1) ઽસ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 7.1.5) ઇતિ એવમાદિષુ પ્રતીક ઉપાસનેષુ સંશયઃ - કિં તેષુ અપિ આત્મગ્રહઃ કર્તવ્યો ન વા ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
તેષુ અપિ આત્મગ્રહ એવ યુક્તઃ ।
કસ્માત્ ।
બ્રહ્મણઃ શ્રુતિષુ આત્મત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રતીકાનામ્ અપિ બ્રહ્મવિકારત્વાત્ બ્રહ્મત્વે સત્યામ્ આત્મત્વ ઉપપત્તેઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન પ્રતીકેષુ આત્મ મતિં બધ્નીયાત્ ।
ન હિ સ ઉપાસકઃ પ્રતીકાનિ વ્યસ્તાનિ આત્મત્વેનાકલયેત્ ।
યત્ પુનઃ બ્રહ્મવિકારત્વાત્ પ્રતીકાનાં બ્રહ્મત્વં તતઃ ચ આત્મત્વમ્ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
પ્રતીક અભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિકારસ્વરૂપ ઉપમર્દેન હિ નામાદિ જાતસ્ય બ્રહ્મત્વમેવ આશ્રિતે ભવતિ ।
સ્વરૂપ ઉપમર્દે ચ નામાદીનાં કુતઃ પ્રતીકત્વમ્ આત્મગ્રહો વા ।
ન ચ બ્રહ્મણ આત્મત્વાત્ બ્રહ્મદૃષ્ટિ ઉપદેશેષુ આત્મદૃષ્ટિઃ કલ્પ્યા ।
કર્તૃત્વાદિ અનિરાકરણાત્ ।
કર્તૃત્વાદિ સંવર્ગ સંસાર ધર્મનિરાકરણે હિ બ્રહ્મણ આત્મત્વ ઉપદેશઃ ।
તત્ અનિરાકરણેન ચ ઉપાસનવિધાનમ્ ।
અતઃ ચ ઉપાસકસ્ય પ્રતીકૈઃ સમત્વાત્ આત્મગ્રહો ન ઉપપદ્યતે ।
ન હિ રૂચક સ્વસ્તિકયોઃ ઇતરેતર આત્મત્વમ્ અસ્તિ ।
સુવર્ણ આત્મત્વેન ઇવ તુ બ્રહ્મ આત્મત્વેન એકત્વે પ્રતીક અભાવપ્રસઙ્ગમ્ અવોચામ ।
અતો ન પ્રતીકેષુ આત્મદૃષ્ટિઃ ક્રિયતે ॥ 4 ॥
4 બ્રહ્મ દૃષ્ટિ અધિકરણમ્ । સૂ. 5
બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ ઉત્કર્ષાત્

તેષુ એવ ઉદાહરણેષુ અન્યઃ સંશયઃ - કિમ્ આદિત્યાદિ દૃષ્ટયો બ્રહ્મણિ અધ્યસિતવ્યાઃ કિંવા બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ આદિત્યાદિષુ ઇતિ ।
કુતઃ સંશયઃ -સામાનાધિકરમ્યે કારણ અનવધારણાત્ ।
અત્ર હિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય આદિત્યાદિશબ્દૈઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઉપલભ્યતે ।
આદિત્યો બ્રહ્મ પ્રાણો બ્રહ્મ વિદ્યુત્ બ્રહ્મ ઇત્યાદિ સમાન વિભક્તિ નિર્દેશાત્ ।
ન ચ અત્ર આઞ્જસં સામાનાધિકરણ્યમ્ અવકલ્પતે ।
અર્થાન્તરવચનત્વાત્ બ્રહ્મ આદિત્યાદિશબ્દાનામ્ ।
ન હિ ભવતિ ગૌઃ અશ્વ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
નનુ પ્રકૃતિવિકારભાવાત્ બ્રહ્મ આદિત્યાનાં મૃત્ શરાવાદિવત્ સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્ ।
ન ઇતિ ઉચ્યતે ।
વિકારપ્રવિલયો હિ એવં પ્રકૃતિસામાનાધિકરણ્યાત્ સ્યાત્ ।
તતઃ ચ પ્રતીક અભાવપ્રસઙ્ગમ્ અવોચામ ।
પરમાત્મ વાક્યં ચ ઇદં તદાનીં સ્યાત્ તતઃ ચ ઉપાસન અધિકારો બાધ્યેત ।
પરિમિતવિકાર ઉપાદાનં ચ વ્યર્થમ્ ।
તસ્માત્ બ્રાહ્મણઃ અગ્નિઃ વૈશ્વાનર ઇત્યાદિવત્ અન્યત્ર અન્યદૃષ્ટિ અધ્યાસે સતિ ક્વ કિન્દૃષ્ટિઃ અધ્યસ્યતામ્ ઇતિ સંશયઃ ।
તત્ર અનિયમો નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્ય અભાવાત્ ઇત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
અથવા આદિત્યાદિ દૃષ્ટય એવ બ્રહ્મણિ કર્તવ્યા ઇતિ એવં પ્રાપ્તમ્ ।
એવં હિ આદિત્યાદિ દૃષ્ટિભિઃ બ્રહ્મ ઉપાસિતં ભવતિ બ્રહ્મ ઉપાસનં ચ ફલવત્ ઇતિ શાસ્ત્રમર્યાદા ।
તસ્માત્ ન બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ આદિત્યાદિષુ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ એવ આદિત્યાદિષુ સ્યાત્ ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
ઉત્કર્ષાત્ ।
એવમ્ ઉત્કર્ષેણ આદિત્યાદયો દૃષ્ટા ભવન્તિ ।
ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટેઃ તેષુ અધ્યાસાત્ ।
તથા ચ લૌકિકો ન્યાયો અનુગતો ભવતિ ।
ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિઃ હિ નિકૃષ્ટે અધ્યસિતવ્ય ઇતિ લૌકિકો ન્યાયઃ ।
યથા રાજદૃષ્ટિઃ ક્ષત્તરિ ।
સ ચ અનુસર્તવ્યઃ ।
વિપર્યયે પ્રત્યવાય પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ ક્ષત્તૃદૃષ્ટિપરિગૃહીતો રાજા નિકર્ષં નીયમાનઃ શ્રેયસે સ્યાત્ ।
નનુ શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્ અનાશઙ્કનીયઃ અત્ર પ્રત્યવાય પ્રસઙ્ગો ન ચ લોકિકેન ન્યાયેન શાસ્ત્રીયા દૃષ્ટિઃ નિયન્તું યુક્ત ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - નિર્ધારિતે શાસ્ત્રાર્થ એતત્ એવં સ્યાત્ ।
સંદિગ્ધે તુ તસ્મિન્ નિર્ણયં પ્રતિ લોકિકઃ અપિ ન્યાય આશ્રીયનાણો ન વિરુધ્યતે ।
તેન ચ ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિ અધ્યાસે શાસ્ત્રાર્થે અવધાર્યમાણે નિકૃષ્ટદૃષ્ટિમ્ અધ્યસ્યન્ પ્રત્યવેયાત્ ઇતિ શ્લિષ્યતે ।
પ્રાથમ્યાત્ ચ આદિત્યાદિ શબ્દાનાં મુખ્યાર્થત્વમ્ અવિરોધાત્ ગૃહીતવ્યમ્ ।
તૈઃ સ્વાર્થવૃત્તિભિઃ અવરુદ્ધાયાં બુદ્ધૌ પશ્ચાત્ અવતરતો બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યયા વૃત્ત્યા સામાનાધિકરણ્ય અસંભવાત્ બ્રહ્મદૃષ્ટિવિધાનાર્થત એવ અવતિષ્ઠતે ।
ઇતિપરત્વાત્ અપિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય એષ એવ અર્થો ન્યાય્યઃ ।
તથા હિ ઽબ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ ઽબ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ ઽબ્રહમેત્યુપાસ્તેઽ ઇતિ ચ સર્વત્ર ઇતિપરં બ્રહ્મશબ્દમ્ ઉચ્ચારયતિ શુદ્ધાન્ તુ આદિત્યાદિ શબ્દાન્ ।
તત- ચ યથા શુક્તિકાં રજતમ્ ઇતિ પ્રત્યેતિ ઇત્યત્ર શુક્તિવચન એવ શુક્તિકા શબ્દો રજતશબ્દઃ તુ રજતપ્રતીતિ લક્ષણાર્થઃ ।
પ્રત્યેત્યેવ હિ કેવલં રજતમ્ ઇતિ ન તુ તત્ર રજતમ્ અસ્તિ ।
એવમ્ અત્ર અપિ આદિત્યાદીન્ બ્રહ્મ ઇતિ પ્રતીયાત્ ઇતિ ગમ્યતે ।
વાક્યશેષઃ અપિ ચ દ્વિતીયાનિર્દેશેન આદિત્યાદીનેવ ઉપાસ્તિક્રિયયા વ્યાપ્યમાનાન્ દર્શયતિ - ઽસ ય એતમેવં વિદ્વાનાદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 3.19.4), ઽયો વાચં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 7.2.2), ઽયઃ સંકલ્પઃ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽ (છા. 7.4.3) ઇતિ ચ ।
યત્ તુ ઉક્તં બ્રહ્મ ઉપાસનામ્ એવ અત્ર આદરણીયં ફલત્વાય ઇતિ ।
તત્ અયુક્તમ્ ।
ઉક્તેન ન્યાયેન આદિત્યાદીનામ્ એવ ઉપાસ્યત્વ અવગમાત્ ।
ફલં તુ અતિથ્યાદિ ઉપાસન ઇવ આદિત્યાદિ ઉપાસને ઽપિ બ્રહ્મ એવ દાસ્યતિ સર્વ અધ્યક્ષત્વાત્ ।
વર્ણિતં ચ એતત્ ઽફલમત ઉપપત્તેઃઽ (બ્ર.સૂ. 3.2.38) ઇતિ અત્ર ।
ઈદૃશં ચ અત્ર બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વં યત્ પ્રતીકેષુ તત્ દૃષ્ટિ અધ્યારોપણં પ્રતિમાદિષુ ઇવ વિષ્ણુ આદીનામ્ ॥ 5 ॥
આદિત્યાદિમતિ અધિકરણમ્ । સૂ. 6
આદિત્યાદિમતયશ્ ચાઙ્ગ ઉપપત્તેઃ

ઽય એવાસૌ તપતિ તમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.3.1), ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1), ઽવાચિ સપ્તવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.8.1), ઽઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામઽ (છા. 1.6.1) ઇતિ એવમાદિષુ અઙ્ગાવબદ્ધેષુ ઉપાસનેષુ સંશયઃ કિમ્ આદિત્યાદિષુ ઉદ્ગીથાદિ દૃષ્ટયો વિધીયન્તે કિં વા ઉદ્ગીથાદિષુ એવ આદિત્યાદિ દૃષ્ટય ઇતિ ।
તત્ર અનિયમો નિયમકારણ અભાવાત્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ન હિ અત્ર બ્રહ્મણ ઇવ કસ્યચિત્ ઉત્કર્ષવિશેષઃ અવધાર્યતે ઽબ્રહ્મ હિ સમસ્ત જગત્ કારણત્વાત્ અપહતપાપ્મત્વાદિ ગુણયોગાત્ ચ આદિત્યાદિભ્ય ઉત્કૃષ્ટમ્ ઇતિ શક્યમ્ અવધારયિતું ન તુ આદિત્ય ઉદ્ગીથાદીનાં વિકારત્વ અવિશેષાત્ કઞ્ચિત્ ઉત્કર્ષવિશેષ અવધારણે કારણમ્ અસ્તિ ।
અથવા નિયમેન ઉદ્ગીથાદિમતય આદિત્યાદિષુ અધ્યસ્યેરન્ ।
કસ્માત્ ।
કર્માત્મકત્વાત્ ઉદ્ગીથાદીનાં કર્મણઃ ચ ફલપ્રાપ્તિપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઉદ્ગીથાદિમતિભિઃ ઉપાસ્યમાના આદિત્યાદયઃ કર્માત્મકાઃ સન્તઃ ફલહેતવો ભવિષ્યન્તિ ।
તથા ચ ઽઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામઽ(છા. 1.6.1) ઇતિ અત્ર ઽતદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામઽ (છા. 1.6.1) ઇતિ ઋક્શબ્દેન પૃથિવીં નિર્દિશતિ સામશબ્દેન અગ્નિં તત્ ચ પૃથિવિ અગ્ન્યોઃ રૃક્ સામદૃષ્ટિચીકીર્ષાયામ્ અવકલ્પતે ન ઋક્ સામયોઃ પૃથિવિ અગ્નિદૃષ્ટિ ચિકીર્ષાયામ્ ।
ક્ષત્તરિ હિ રાજદૃષ્ટિકરણાત્ રાજશબ્દ ઉપચર્યતે ન રાજનિ ક્ષત્તૃશબ્દઃ ।
અપિ ચ ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1) ઇતિ અધિકરણનિર્દેશાત્ લોકેષુ સામ અધ્યસિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રતીયતે ।
ઽએતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતમ્ઽ (છા. 2.11.1) ઇતિ ચ એતદેવં દર્શયતિ ।
પ્રથમનિર્દિષ્ટેષુ ચ આદિત્યાદિષુ ચરમનિર્દિષ્ટં બ્રહ્મ અધ્યસ્તમ્ ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ (છા. 3.19.1) ઇત્યાદિષુ ।
પ્રથમનિર્દિષ્ટાઃ ચ પૃથિવ્યાદયઃ ચરમનર્દિષ્ટા હિઙ્કારાદયઃ ઽપૃથિવી હિઙ્કારઃઽ (છા. 2.2.1) ઇત્યાદિ શ્રુતિષુ ।
અતઃ
અનઙ્ગેષુ આદિત્યાદિષુ અઙ્ગમ્ અતિનિક્ષેપ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આદિત્યાદિમતય એવ અઙ્ગેષુ ઉદ્ગીથાદિષુ ક્ષિપ્યેરન્ ।
કુતઃ - ઉપપત્તેઃ ।
ઉપપદ્યતે હિ એવમ્ અપૂર્વસંનિકર્ષાત્ આદિત્યાદિમતિભિઃ સંસ્ક્રિયમાણેષુ ઉદ્ગીથાદિષુ કર્મસમૃદ્ધિઃ ।
ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ ચ વિદ્યાયાઃ કર્મસમૃદ્ધિહેતુત્વં દર્શયતિ ।
ભવતુ કર્મસમૃદ્ધિફલેષુ એવં, સ્વતન્ત્રફલેષુ તુ કથમ્ ઽય એતદેવં વિદ્વાંલ્લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તેઽ (છા. 2.2.3) ઇત્યાદિષુ ।
તેષુ અપિ અધિકૃત અધિકારાત્ પ્રકૃત અપૂર્વસંનિકર્ષેણ એવ ફલકલ્પના યુક્તા ગોદોહનાદીનિયમવત્ ।
ફલાત્મકત્વાત્ ચ આદિત્યાદીનામ્ ઉદ્ગીથાદિભ્યઃ કર્માત્મકેભ્ય ઉત્કર્ષ ઉપપત્તિઃ આદિત્યાદિપ્રાપ્તિલક્ષણં હિ કર્મફલં શિષ્યતે શ્રુતિષુ ।
અપિ ચ ઽઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઽખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાતં ભવતિઽ (છા. 1.1.10)
ઇતિ ચ ઉદ્ગીથમેવ ઉપાસ્યત્વેન ઉપક્રમ્ય આદિત્યાદિમતીઃ વિદધાતિ ।
યત્ તુ ઉક્તમ્ ઉદ્ગીથાદિમતિભિઃ ઉપાસ્યમાના આદિત્યાદયઃ કર્મભૂયં ભૂત્વા ફલં કરિષ્યન્તિ ઇતિ ।
તત્ અયુક્તમ્ ।
સ્વયમેવ ઉપાસનસ્ય કર્મત્વાત્ ફલવત્ત્વ ઉપપત્તેઃ ।
આદિત્યાદિભાવેન અપિ ચ દૃશ્યમાનાનામ્ ઉદ્ગીથાદીનાં કર્માત્મકત્વાન્ અપાયાત્ ।
ઽતદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામઽ (છા. 1.6.1) ઇતિ તુ લાક્ષણિક એવ પૃથિવી અગ્ન્યોઃ ઋક્ સામશબ્દપ્રયોગઃ ।
લક્ષણા ચ યથાસંભવં સંનિકૃષ્ટેન વિપ્રકૃષ્ટેન વા સ્વાર્થસંબન્ધેન પ્રવર્તતે ।
તત્ર યદિ અપિ ઋક્ સામયોઃ પૃથિવી અગ્ન્યોઃ ચ સંનિધાનયોરેવ એષ ઋક્ સામશબ્દપ્રયોગ ઋક્ સામસંબન્ધાત્ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ક્ષત્તૃશબ્દઃઅપિ હિ કુતશ્ચિત્ કારણાત્ રાજાનમ્ ઉપસર્પન્ ન નિવારયિતું પાર્યતે ।
ઽઇયમેવર્કઽ(છા. 1.6.1) ઇતિ ચ યથા અક્ષરન્યાસમ્ ઋચ એવ પૃથિવીત્વમ્ અવધારયતિ ।
પૃથિવ્યા હિ અક્ત્વે અવધાર્યમાણ ઇયમ્ ઋક્ એવ ઇત્યક્ષરન્યાસઃ સ્યાત્ ।
ઽય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિઽ (છા. 1.7.7) ઇતિ ચ અઙ્ગાશ્રયમેવ વિજ્ઞાનમ્ ઉપસંહરતિ ન પૃથિવ્યાદિ આશ્રયમ્ ।
તથા ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1) ઇતિ યદિ અપિ સપ્તમીનિર્દિષ્ટા લોકાઃ તથાપિ સામ્ન્યેવ તે અધ્યસ્યેરન્ દ્વિતીયાનિર્દેશેન સામ્ન ઉપાસ્યત્વ અવગમાત્ ।
સામનિ હિ લોકેષુ અધ્યસ્યમાનેષુ સામ લોકાત્મન ઉપાસિતં ભવતિ ।
અન્યથા પુનઃ લોકાઃ સામા આત્મન ઉપાસિતાઃ સ્યુઃ ।
એતેન ઽએતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતમ્ઽ (છા. 2.11.1) ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
યત્ર અપિ તુલ્યો દ્વિતીયનિર્દેશઃ - ઽઅથ ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.9.1) ઇતિ, તત્ર અપિ ઽસમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનં સાધુઽ (છા. 2.8.1) ઽઇતિ ચ પઞ્ચવિધસ્યઽ (છા. 2.7.2 ) ઽઅથ સપ્તવિધસ્યઽ (છા. 2.8.1) ઇતિ ચ સામ્ન એવ ઉપાસ્યત્વ ઉપક્રમાત્ તસ્મિન્ એવ આદિત્યાદિ અધ્યાસઃ ।
એતસ્માત્ એવ ચ સામ્ન ઉપાસ્યત્વ અવગમાત્ ઽપૃથિવી હિઙ્કારઃઽ (છા. 2.2.1) ઇત્યાદિનિર્દેશવિપર્યયે અપિ હિઙ્કારાદિષુ એવ પૃથિવ્યાદિ દૃષ્ટિઃ ।
તસ્માત્ અનઙ્ગાશ્રયા આદિત્યાદિમતયઃ અઙ્ગેષુ ઉદ્ગીથાદિષુ ક્ષિપ્યેરન્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ 6 ॥
6 આસીન અધિકરણમ્ । સૂ. 7-10
આસીનઃ સંભવાત્

કર્માઙ્ગસંબદ્ધેષુ તાવત્ ઉપાસનેષુ કર્મતન્ત્રત્વાત્ ન આસનાદિચિન્તા ન અપિ સમ્યક્ દર્શને વસ્તુતન્ત્રત્વાત્ વિજ્ઞાનસ્ય ।
ઇતરેષુ તુ ઉપાસનેષુ કિમ્ અનિયમેન તિષ્ઠન્ આસીનઃ શયાનો વા પ્રવર્તેત ઉત નિયમેન આસીન એવ ઇતિ ચિન્તયતિ ।
તત્ર માનસત્વાત્ ઉપાસનસ્ય અનિયમઃ શરીરસ્થિતેઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રવીતિ - આસીન એવ ઉપાસીત ઇતિ ।
કુતઃ - સંભવાત્ ।
ઉપાસનં નામ સમાનપ્રત્યયપ્રવાહકરણં ન ચ તત્ ગચ્છતો ધાવતો વા સંભવતિ ગત્યાદીનાં ચિત્તવિક્ષેપકત્વાત્ ।
તિષ્ઠતઃ અપિ દેહધારણે વ્યાપૃતં મનો ન સૂક્ષ્મવસ્તુનિરીક્ષણક્ષમં ભવતિ ।
શયાનસ્ય અપિ અકસ્માત્ એવ નિદ્રયા અભિભૂયેત ।
આસીનસ્ય તુ એવઞ્જાતીયકો ભૂયાન્ દોષઃ સુપરિહર ઇતિ સંભવતિ તસ્ય ઉપાસનમ્ ॥ 7 ॥
ધ્યાનાચ્ ચ

અપિ ચ ધ્યાયતિ અર્થં એષ યત્ સમાનપ્રત્યયપ્રવાહકરણમ્ ।
ધ્યાયતિઃ ચ પ્રશિથિલ અઙ્ગચેષ્ટેષુ પ્રતિષ્ઠિતદૃષ્ટિષુ એકવિષય આક્ષિપ્તચિત્તેષુ ઉપચર્યમાણો દૃશ્યતે ધ્યાયતિ બકો ધ્યાયતિ પ્રોષિતબન્ધુઃ ઇતિ ।
આસીનઃ ચ અનાયાસો ભવતિ ।
તસ્માત્ અપિ આસીનકર્મ ઉપાસનમ્ ॥ 8 ॥
અચલત્વં ચાપેક્ષ્ય

અપિ ચ ઽધ્યાયતીવ પૃથિવીઽ (છા. 7.6.1) ઇતિ અત્ર પૃથિવ્યાદિષુ અચલત્વમેવ અપેક્ષ્ય ધ્યાયતિવાદો ભવતિ તત્ ચ લિઙ્ગમ્ ઉપાસનસ્ય આસીનકર્મત્વે ॥ 9 ॥
સ્મરન્તિ ચ

સ્મરન્તિ અપિ ચ શિષ્ટા ઉપાસન અઙ્ગત્વેન આસનમ્ - ઽશુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃઽ (ગી. 6.11) ઇત્યાદિના ।
અત એવ પદ્મકાદીનામ્ આસનવિશેષાણામ્ ઉપદેશો યોગશાસ્ત્રે ॥ 10 ॥
7 એકાગ્રતા અધિકરણમ્ । સૂ. 11
યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્

દિક્ દેશકાલેષુ સંશયઃ - કિમ્ અસ્તિ કશ્ચિત્ નિયમો ન અસ્તિ વા ઇતિ ।
પ્રાયેણ વૈદિકેષુ આરમ્ભેષુ દિગાદિનિયમદર્શનાત્ સ્યાત્ ઇહ અપિ કશ્ચિત્ નિયમ ઇતિ યસ્ય મતિઃ તં પ્રતિ આહ દિક્ દેશકાલેષુ અર્થલક્ષણ એવ નિયમઃ ।
યત્ર એવ અસ્ય દિશિ દેશે કાલે વા મનસઃ સોકર્યેણ એકાગ્રતા ભવતિ તત્ર એવ ઉપાસીત પ્રાચીદિક્ પૂર્વાહ્ન પ્રાચીન પ્રવણાદિવત્ વિશેષ અશ્રાવણાત્ ।
એકાગ્રતયા ઇષ્ટાયાઃ સર્વત્ર અવિશેષાત્ ।
નનુ વિશેષમ્ અપિ કેચિત્ આમનન્તિ - ઽસમે શુચૌ ખર્કરાવહ્નિવાલુકાવિવર્જિતે શબ્દજલાશ્રયાદિભિઃ ।
મનોનુકૂલે નતુ ચક્ષુપીડને ગુહાનિવાતાશ્રયણે પ્રયોજયેત્ઽ (શ્વે. 2.10) ઇતિ યથા ઇતિ ।
ઉચ્યતે - સત્યમ્ અસ્તિ એવઞ્જાતીયકો નિયમઃ ।
સતિ તુ એતસ્મિન્ તદ્ગતેષુ વિશેષનિયમ ઇતિ સુહૃત્ ભૂત્વા આચાર્ય આચષ્ટે ।
ઽમનોનુકૂલેઽ ઇતિ ચ એષા શ્રુતિઃ યત્ર એકાગ્રતા તત્ર એવ ઇતિ એતત્ એવ દર્શયતિ ॥ 11 ॥
8 આપ્રાયણ અધિકરણમ્ । સૂ. 12
આ પ્રયાણાત્ તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્

આવૃત્તિઃ સર્વ ઉપાસનેષુ આદર્તવ્ય ઇતિ સ્થિતમ્ આદ્યે અધિકરણે ।
તત્ર યાનિ તાવત્ સમ્યક્ દર્શનાર્થાનિ ઉપાસનાનિ તાનિ અવઘાતાદિવત્ કાર્યપર્યવસાનાનિ ઇતિ જ્ઞાતમેવ એષામ્ આવૃત્તિપરિમાણમ્ ।
ન હિ સમ્યક્ દર્શને કાર્યે નિષ્પન્ને યત્નાન્તરં કિઞ્ચિત્ શાસિતું શક્યમ્ ।
અનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વપ્રતિપત્તેઃ શાસ્ત્રસ્ય અવિષયત્વાત્ ।
યાનિ પુનઃ અભ્યુદયફલાનિ તેષુ એષા ચિન્તા કિં કિયન્તઞ્ચિત્ કાલં પ્રત્યયમ્ આવર્ત્ય ઉપરમેત્ ઉત યાવજ્જીવમ્ આવર્તયેત્ ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
કિયન્તઞ્ચિત્ કાલં પ્રત્યયમ્ અભ્યસ્ય ઉત્સૃજેત્ આવૃત્તિવિશિષ્ટસ્ય ઉપાસનશબ્દાર્થસ્ય કૃતત્વાત્ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આપ્રાયણાત્ એવ આવર્તયેત્ પ્રત્યયમ્ ।
અન્ત્યપ્રત્યયવશાત્ અદૃષ્ટફલપ્રાપ્તેઃ ।
કર્માણિ અપિ હિ જન્માન્તર ઉપભોગ્યં ફલમ્ આરભમાણાનિ તત્ અનુરૂપં ભાવનાવિજ્ઞાનં પ્રાયણકાલ આક્ષિપન્તિ, ઽસવિજ્ઞાનો ભવતિ સવિજ્ઞાનમેવાન્વવક્રામતિઽ ઽયચ્ચિત્તસ્તેનૈષ પ્રાણમાયાતિ, પ્રાણસ્તેજસા યુક્તઃ સહાત્મના યથાસંકલ્પિતં લોકં નયતિઽ ઇતિ ચ એવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તૃણજલૂકાનિદર્શનાત્ ચ ।
પ્રત્યયાઃ તુ એતે સ્વરૂપ અનુવૃત્તિં મુક્ત્વા કિમ્ અન્યત્ પ્રાયણકાલભાવિ ભાવનાવિજ્ઞાનમ્ અપેક્ષેરન્ ।
તસ્માત્ યે પ્રતિપત્તવ્યફલભાવનાત્મકાઃ પ્રત્યયઃ તેષુ અપ્રાયણાત્ આવૃત્તિઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ -ઽસ યાવત્ક્રતુરયમસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિઽ ઇતિ પ્રાયણકાલે અપિ પ્રત્યય અનુવૃત્તિં દર્શયતિ ।
સ્મૃતિઃ અપિ - ઽયં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃઽ (ગી. 8.6) ઇતિ ઽપ્રયાણકાલે મનસાચલેનઽ (ગી. 8.10) ઇતિ ચ ।
ઽસો ઽન્તવેલાયામેતત્ત્રયં પ્રતિપદ્યેતઽ ઇતિ ચ મરણવેલાયામ્ અપિ કર્તવ્યશેષં શ્રાવયતિ ॥ 12 ॥
9 તત્ અધિગમ અધિકરણમ્ । સૂ. 13
તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોર્ અશ્લેષવિનાશૌ તદ્વ્યપદેશાત્

ગતઃ તૃતીયશેષઃ ।
અથ ઇદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાફલં પ્રતિ ચિન્તા પ્રતાયતે ।
બ્રહ્મ અધિગમે સતિ તત્ વિપરીતફલં દુરિતં ક્ષીયતે ન ક્ષીયતે વા ઇતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
ફલાર્થત્વાત્ કર્મણઃ ફલમ્ અદત્વા ન સંભાવ્યતે ક્ષયઃ ।
ફલદાયિની હિ અસ્ય શક્તિઃ શ્રુત્યા સમધિગતા ।
યદિ તદન્તરેણ એવ ફલ ઉપભોગમ્ અપવૃજ્યેત શ્રુતિઃ કદર્થિતા સ્યાત્ ।
સ્મરન્તિ ચ ઽનહિ કર્મ ક્ષીયતેઽ ઇતિ ।
નનુ એવં સતિ પ્રાયશ્ચિત્ત ઉપદેશઃઅનર્થકઃ પ્રાપ્નોતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનાં નૈમિત્તિકત્વ ઉપપત્તેઃ ગૃહદાહ ઇષ્ટ્યાદિવત્ ।
અપિ ચ પ્રાયશ્ચિત્તાનાં દોષસંયોગેન વિદાનાત્ ભવેત્ અપિ દોષક્ષપણાર્થતા ન તુ એવં બ્રહ્મવિદ્યાયાં વિધાનમ્ અસ્તિ ।
નનુ અનભ્યુપગમ્યમાને બ્રહ્મવિદઃ કર્મક્ષયે તત્ફલસ્ય અવશ્યં ભોક્તવ્યતાવાત્ અનિર્મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
ન ઇતિ ઉચ્યતે ।
દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષો મોક્ષઃ કર્મફલવત્ ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્ ન બ્રહ્મ અધિગમે દુરિતનિવૃત્તિઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- તત્ અધિગમે બ્રહ્મ અધિગમે સતિ ઉત્તરપૂર્વયોઃ અઘયોઃ અશ્લેષવિનાશૌ ભવતઃ ઉત્તરસ્ય અશ્લેષઃ પૂર્વસ્ય વિનાશઃ ।
કસ્માત્ ।
તત્ વ્યપદેશાત્ ।
તથા હિ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રક્રિયાયાં સંભાવ્યમાનસંબન્ધસ્ય આગામિનો દુરિતસ્ય અનભિસંબન્ધં વિદુષો વ્યપદિશતિ - ઽયથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતેઽ (છા.4.14.3) ઇતિ ।
તથા વિનાશમ્ અપિ પૂર્વ ઉચિતસ્ય દુરિતસ્ય વ્યપદિશતિ - ઽતદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તેઽ (છા. 5.24.3) ઇતિ ।
અયમ્ અપરઃ કર્મક્ષયવ્યપદેશો ભવતિ - ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુ. 2.2.8) ઇતિ ।
યત્ ઉક્તમ્ અનુપભુક્તફલસ્ય કર્મણઃ ક્ષયકલ્પનાયાં શાસ્ત્રં કદર્થિતં સ્યાત્ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
ન હિ વયં કર્મણઃ ફલદાયિનીં શક્તિમ્ અવજાનીમહે, વિદ્યત એવ સા, સા તુ વિદ્યાદિના કારણાન્તરેણ પ્રતિબધ્યત ઇતિ વદામઃ ।
શક્તિસદ્ભાવમાત્રે ચ શાસ્ત્રં વ્યાપ્રિયતે ન પ્રતિબન્ધ અપ્રતિબન્ધયોઃ અપિ ।
ન હિ કર્મ ક્ષીયત ઇતિ એતત્ અપિ સ્મરણમ્ ઔત્સર્ગિકં ન ભોગાત્ ઋતે કર્મ ક્ષીયત તદર્થત્વાત્ ઇતિ ।
ઇષ્યત એવ તુ પ્રાયશ્ચિત્તાદિના તસ્ય ક્ષયઃ ઽસર્વં પાપ્માનં તરતિઽ ઽતરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે ય ઉ ચૈનમેવ વદઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ ।
યત્ તુ ઉક્તં નૈમિત્તિકાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ભવિષ્યન્તિ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।
દોષસંયોગેન ચોદ્યમાનાનામ્ એષાં દોષનિર્ઘાતફલસંભવે ફલાન્તરકલ્પના અનુપપત્તેઃ ।
યત્પુનઃ એતત્ ઉક્તં ન પ્રાયશ્ચિત્તવત્ દોષક્ષય ઉદ્દેશેન વિદ્યાવિદાનમ્ અસ્તિ ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - સગુણાસુ તાવત્ વિદ્યાસુ વિદ્યત એવ વિધાનમ્ ।
તાસુ ચ વાક્યશેષ ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ પાપનિવૃત્તિઃ ચ વિદ્યાવત ઉચ્યતે ।
તયોઃ ચ અવિવક્ષાકારણં ન અસ્તિ ઇતિ અતઃ પાપ્મપ્રહાણપૂર્વક ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ તાસાં ફલમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નિર્ગુણાયાં તુ વિદ્યાયાં યદિ અપિ વિધાનં ન અસ્તિ તથા અપિ અકર્તૃ આત્મત્વબોધાત્ કર્મપ્રદાહસિદ્ધિઃ ।
અશ્લેષ ઇતિ ચ આગામિષુ કર્મસુ કર્તૃત્વમેવ ન પ્રતિપદ્યતે બ્રહ્મવિત્ ઇતિ દર્શયતિ ।
અતિક્રાન્તેષુ તુ યદિ અપિ મિથ્યાજ્ઞાનાત્ કર્તૃત્વં પ્રતિપેદ ઇવ તથા અપિ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તેઃ તાનિ અપિ પ્રવિલીયન્ત ઇતિ આહ વિનાશ ઇતિ ।
પૂર્વસિદ્ધકર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ વિપરીતં હિ ત્રિષુ અપિ કાલેષુ અકર્તૃત્વ અભોક્તૃત્વસ્વરૂપં બ્રહ્મ અહમ્ અસ્મિ ન ઇતઃ પૂર્વમ્ અપિ કર્તા ભોક્તા વા અહમ્ આસં ન ઇદાનીં ન અપિ ભવિષ્યત્કાલ ઇતિ બ્રહ્મવિત્ અવગચ્છતિ ।
એવમ્ એવ ચ મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
અન્યથા હિ અનાદિકાલપ્રવૃત્તાનાં કર્માણાં ક્ષયાભાવે મોક્ષ અભાવઃ સ્યાત્ ।
ન ચ દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષો મોક્ષઃ કર્મફલવત્ ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
અનિત્યત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
પરોક્ષત્વ અનુપપત્તેઃ ચ જ્ઞાનફલમ્ ।
તસ્માત્ બ્રહ્મ અધિગમે દુરિતક્ષય ઇતિ સ્થિરમ્ ॥ 13 ॥
10 ઇતર અસંશ્લેષ અધિકરણમ્ । સૂ. 14
ઇતરસ્યાપ્ય્ એવમ્ અસંશ્લેષઃ પાતે તુ

પૂર્વસ્મિન્ અધિકરણે બન્ધહેતોઃ અઘસ્ય સ્વાભાવિકસ્ય અશ્લેષવિનાશૌ જ્ઞાનનિમિત્તૌ શાસ્ત્રવ્યપદેશાત્ નિરૂપિતૌ ।
ધર્મસ્ય પુનઃ શાસ્ત્રીયત્વાત્ શાસ્ત્રીયેણ જ્ઞાનેન અવિરોધ ઇતિ આશઙ્ક્ય તત્ નિરાકરણાય પૂર્વ અધિકરણન્યાય અતિદેશઃ ક્રિયતે ।
ઇતરસ્ય અપિ પુણ્યસ્ય કર્મણ એવમ્ અઘવત્ અસંશ્લેષો વિનાશઃ ચ જ્ઞાનવતો ભવતઃ ।
કુતઃ - તસ્ય અપિ સ્વફલહેતુત્વેન જ્ઞાનફલપ્રતિબન્ધિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽઉભે ઉ હૈવૈષ એતે તરતિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિશ્રુતિષુ ચ દુષ્કૃતવત્ સુકૃતસ્ય અપિ પ્રણાશવ્યપદેશાત્ ।
અકર્તૃ આત્મત્વબોધનિમિત્તસ્ય ચ કર્મક્ષયસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ તુલ્યત્વાત્ ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽ (મુ. 2.2.8) ઇતિ ચ અવિશેષશ્રુતેઃ ।
યત્ર અપિ કેવલ એવ પાપ્મશબ્દો દૃશ્યતે તત્ર અપિ તેન એવ પુણ્યમ્ અપિ અકલિતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
જ્ઞાનફલ અપેક્ષયા નિકૃષ્ટફલત્વાત્ ।
અસ્તિ ચ શ્રુતૌ પુણ્યે અપિ પાપ્મશબ્દઃ ઽનૈનં સેતુમહોરાત્રે તરતઃઽ (છા. 8.4.1) ઇતિ અત્ર સહ દુષ્કૃતેન સકૃતમપિ અનુક્રમ્ય સર્વે પાપ્માનઃ અતો નિવર્તન્ત ઇતિ અવિશેષેણ એવ પ્રકૃતે પુણ્યે પાપ્મશબ્દપ્રયોગાત્ ।
પાતે તુ ઇતિ તુ શબ્દઃ અવધારણાર્થઃ ।
એવં ધર્મ અધર્મયોઃ બન્ધહેત્વોઃ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ અશ્લેષવિનાશસિદ્ધેઃ અવશ્યંભાવિની વિદુષઃ શરીરપાતે મુક્તિઃ ઇતિ અવધારયતિ ॥ 14॥
11 અનારબ્ધ અધિકરણમ્ । સૂ. 15
અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃ

પૂર્વયોઃ અધિકરણયોઃ જ્ઞાનનિમિત્તઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ વિનાશઃ અવધારિતઃ સ કિમ્ અવિશેષેણ આરબ્ધકાર્યયોઃ અનારબ્ધકાર્યયોઃ ચ ભવતિ ઉત વિશેષેણ અનારબ્ધકાર્યયોઃ એવ ઇતિ વિચાર્યતે ।
ઽતત્ર ઉભે ઉ હૈવૈષ એતે તરતિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ એવમાદિશ્રુતિષુ અવિશેષશ્રવણાત્ અવિશેષેણ એવ ક્ષય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ ઇતિ ।
અપ્રવૃત્તફલે એવ પૂર્વે જન્માન્તરસંચિતે અસ્મિન્ અપિ ચ જન્મનિ પ્રાક્ જ્ઞાન ઉત્પત્તેઃ સંચિતે સુકૃતદુષ્કૃતે જ્ઞાન અધિગમાત્ ક્ષીયેતે ન તુ આરબ્ધકાર્યે સામિભુક્તફલે યાભ્યામ્ એતત્ બ્રહ્મજ્ઞાન આયતનં જન્મ નિર્મિતમ્ ।
કુત એતત્ - ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છા. 6.14.2) ઇતિ શરીરપાતૌ અધિકરણાત્ ક્ષેમપ્રાપ્તેઃ ।
ઇતરથા હિ જ્ઞાનાત્ અશેષકર્મક્ષયે સતિ સ્થિતિહેતુ અભાવાત્ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અનન્તરમેવ ક્ષેમમ્શ્નુ અવીત, તત્ર શરીરપાતપ્રતીક્ષાં ન આચક્ષીત ।
નનુ વસ્તુબલેન એવ અયમ્ અકર્તૃ આત્માવબોધઃ કર્માણિ ક્ષપયન્ કથં કાનિચિત્ ક્ષપયેત્ કાનિચિત્ ચ ઉપેક્ષેત ।
ન હિ સમાને અગ્નિબીજસંપર્કે કેષાઞ્ચિત્ બીજશક્તિઃ ક્ષીયતે કેષાઞ્ચિત્ ન ક્ષીયત ઇતિ શક્યમ્ અઙ્ગીકર્તુમ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે - ન તાવત્ અનાશ્રિત્ય આરબ્ધકાર્યં કર્માશયં જ્ઞાન ઉત્પત્તિઃ ઉપપદ્યતે ।
આશ્રિતે ચ તસ્મિન્ કુલાલચક્રવત્ પ્રવૃત્તવેગસ્ય અન્તરાલે પ્રતિબન્ધ અસંભવાત્ ભવતિ વેગક્ષયપ્રતિપાલનમ્ ।
અકર્તૃ આત્મબોધઃ અપિ હિ મિથ્યાજ્ઞાનબાધનેન કર્માણિ ઉચ્છિનત્તિ ।
બાધિતમ્ અપિ તુ મિથ્યાજ્ઞાનં દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનવત્ સંસ્કારવશાત્ કઞ્ચિત્કાલમ્ અનુવર્તત એવ ।
અપિ ચ ન એવ અત્ર વિવદિતવ્યં બ્રહ્મવિદા કઞ્ચિત્કાલં શરીરં ધ્રિયતે ન વા ધ્રિયત ઇતિ ।
કથં હિ એકસ્ય સ્વહૃદયપ્રત્યયં બ્રહ્મવેદનં દેહધારણં ચ અપરેણ પ્રતિક્ષેપ્તું શક્યેત ।
શ્રુતિસ્મૃતિષુ ચ સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણનિર્દેશેન એતદેવ નિરુચ્યતે ।
તસ્માત્ અનારબ્ધકાર્યયોઃ એવ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ વિદ્યાસામર્થ્યાત્ ક્ષય ઇતિ નિર્ણયઃ ॥ 15 ॥
12 અગ્નિહોત્રાદિ અધિકરણમ્ । સૂ. 16-17
અગ્નિહોત્રાદિ તુ તત્કાર્યાયૈવ તદ્દર્શનાત્

પુણ્યસ્ય અપિ અશ્લેષવિનાશયોઃ અઘન્યાયઃ અતિદિષ્ટઃ સઃ અતિદેશઃ સર્વપુણ્યવિષય ઇતિ આશઙ્ક્ય પ્રતિવક્તિ - અગ્નિહોત્રાદિ તુ ઇતિ ।
તુ શબ્દ આશઙ્કામ્ ઉપનુદતિ ।
યત્ નિત્યં કર્મ વૈદિકમ્ અગ્નિહોત્રાદિ તત્ તત્ કાર્યાય એવ ભવતિ, જ્ઞાનસ્ય યત્કાર્યં તદેવ અસ્ય અપિ કાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ।
કુતઃ - ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેનઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
નનુ જ્ઞાનકર્મણોઃ વિલક્ષણકાર્યત્વાત્ કાર્ય એકત્વ અનુપપત્તિઃ ।
ન એષ દોષઃ ।
જ્વરમરણકાર્યયોઃ અપિ દધિવિષયોઃ ગુડમન્ત્રસંયુક્તયોઃ તૃપ્તિપુષ્ટિકાર્યદર્શનાત્ ।
તદ્વત્ કર્મણઃ અપિ જ્ઞાનસંયુક્તસ્ય મોક્ષકાર્ય ઉપપત્તેઃ ।
નનુ અનારભ્યો મોક્ષઃ કથમ્ અસ્ય કર્મકાર્યત્વમ્ ઉચ્યતે ।
ન એષ દોષઃ ।
આરાત્ ઉપકારકત્વાત્ કર્મણઃ ।
જ્ઞાનસ્ય એવ હિ પ્રાપકં સત્કર્મ પ્રાણાડ્યા મોક્ષકારણમ્ ઇતિ ઉપચર્યતે ।
અત એવ ચ અતિક્રાન્તવિષયમ્ એતત્ કાર્ય એકત્વ અભિધાનમ્ ।
ન હિ બ્રહ્મવિદ આગામિ અગ્નિહોત્રાદિ સંભવતિ ।
અનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વ પ્રતિપત્તેઃ શાસ્ત્રસ્ય અવિષયત્વાત્ ।
સગુણાસુ તુ વિદ્યાસુ કર્તૃત્વ અનતિવૃત્તેઃ સંભવતિ આગામિ અપિ અગ્નિહોત્રાદિ ।
તસ્ય અપિ નિરભિસંધિનઃ કાર્યાન્તર અભાવાત્ વિદ્યાસંગતિ ઉપપત્તિઃ ॥ 16 ॥
કિંવિષયં પુનઃ ઇદમ્ અશ્લેષવિનાશ વચનં કિંવિષયં વા અદો વિનિયોગવચનમ્ એકેષાં શાખિનામ્ ઽતસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્ઽ ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
અતો ઽન્યાપિ હ્ય્ એકેષામ્ ઉભયોઃ

અતઃ અગ્નિહોત્રાદેઃ નિત્યાત્કર્મણઃ અન્યાપિ હિ અસ્તિ સાધુકૃત્યા યા ફલમ્ અભિસંધાય ક્રિયતે તસ્યા એષ વિનિયોગ ઉક્ત એકેષાં શાખિનામ્ ઽસુહૃદઃ સાધુકૃત્યામુપયન્તિઽ ઇતિ ।
તસ્યા એવ ચ ઇદમ્ અઘવત્ અશ્લેષવિનાશનિરૂપણમ્ ઇતરસ્ય અપિ એવમ્ અશ્લેષ ઇતિ ।
તથા જાતીયકસ્ય કામ્યસ્ય કર્મણો વિદ્યાં પ્રતિ અનુપકારકત્વે સંપ્રતિપત્તિઃ ઉભયોઃ અપિ જૈમિનિબાદરાયણયોઃ આચાર્યયોઃ ॥ 17 ॥
13 વિદ્યાજ્ઞાનસાધન અધિકરણમ્ । સૂ. 18
યદ્ એવ વિદ્યયેતિ હિ

સમધિગતમ્ એતત્ અનન્તર અધિકરણે નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ મુમુક્ષુણા મોક્ષપ્રયોજન ઉદ્દેશેન કૃતમ્ ઉપાત્તદુરિતક્ષયહેતુત્વદ્વારેણ સત્ત્વશુદ્ધિકારણતાં પ્રતિપદ્યમાનં મોક્ષપ્રયોજનબ્રહ્મ અધિગમનિમિત્તત્વેન બ્રહ્મવિદ્યયા સહ એકકાર્યં ભવતિ ઇતિ ।
તત્ર અગ્નિહોત્રાદિ કર્માઙ્ગવ્યપાશ્રયવિદ્યાસંયુક્તં કેવલં ચ અસ્તિ ।
ઽય એવં વિદ્વાનયજતિઽ ઽય એવં વિદ્વાઞ્જુહોતિઽ ઽય એવં વિદ્વાઞ્છંસતિઽ ઽય એવં વિદ્વાન્ગાયતિઽ ઽતસ્માદેવંવિદમેવ બ્રહ્માણં કુર્વિતિ નાનેવં વિદંઽ (છા. 4.17.10) ઽતેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદઽ (છા. 1.1.10) ઇત્યાદિવચનેભ્યો વિદ્યાસંયુક્તમ્ અસ્તિ કેવલમ્ અપિ અસ્તિ ।
તત્ર ઇદં વિચાર્યતે - કિં વિદ્યાસંયુક્તમેવ અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ મુમુક્ષોઃ વિદ્યાહેતુત્વેન તયા સહ એકકાર્યત્વં પ્રતિપદ્યતે ન કેવલમ્ ઉત વિદ્યાસંયુક્તં કેવલં ચ અવિશેષેણ ઇતિ ।
કુતઃ સંશયઃ - ઽતમેતમાત્માનં યજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇતિ યજ્ઞાદીનામ્વિ અશેષેણ આત્મવેદનાઙ્ગત્વેન શ્રવણાત્ ।
વિદ્યાસંયુક્તસ્ય ચ અગ્નિહોત્રાદીનામ્ અવિશેષત્વ અવગમાત્ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં વિદ્યાસંયુક્તમ્ એવ કર્માગ્નિહોત્રાદિ આત્મવિદ્યાશેષત્વં પ્રતિપદ્યતે ન વિદ્યાહીનમ્ ।
વિદ્યા ઉપેતસ્ય વિશિષ્ટત્વ અવગમાત્ વિદ્યાવિહીનાત્ ।
ઽયદહરેવ જુહોતિ તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયત્યેવંવિદ્વાન્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ઽબુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિઽ (ગી. 2.39) ઽદૂરેણ હ્યવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ધનઞ્જયઽ (ગી. 2.49)
ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્ય- ચ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે - યદેવ વિદ્યયા ઇતિ હિ ।
સત્યમ્ એતત્ ।
વિદ્યાસંયુક્તં કર્માગ્નિહોત્રાદિકં વિદ્યાવિહીનાત્ કર્મણઃ અગ્નિહોત્રાત્ વિશિષ્ટં વિદ્વાનિવ બ્રાહ્મણો વિદ્યાવિહીનાત્ બ્રાહ્મણાત્ ।
તથા અપિ ન અત્યન્તમ્ અનપેક્ષં વિદ્યાવિહીનં કર્માગ્નિહોત્રાદિકમ્ ।
કસ્માત્ - ઽતમેતમાત્માનં યજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇતિ અવિશેષેણ અગ્નિહોત્રાદેઃ વિદ્યાહેતુત્વેન શ્રુતત્વાત્ ।
નનુ વિદ્યાસંયુક્તસ્ય અગ્નિહોત્રાદેઃ વિદ્યાવિહીનાત્ વિશિષ્ટત્વ અવગમાત્ વિદ્યાવિહીનમ્ અગ્નિહોત્રાદિ આત્મવિદ્યાહેતુત્વેન અનપેક્ષમેવ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન એતત્ એવમ્ ।
વિદ્યાસહાયસ્ય અગ્નિહોત્રાદેઃ વિદ્યાનિમિત્તેન સામર્થ્ય અતિશયેન યોગાત્ આત્મજ્ઞાનં પ્રતિ કશ્ચિત્ કારણ અતિશયો ભવિષ્યતિ ન તથા વિદ્યાવિહીનસ્ય ઇતિ યુક્તં કલ્પયિતુમ્ ।
નતુ ઽયજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇતિ અત્ર અવિશેષેણ આત્મજ્ઞાનાઙ્ગત્વેન શ્રુતસ્ય અગ્નિહોત્રાદેઃ અનઙ્ગત્વં શક્યમ્ અભ્યુપગન્તુમ્ ।
તથા હિ શ્રુતિઃ - ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ વિદ્યાસંયુક્તસ્ય કર્મણઃ અગ્નિહોત્રાદેઃ વીર્યવત્તરત્વ અભિધાનેન સ્વકાર્યં પ્રતિ કઞ્ચિત્ અતિશયં બ્રુવાણા વિદ્યાવિહીનસ્ય તસ્ય એવ તત્ પ્રયોજનં પ્રતિ વીર્યવત્ત્વં દર્શયતિ ।
કર્મણ- ચ વીર્યવત્ત્વં તત્ યત્ સ્વપ્રયોજનસાધનપ્રસહત્વમ્ ।
તસ્માત્ વિદ્યાસંયુક્તં નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રાદિ વિદ્યાવિહીનં ચ ઉભયમ્ અપિ મુમુક્ષુણા મોક્ષપ્રયોજન ઉદ્દેશેન ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે ચ પ્રાક્ જ્ઞાન ઉત્પત્તેઃ કૃતં યત્ તત્ યથાસામર્થ્યં બ્રહ્મ અધિગમપ્રતિબન્ધકારણ ઉપાત્તદુરિતક્ષયહેતુત્વદ્વારેણ બ્રહ્મ અધિગમકારણત્વં પ્રતિપદ્યમાનં શ્રવણ મનન શ્રદ્ધા તાત્પર્યાદિ અન્તરઙ્ગકારણાપેક્ષં બ્રહ્મવિદ્યયા સહ એકકાર્યં ભવતિ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ 18 ॥
14 ઇતરક્ષપણ અધિકરણમ્ । સૂ. 19
ભોગેન ત્વ્ ઇતરે ક્ષપયિત્વાથ સંપદ્યતે