બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.4

દર્શયતિ ચ શ્રુતિસહભાવં પ્રત્યયાનમ્ - ઽએવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજો ઽભિરક્ષતિઽ
(છા. 4.17.10) ઇતિ ।
સર્વપ્રત્યયોપસંહારે હિ સર્વે સર્વવિદઃ ઇતિ ન વિજ્ઞાનવતા બ્રહ્મણા પરિપાલ્યત્વમિતરેષાં સંકીર્ત્યેત ।
તસ્માદ્યથાકામમુપાસનાનાં સમુચ્ચયો વિકલ્પો વેતિ ॥ 66 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયાદ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥ 3 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
તૃતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
અત્ર નિર્ગુણવિદ્યાયા અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગસાધનવિચારઃ
1 પુરુષાર્થાધિકરણમ્ । સૂ. 1-17
પુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાદ્ ઇતિ બાદરાયણઃ

અથેદાનીમૌપનિષદમાત્મજ્ઞાનં કિમધિકારિદ્વારેણ કર્મણ્યેવાનુપ્રવિશત્યાહોસ્વિત્સ્વતન્ત્રમેવ પુરુષાર્થસાધનં ભવતીતિ મીમાંસમાનઃ સિદ્ધાન્તેનૈવ તાદુપક્રમતે પુરુષાર્થો ઽત ઇતિ ।
અસ્મદ્વેદાન્તવિહિતાદાત્મજ્ઞાનાત્સ્વતનત્રાત્પુરુષાર્થઃ સિદ્દ્યતીતિ બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે ।
કુત એતદવગમ્યતે શબ્દાદિત્યાહ ।
તથાહિ - ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ (છા. 7.1.3) ઽસ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુ. 3.2.9) ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ (તૈ. 2.1.1) ઽઆચાર્યવાન્પુરુષો વેદ તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્નવિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છા ।
6.14.2) ઇતિ ।
ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્યસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતિ (છા. 8.7.1) ઇતિ ।
ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃ. 4.5.6) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽએતાવદરે ખલ્વમૃતત્વમ્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા શ્રુતિઃ કેવલાયા વિદ્યાયાઃ પુરુષાર્થહેતુત્વં શ્રાવયતિ ॥ 1 ॥
અથાત્ર પ્રત્યવતિષ્ઠતે -
શેષત્વાત્પુરુષાર્થવાદો યથાન્યેષ્વ્ ઇતિ જૈમિનિઃ

કર્તૃત્વમાત્મનઃ કર્મશેષત્વાત્તદ્વિજ્ઞાનમપિ વ્રીહિપ્રોક્ષણાદિવદ્વિષયદ્વારેણ કર્મસંબન્ધ્યેવેત્યતસ્તસ્મિન્નવગતપ્રયોજન આત્મજ્ઞાને યા ફલશ્રુતિઃ સાર્થવાદ ઇતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે યથાન્યેષુ દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ ઽયસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિ ।
યદઙ્ કે ચક્ષુરેવ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ ક્તે ।
યત્પ્રયાજાનુયાજા ઇજ્યન્તે વર્મ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે કર્મ યજમાનસ્ય ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકા ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ ।
તદ્વત્ ।
કથં પુનરસ્યાનરભ્યાધીતસ્યાત્મજ્ઞાનસ્ય પ્રકરણાદીનામન્યતમેનાપિ હેતુના વિના ક્રતુપ્રવેશ આશઙ્ક્યતે ।
કર્તૃદ્વારેણ વાક્યાત્તદ્વિજ્ઞાનસ્ય ક્રતુસંબન્ધ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વાક્યાત્તદ્વિનિયોગાનુપપત્તેઃ ।
અવ્યભિચારિણા હિ કેનચિદ્દ્વારેણાનારભ્યાધીતાનામપિ વાક્યનિમિત્તઃ ક્રતુસંબન્ધો ઽવકલ્પતે ।
કર્તા તુ વ્યભિચારિ દ્વારં લોકિકવૈદિકકર્મસાધારણ્યાત્ ।
તસ્માન્ન તદ્દ્વારેણાત્મજ્ઞાનસ્ય ક્રતુસંબન્ધસિદ્ધિરિતિ ।
ન ।
વ્યતિરેકવિજ્ઞાનસ્ય વૈદિકેભ્યઃ કર્મભ્યો ઽન્યત્રાનુપયોગાત્ ।
નહિ દેહવ્યતિરિક્તાત્મજ્ઞાનં લોકિકેષુ કર્મસૂપયુજ્યતે ।
સર્વથા દૃષ્ટાર્થપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ ।
વૈદિકેષુ તુ દેહપાતોત્તરકાલફલેષુ દેહવ્યતિરિક્તાત્મજ્ઞાનમન્તરેણ પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યત ઇત્યુપયુજ્યતે વ્યતિરેકવિજ્ઞાનમ્ ।
નન્વપહતપાપ્મત્વાદિવિશેષણાદસંસાર્યાત્મવિષયમૌપનિષદં દર્શનં ન પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં સ્યાત્ ।
ન ।
પ્રિયાદિસંસૂચિતસ્ય સંસારિણ એવાત્મનો દ્રષ્ટવ્યત્વેનોપદેશાત્ ।
અપહતપાપ્મત્વાદિ વિશેષણં તુ સ્તુત્યર્થં ભવિષ્યતિ ।
નનુ તત્ર તત્ર પ્રસીધિતમેતદધિકમસંસારિ બ્રહ્મ જગત્કારણં તદેવ ચ સંસારિણ આત્મનઃ પારમાર્થિકં સ્વરૂપમુપનિષત્સૂપદિશ્યત ઇતિ ।
સત્યં પ્રસાદિતં તસ્યૈવ તુ સ્થૂણાનિખનનવત્ફલદ્વારેણાક્ષેપસમાધાને ક્રિયેતે દાર્ઢ્યાય ॥ 2 ॥
આચારદર્શનાત્

ઽજનકો હ વૈદેહો બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેનેજેઽ (બૃ. 3.1.1) ઽયક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તો ઽહમસ્મિઽ (છા. 5.11.5) ઇત્યેવમાદીનિ બ્રહ્મવિદામપ્યન્યપરેષુ વાક્યેષુ કર્મસંબન્ધદર્શનાનિ ભવન્તિ ।
તથોદ્દાલકાદીનામપિ પુત્રાનુશાસનાદિદર્શનાદ્ગાર્હસ્થ્યસંબન્ધો ઽવગમ્યતે ।
કેવલાચ્ચેજ્જ્ઞાનાત્પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સ્યાત્કિમર્થમનેકાયાસસમન્વિતાનિ કર્માણિ તે કુર્યુઃ ઽઅર્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ॥ 3 ॥
તચ્છ્રુતેઃ

ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ ચ કર્મશેષત્વશ્રવણાદ્વિદ્યાયા ન કેવલાયાઃ પુરુષાર્થહેતુત્મ્ ॥ 4 ॥
સમન્વારમ્ભણાત્

ઽતં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતેઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ચ વિદ્યાકર્મણોઃ ફલારમ્ભે સહકારિત્વદર્શનાન્ન સ્વાતન્ત્ર્યં વિદ્યાયાઃ ॥ 5 ॥
તદ્વતો વિધાનાત્

ઽઆચાર્યકુલાદ્વેદમધીત્ય યથાવિદાનં ગુરોઃ કર્માતિશેષેણાભિસમાવૃત્ત્ય કુટુમ્બે શુચૌ દેશે સ્વાધ્યાયમધીયાનઃઽ (છા. 8.15.1) ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા શ્રુતિઃ સમસ્તવેદાર્થવિજ્ઞાનવતઃ કર્માધિકારં દર્શયતિ તસ્માદપિ ન વિજ્ઞાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ ફલહેતુત્વમ્ ।
નન્વત્રાધીત્યેત્યધ્યયનમાત્રં વેદસ્ય શ્રૂયતે નાર્થવિજ્ઞાનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
દૃષ્ટાર્થત્વાદ્વેદાધ્યયનમર્થાવબોધપર્યન્તમિતિસ્થિતમ્ ॥ 6 ॥
નિયમાચ્ ચ

ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ ।
એવં ત્વયિ નાન્યથેતો ઽસ્તિ ન કર્મ લિપ્યતે નરેઽ (ઈશ. 2) ઇતિ ।
તથા ઽએતદ્વૈ જરામર્યં સત્રં યદગ્નિહોત્રં જરયા વા હ્યેવાસ્માન્મુચ્યતે મૃત્યુના વાઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાન્નિયમાદપિ કર્મશેષત્વમેવ વિધ્યયા ઇતિ ॥ 7 ॥
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિવિધત્તે -
અધિકોપદેશાત્ તુ બાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાત્

તુશબ્દાત્પક્ષો વિપરિવર્તતે ।
યદુક્તમ્ - ઽશેષત્વાત્પુરુષાર્થવાદઃઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.2) ઇતિ તન્નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અધિકોપદેશાત્ ।
યદિ સંસાર્યેવાત્મા શારીરઃ કર્તા ભોક્તા ચ શરીરમાત્રવ્યતિરેકેણ વેદાન્તેષૂપદિષ્ટઃ સ્યાત્તતો વર્ણિતેન પ્રકારેણ ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વં સ્યાત્ ।
અધિકસ્તાવચ્છરીરાદાત્મનો ઽસંસારીશ્વરઃ કર્તૃત્વાદિસંસારિધર્મરહિતો ઽપહતપાપ્મત્વાદિવિશેષણઃ પરમાત્મા વેદ્યત્વેનોપદિશ્યતે વેદાન્તેષુ ।
નચ તદ્વિજ્ઞાનં કર્મણાં પ્રવર્તકં ભવતિ પ્રત્યુત કર્માણ્યુચ્છિનત્તીતિ વક્ષ્યતિ ઽઉપમર્દં ચઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.16) ઇત્યત્ર ।
તસ્માત્ ઽપુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.1) ઇતિ યન્મતં ભગવતો બાદરાયણસ્ય તત્તથૈવ તિષ્ઠતિ ન શેષત્વપ્રભૃતિભિર્હેત્વાભાસૈશ્ચાલયિતું શક્યતે ।
તથાહિ તમધિકં શારીરાદીશ્વરમાત્માનં દર્શયન્તિ શ્રુતયઃ - ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ. 1.19) ઽભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતેઽ (તૈ. 2.8.1) ઽમહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતમ્ઽ (કઠ. 6.2) ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિઽ (બૃ. 3.8.9) ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
યત્તુ પ્રિયાદિસંસૂચિતસ્ય સંસારિણ એવાત્મનો વેદ્યતયાનુકર્ષણમ્ ઽઆત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃ. 2.4.5) ઽયઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽય એષો ઽક્ષીણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 8.7.4) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યસ્યામિઽ (છા. 8.9.3) ઇતિ ચૈવમાદિ તદપિ ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽ (બૃ. 2.4.10) ઽયો ઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમત્યેતિઽ (બૃ. 3.5.1) ઽપરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેનરૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ (છા. 8.12.3) ઇત્યેવમાદિભિર્વાક્યશેષૈઃ સત્યામેવાધિકોપદિદિક્ષાયામત્યન્તાભેદાભિપ્રાયમિત્યવિરોધઃ ।
પારમેશ્વરમેવ હિ શારીરસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપમ્ ।
ઉપાધિકૃતં તુ શારીરત્વમ્ ઽતત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽનાન્યોદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
સર્વં ચાતદ્વિસ્તરેણાસ્માભિઃ પુરસ્તાત્તત્ર તત્ર વર્ણિતમ્ ॥ 8 ॥
તુલ્યં તુ દર્શનમ્

યત્તૂક્તમાચારદર્શનાત્કર્મશેષો વિદ્યેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - તુલ્યામાચારદર્શનમક્મશેષિત્વે ઽપિ વિદ્યાયાઃ ।
તથાહિ શ્રુતિર્ભવતિ - ઽએતદ્વા સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુરૃષયઃ કાવષેયાઃ કિમર્થા વયમધ્યેષ્યામહે કિમર્થાવયં યક્ષ્યામહે ।
એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાઞ્ચક્રિરેઽ ઽએતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા બ્રાહ્મણાઃ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽ (બૃ. 3.5.1) ઇત્યેવજાતીયકા ।
યાજ્ઞવલ્ક્યાદીનામપિ બ્રહ્મવિદામર્મનિષ્ઠત્વં દૃશ્યતે - ઽએતાવદરે ખલ્વમૃતત્વમિતિ હોક્ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યો વિજહારઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અપિચ યક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તો ઽહમસમિ (છા. 5.11.5) ઇત્યેતલ્લિઙ્ગદર્શનં વૈશ્વાનરવિદ્યાવિષયમ્ ।
સંભવતિ ચ સોપાધિકાયાં બ્રહ્મવિદ્યાયાં કર્મસાહિત્યદર્શનમ્ ।
નત્વત્રાપિ કર્માઙ્ગત્વમસ્તિ ।
પ્રકરણાદ્યભાવાત્ ॥ 9 ॥
યત્પુનરુક્તમ્ - ઽતચ્છ્રુતેઃઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.4) ઇતિ અત્ર બ્રૂમઃ -
અસાર્વત્રિકી

ઽયદેવ વિદ્યયા કરોતિઽ (છા. 1.1.10) ઇત્યેષા શ્રુતિર્ન સર્વવિદ્યાવિષયા ।
પ્રકૃતવિદ્યાભિસંબન્ધાત્ ।
પ્રકૃતા ચોદ્ગીથવિદ્યા ઽઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇત્યત્ર ॥ 10 ॥
વિભાગઃ શતવત્

યદપ્યુક્તમ્ - ઽતં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતેઽ (બૃ. 4.4.2) ઇત્યેતત્સમાન્વારમ્ભવચનમસ્વતન્ત્ર્યે વિદ્યાયા લિઙ્ગમિતિ તત્પ્રત્યુચ્યતે ।
વિભાગો ઽત્ર દ્રષ્ટવ્યો વિદ્યાન્યં પુરુષમન્વારભતે કર્માન્યમિતિ ।
શતવત્ ।
યથા શતમાભ્યાં દીયતામિત્યુક્તે વિભજ્ય દીયતે પઞ્ચાશદેકસ્મૈ પઞ્ચાશદપરસ્મૈ તદ્વત્ ।
નચેદં સમન્વારમભવચનં મુમુક્ષુવિષયમ્ ઽઇતિ નુ કામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ સંસારિવિષયત્વોપસંહારાત્ ।
ઽઅથાકામયમાનઃઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ચ મુમુક્ષોઃ પૃથગુપક્રમાત્ ।
તત્ર સંસારિવિષયે વિદ્યા વિહિતા પ્રતિષિદ્ધા ચ પરિગૃહ્યતે વિશેષાભાવાત્ ।
કરમાપિ વિહિતં પ્રતિષિદ્ધં ચ યથાપ્રાપ્તાનુવાદિત્વાત્ ।
એવં સત્યવિભાગેનાપીદં સમન્વારમ્ભવચનમવકલ્પતે ॥ 11 ॥
યચ્ચૈતત્ ઽતદ્વતો વિધાનાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.6) ઇત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
અધ્યયનમાત્રવતઃ

ઽઆચાર્યકુલાદ્વેદમધીત્યઽ (છા. 8.15.1) ઇત્યધ્યયનમાત્રસ્ય શ્રવણાદધ્યયનમાત્રવત એવ કર્મવિધિરિત્યધ્યવસ્યામઃ ।
નન્વેવં સત્યાવિદ્યત્વાનધિકારઃ કર્મસુ પ્રજ્યેત ।
નૈષ દોષઃ ।
ન વયમધ્યયનપ્રભવં કર્માવબોધનમધિકારકારણં વારયામઃ કિં તર્હ્યેનિષદમાત્મજ્ઞાનં સ્વાતન્ત્ર્યેણૈવ પ્રયોજનવત્પ્રતીયમાનં ન કર્માધિકારકારણતાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતાવત્પ્રતિપાદયામઃ ।
યથાચ ન ક્રત્વન્તરજ્ઞાનં ક્રત્વન્તરાધિકારેણાપેક્ષ્યત એવમેતદપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ॥ 12 ॥
યદપ્યુક્તં નિયમચ્ચ (બ્ર. સૂ. 3.4.7) ઇત્યત્રાભિધીયતે -
નાવિશેષાત્

ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેત્ઽ (ઈશા. 2) ઇત્યેલમાદિષુ નિયમશ્રવણેષુ ન વિદુષ ઇતિ વિશેષો ઽસ્તિ ।
અવિશેષેણ નિયમવિધાનાત્ ॥ 13 ॥
સ્તુતયે ઽનુમતિર્વા

ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિઽ (ઈશા. 2) ઇત્યત્રાપરો વિશેષ આખ્યાયતે યદ્યપ્યત્ર પ્રકરણસામર્થ્યાદ્વિદ્વાનેવ કુર્વન્નિતિ સંબધ્યતે તથાપિ વિદ્યાસ્તુતયે કર્માનુજ્ઞાનમેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઽન કર્મ લિપ્યતે નરેઽ (ઈશા. 2) ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યાવજ્જીવં કર્મ કુર્વત્યપિ વિદુષિ પુરુષે હિ વક્ષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યાવજ્જીવં કર્મ કુર્વત્યપિ વિદુષુપુરુષે ન કર્મ લેપાય ભવતિ વિદ્યાસામર્થ્યાદિતિ તદેવં વિદ્યા સ્તૂયતે ॥ 14 ॥
કામકારેણ ચૈકે

અપિચૈકે વિદ્વાંસઃ પ્રત્યક્ષીકૃતવિદ્યાફલાઃ સન્તસ્તદવષ્ટભ્યાત્ફલાન્તરસાધનેષુ પ્રજાદિષુ પ્રયોજનાભાવં પરામૃશન્તિ ।
કામકારેણેતિ શ્રુતિર્ભવતિ વાજસનેયિનામ્ ઽએતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે વિદ્વાંસઃ પ્રજાં ન કામયન્તે કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોકઃઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ અનુભવારૂઢમેવ ચ વિદ્યાફલં ન ક્રિયાફલવત્કાલાન્તરભાવીત્યસકૃદવોચામ ।
અતો ઽપિ ન વિદ્યાયાઃ કર્મશેષત્વં નાપિ તદ્વિષયાયાઃ ફલશ્રુતેરયથાર્થત્વં શક્યમાશ્રયિતુમ્ ॥ 15 ॥
ઉપમર્દં ચ

અપિચ કર્માકારહેતોઃ ક્રિયાકારકફલલક્ષણસ્ય સમસ્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાવિદ્યાકૃતસ્ય વિદ્યાસામર્થ્યાત્સ્વરૂપોપમર્દમામનન્તિ - ઽયત્ર વા અસ્ય સર્વમાત્મત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્તત્કેન કં જિઘ્રેત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇત્યાદિના ।
વેદાન્તોદિતાત્મજ્ઞાનપૂર્વિકાં તુ કર્માધિકારસિદ્ધિં પ્રત્યાશાસનસ્ય કર્માધિકારોચ્છિત્તિરેવ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદપિ સ્વાતન્ત્ર્યં વિદ્યાયાઃ ॥ 16 ॥
ઊર્ધ્વરેતસ્સુ ચ શબ્દે હિ

ઊર્ધ્વરેતઃસુ ચાશ્રમેષુ વિદ્યા શ્રૂયતે ।
નચ તત્ર કર્માઙ્ગત્વં વિદ્યાયા ઉપપદ્યતે ।
કર્માભાવાત્ ।
નહ્યગ્નિહોત્રાદીનિ વૈદિકાનિ કર્માણિ તેષાં સન્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઊર્ધ્વરેતસ આશ્રમા ન શ્રૂયન્તે વેદ ઇતિ તદપિ નાસ્તિ ।
તે ઽપિ હિ વૈદિકેષુ શબ્દેષ્વવગમ્યન્તે ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.23.1) ઽયે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.10.1) ઽતપઃશ્રદ્ધે યો હ્યુપવસન્ત્યરણ્યેઽ (મુ. 1.2.11) ઽએતમેવ પ્રવાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવજન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ (જા. 4) ઇત્યેવમાદિષુ ।
પ્રતિપન્નાપ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યાનામપાકૃતાનાપાકૃતર્ણત્રયાણાં ચોર્ધ્વરેતસ્ત્વં શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધમ્ ।
તસ્માદપિ સ્વાતન્ત્ર્યં વિદ્યાયાઃ ॥ 17 ॥
2 પરામર્શાધિકરણમ્ । સૂ. 18-20
પરામર્શં જૈમિનિરચોદનાચ્ચાપવદતિ હિ

ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.2.3.1) ઇત્યાદયો યે શબ્દા ઊર્ધ્વરેતસામાશ્રમાણાં સદ્ભાવાયોદાહૃતા ન તે તત્પ્રતિપાદનાય પ્રભવન્તિ ।
યતઃ પરામર્શમેષુ શબ્દેષ્વાશ્રમાન્તરાણાં જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે ન વિદિમ્ ।
કુતઃ - નહ્યત્ર લિઙ્ગાદીનામન્યતમશ્ચોદનાશબ્દો ઽસ્તિ ।
અર્થાન્તરપરત્વં ચૈષુ પ્રત્યેકમુપલભ્યતે ।
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા ઇત્યત્ર તાવદ્યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમસ્તપ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયો ઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલે ઽવસાદયન્સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તીતિ પરામર્શપૂર્વકમાશ્રમાણામનાત્યન્તિકફલત્વં સંકીર્ત્યાત્યન્તિકફલતયા બ્રહ્મસંસ્થતા સ્તૂયતે - ઽબ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતિઽ (છા. 2.23.1) ઇતિ ।
નનુ પરામર્શે ઽપ્યાશ્રમા ગમ્યન્ત એવ ।
સત્યં ગમ્યન્તે ।
સ્મૃત્યાચારાભ્યાં તુ તેષાં પ્રસિદ્ધિર્ન પ્રત્યક્ષશ્રુતેઃ ।
અતશ્ચ પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધે સત્યનાદરણીયાસ્તે ભવિષ્યન્તિ ।
અનધિકૃતવિષયા વા ।
નનુ ગાર્હસ્થ્યમપિ સહૈવોર્ધ્વરેતોભિઃ પરામૃષ્ટં યજ્ઞો ઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમ ઇતિ ।
સત્યમેવં તથાપિ તુ ગૃહસ્થં પ્રત્યેવાગ્નિહોત્રાદીનાં કર્મણાં વિધાનાચ્છ્રુતિપ્રસિદ્ધમેવ હિ તદસ્તિત્વમ્ ।
તસ્માત્સ્તુત્યર્થ એવાયં પરમર્શો ન ચોદનાર્થઃ ।
અપિચાપવદતિ હિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિરાશ્રમાન્તર્ ઽવીરહા વા એષ દેવાનાં યો ઽગ્નિમુદ્વાસયતેઽ, ઽઆચાર્યાય પ્રિયં ધનમાહૃત્ય પ્રજાતન્તું મા વ્યવચ્છેત્સીઃઽ (તૈ. 1.11.1) ઽનાપુત્રસ્ય લોકો ઽસ્તીતિ તત્સર્વે પશવો વિદુઃઽ ઇત્યેવમાદ્યા ।
તથા ઽયે ચેમેરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.10.1) ઽતપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપાસન્ત્યરણ્યેઽ (મુણ્ડ. 1.2.11) ઇતિ ચ દેવયાનોપદેશો નાશ્રમાન્તરોપદેશઃ ।
સંદિગ્ધં ચાશ્રમાન્તરાભિધાનમ્ ઽતપ એવ દ્વિતીયઃઽ (છા. 2.2.3.1) ઇત્યેવમાદિષુ ।
તથા એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ લોકસંસ્તવો ઽયં ન પારિવ્રાજ્યવિધિઃ ।
નનુ બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદિતિવિસ્પષ્ટમિદં પ્રત્યક્ષં પ્રિવ્રાજ્યવિધાનં જાબાલાનામ્ ।
સત્યમેતત્ ।
અનપેક્ષ્ય ત્વેતાં શ્રુતિમયં વિચાર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 18 ॥
અનુષ્ઠેયં બાદરાયણઃ સામ્યશ્રુતેઃ

અનુષ્ઠેયમાશ્રમાન્તરં બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે ।
વેદે શ્રવણાત્ ।
અગ્નિહોત્રાદીનાં ચાવશ્યાનુષ્ઠોયત્વાત્તદ્વિરોધાદનધિકૃતાનુષ્ઠેયમાશ્રમાન્તરમિતિહીમાં મતિં નિરાકરોતિ ગાર્હસ્થ્યવદેવાશ્રમાન્તરમપ્યનિચ્છતા પ્રતિપત્તવ્યમિતિ મન્યમાનઃ ।
કુતઃ સામ્યશ્રુતેઃ ।
સમા હિ ગાર્હસ્ત્યેનાશ્રમાન્તરસ્ય પરામર્શશ્રુતિર્દૃશ્યતે ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.2.3.1)ઇત્યાદ્યા ।
યથેહ શ્રુત્યન્તરવિહિતમેવ ગાર્હસ્ત્યં પરામૃષ્ટમેવાશ્રમાન્તરમપીતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યથાચ શાસ્ત્રાન્તરપ્રાપ્તયોરેવ નિવીતપ્રાચીનવીતયોઃ પરામર્શ ઉપવીતવિધિપરે વાક્યે ।
તસ્માત્તુલ્યમનુષ્ઠેયત્વં ગાર્હસ્થ્યેનાશ્રમાન્તરસ્ય ।
તથા ઽએતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યસ્ય વેદાનુવચનાદિભિઃ સમભિવ્યાહારઃ ।
ઽયે ચેમે ઽરમ્યે શ્રદ્દા તપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.101) ઇત્યસ્ય ચ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા ।
યત્તૂક્તમ્ ઽતપ એવ દ્વિતીયઃ (છા. 2.2.3.1) ઇત્યાદિષ્વાશ્રમાન્તરાભિધાનં સંદિગ્ધમિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
નિશ્ચયકારણસદ્ભાવાત્ ।
ઽત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃઽ (છા. 2.23.1) ઇતિ હિ ધર્મસ્કન્ધત્રિત્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
નચ યજ્ઞાદયો ભૂયાંસો ધર્મા ઉત્પત્તિભિન્નાઃ સન્તો ઽન્યત્રાશ્રમસંબન્ધાત્રિત્વે ઽન્તર્ભાવયિતું શક્યન્તે ।
તત્ર યજ્ઞાદિલિઙ્ગો ગૃહાશ્રમ એકો ધર્મસ્કન્ધો નિર્દિષ્ટો બ્રહ્મચારીતિ ચ સ્પષ્ટ આશ્રમનિર્દેશસ્તપૈત્યપિ કો ઽન્યસ્તપઃપ્રધાનાદાશ્રમાદ્ધર્મસ્કન્ધો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
ઽયે ચેમે ઽરણ્યેઽ (છા. 5.10.1) ઇતિ ચારણ્યલિઙ્ગાચ્છ્રદ્ધાતપોભ્યામાશ્રમગૃહીતિઃ ।
તસ્માત્પરામર્શે ઽપ્યનુષ્ઠેયમાશ્રમાન્તરમ્ ॥ 19 ॥
વિધિર્ વા ધારણવત્

વિધિરિવાયમાશ્રમાન્તરસ્ય ન પરામર્શમાત્રમ્ ।
નનુ વિધિત્વાભ્યુપગમ એકવાક્યતાપ્રતીતિરુપરુધ્યેત પ્રતીયતે ચાત્રૈકવાક્યતા પુણ્યલોકફલાસ્ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા બ્રહ્મસંસ્થાતા ત્વમૃતત્વફલેતિ ।
સત્યમેતત્ ।
સતીમપિ ત્વેકવાક્યતાપ્રતીતિં પરિત્યજ્ય વિધિરેવાભ્યુપગન્તવ્યો ઽપૂર્વત્વાત્ ।
વિધ્યન્તરસ્યાદર્શનાત્ ।
વિસ્પષ્ટાચ્ચાશ્રમાન્તરપ્રત્યયાદ્ગુણવાદકલ્પનયૈકવાક્યત્વાયોજનાનુપપત્તેઃ ।
ધારણવત્ ।
યથા ઽઅધસ્તત્સમિધં ધારયન્નનુદ્રવેદુપરિ હિ દેવેભ્યો ધારયતિઽ ઇત્યત્ર સત્યામપ્યવિરોધોધારણૈનૈકવાક્યતાપ્રતીતૌ વિધીયત એવોપરિધારણમપૂર્વત્વાત્ ।
તથાચોક્તં શેષલક્ષણે - ઽવિધિસ્તુ ધારણે ઽપૂર્વત્વાત્ઽ ઇતિ ।
તદ્વદિહાપ્યાશ્રમપરામર્શશ્રુતિર્વિધિરિવેતિ કલ્પ્યતે ।
યદાપિ પરામર્શ એવાયમાશ્રમાન્તરાણાં તદપિ બ્રહ્મસંસ્થતા તાવત્સંસ્તવસામર્થ્યાદવશ્યં વિધેયાભ્યુપગન્તવ્યા ।
સા ચ કિં ચતુર્ષ્વાશ્રમેષુ યસ્ય કસ્યચિદાહોસ્વિત્પરિવ્રાજકસ્યૈવેતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
યદિ ચ બ્રહ્માચાર્યન્તેષ્વાશ્રમેષુ પરામૃશ્યમાનેષુ પરિવ્રાજકો ઽપિ પરામૃષ્ટસ્તશ્ચતુર્ણામપ્યાશ્રમાણાં પરામૃષ્ટત્વાવિશેષાદનાશ્રમિત્વાનુપપત્તેશ્ચ યઃ કશ્ચિચ્ચતુર્ષ્વાશ્રમેષુ બ્રહ્મસંસ્થો ભવિષ્યતિ ।
અથ ન પરામૃષ્ટસ્તતઃ પરિશિષ્યમાણઃ પરિવ્રાડેવ બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ સંત્સ્યતિ ।
તત્ર તપઃશબ્દેન વૈખાનસગ્રાહિણાપરામૃષ્ટઃપરિવ્રાડપીતિ કેચિત્ ।
તદપ્યુક્તમ્ ।
નહિ સત્યાં ગતૌ વાનપ્રસ્થવિશેષણેન પરિવ્રાજકો ગ્રહણમિતિ ।
યથાત્ર બ્રહ્મચારિગૃહમેધિનાવસાદારણેનૈવ સ્વેન સ્વેન વિશેષણેન વિશેષિતાવેવં ભિક્ષુવૈખાનસાવપીતિ યુક્તમ્ ।
તપશ્ચાસાધારણોધર્મો વાનપ્રસ્થાનાં કાયક્લેશપ્રધાનત્વાત્ ।
તપઃશબ્દસ્ય તત્ર રૂઢેઃ ।
ભિક્ષોસ્તુ ધર્મ ઇન્દ્રિયસંયમાદિલક્ષણો નૈવ તપઃશબ્દેનાભિલપ્યતે ।
ચતુષ્ઠ્વેન ચ પ્રસિદ્ધા આશ્રમાસ્ત્રિત્વેન પરામૃશ્યન્ત ઇત્યન્યાય્યમ્ ।
અપિચ ભેદવ્યપદેશો ઽત્ર ભવતિ ઽત્રય એતે પુણ્યલોકભાજ એકો ઽમૃતત્વભાક્ઽ ઇતિ ।
પૃથક્ત્વેવ ચૈષ ભેદવ્યપદેશો ઽવકલ્પતે ।
નહ્યેવં ભવતિ દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ મન્દપ્રજ્ઞાવન્યસ્ત્વનયોર્મહાપ્રજ્ઞ ઇતિ ।
ભવતિ ત્વેવં દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ મન્દપ્રજ્ઞૌ વિષ્ણુમિત્રસ્તુ મહાપ્રજ્ઞ ઇતિ ।
તસ્માત્પૂર્વો ત્રય આશ્રમિણઃ પુણ્યલોકભાજઃ પરિશિષ્યમાણઃ પરિવ્રાડેવામૃતત્વભાક્ ।
કથં પુનર્બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો યોગાત્પ્રવર્તમાનઃ સર્વત્ર સંભવન્પરિવ્રાજક એવાવતિષ્ઠેત ।
રૂઢ્યભ્યુપગમે ચાશ્રમમાત્રાદમૃતત્વપ્રાપ્તેર્જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે - બ્રહ્મસંસ્થ ઇતિ હિ બ્રહ્મણિ પરિસમ્પ્તિરનન્યવ્યાપારતારૂપં તન્નિષ્ઠત્વમભિધીયતે ।
તચ્ચ ત્રયાણામા8માણાં ન સંબવતિ ।
સ્વાશ્રમવિહિતકર્માનનુષ્ઠાને પ્ર્યવાયશ્રવણાત્ ।
પરિવ્રાજકસ્ય તુ સર્વકર્મસંન્યાસાતપ્રત્યવાયો ન સંભવત્યનનુષ્ઠાનનિમિત્તઃ ।
શમદમાદિસ્તુ તદીયો ધર્મો બ્રહ્મસંસ્થતાયા ઉપોદ્બલકો ન વિરોધી ।
બ્રહ્મનિષ્ઠત્વમેવ હિ તસ્ય શમદમાદ્યુપબૃંહિતં સ્વાશ્રમવિહિતં કર્મ યજ્ઞાદીનિ ચેતરેષાં તદ્વ્યતિક્રમે ચ તસ્ય પ્રત્યવાયઃ તથાચ ઽન્યાસ ઇતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મા હિ પરઃ પરો હિ બ્રહ્મ તાનિ વા એતાન્યવરાણિ તપાંસિ ન્યાસ એવાત્યરેચયત્ઽ (નારા. 78) ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિષ્ચિતાર્થાઃ સંન્યાસયોગાદ્યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃઽ (મુણ્ડ. 3.2.6. નારા. 1.2.3. કૈવલ્ય. 3) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ ।
સ્મૃતયશ્ચ -ઽતદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃઽ (ગી. 5.17) ઇત્યાદ્યા બ્રહ્મસંસ્થસ્ય કર્માભાવં દર્શયન્તિ ।
તસ્માતપરિવ્રાજકસ્યાશ્રમમાત્રાદમૃતત્વપ્રાપ્તેર્જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતેષો ઽપિ દોષો ન્વતરતિ ।
તદેવં પરામર્શો ઽપીતરેષામાશ્રમાણાં પારિવ્રાજ્યં તાવદ્બ્રહ્મસંસ્થતાલક્ષણં લભ્યેતૈવ ।
અનપેક્ષ્યૈવ જાબાલશ્રુતિમાશ્રમાન્તરવિધાયિનીમયમાચ્ર્યોણ વિચારઃ પ્રવર્તિતઃ ।
વિદ્યત એવ ત્વાશ્રમાન્તરવિધિશ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષા ।
ઽબ્રહ્મચર્યં પરિસમ્પ્ય ગૃહી ભવેદ્ગૃહી ભૂત્વા વનીભવેદ્વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેત્ ।
યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાદ્વા વનાદ્વાઽ (જાબા. 4) ઇતિ ।
ન ચેયં શ્રુતિરનદિકૃતાવિષયા શક્યા વક્તુમ્ ।
અવિશેષશ્રવણાત્ ।
પૃથગ્નિધાનાચ્ચાનધિકૃતાનામ ઽઅથ પુનરેવ વ્રતી વાવ્રતી વા સ્નાતકો વાસ્નાતકો વોત્સન્નાગ્નિરનગ્નિકો વાઽ (જાબા. 4) ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્મદાનપરિપાકાઙ્ગત્વાચ્ચ પારિવ્રાજ્યસ્ય નાનધિકૃતવિષયત્વમ્ ।
તચ્ચ દર્શયતિ - ઽઅથ પરિવ્રાડ્વિવર્ણવાસા મુણ્ડો ઽપરિગ્રહઃ શુચિરદ્રોહી ભૈક્ષાણો બ્રહ્મભૂયાય ભવતિઽ (જાબા. 5) ઇતિ ।
તસ્માત્સિદ્ધા ઊર્ધ્વરેતસામાશ્રમાઃ ।
સિદ્ધં ચોર્ધ્વરેતઃસુ વિદાનાદ્વિદ્યાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ॥ 20 ॥
સ્તુતિમાત્રાધિકરણમ્ । સૂ. 21-22
સ્તુતિમાત્રમ્ ઉપાદાનાદ્ ઇતિ ચેન્ નાપૂર્વત્વાત્

ઽસ એષ રસાનાં રસતમઃ પરમઃ પરાર્ધ્યો ઽષ્ટમો યદુદ્ગીથઃઽ (છા. 1.1.3) ઽઇત્યેવમાગ્નિઃ સામઽ ( છા. 1.6.1) અયં વાવ લોક એષો ઽગ્નિશ્ચિતઃ ।
તદિદમેવોક્થમિયમેવ પૃથિવીઽ ઇત્યેવઞ્જાતીકાઃ શ્રુતયઃ કિમુદ્ગીથાદેઃ સ્તુત્યર્થા આહોસ્વિદુપાસનાવિદ્યર્થા ઇત્યસ્મિન્સંશયે સ્તુત્યર્થા ઇતિ યુક્તમ્ ।
ઉદ્ગીથાદીનિ કર્માઙ્ગાન્યુપાદાય શ્રવણાત્ ।
યથા ઽઇયમેવ જુહૂરાદિત્યઃ કૂર્મઃ સ્વર્ગો લોક આહવનીયઃઽ ઇત્યાદ્યા જુહ્વાદિસ્તુત્યર્થાસ્તદ્વદિતિ ચેત્ ।
નેત્યાહ ।
નહિ સ્તુતિમાત્રમાસાં શ્રુતીનાં પ્રયોજનં યુક્તમપૂર્વત્વાત્ ।
વિધ્યર્થતાયાં હ્યપૂર્વોર્ઽથો વિહિતો ભવતિ સ્તુત્યર્થતાયાં ત્વાનર્થક્યમેવ સ્યાત્ ।
વિધાયકસ્ય હિ શબ્દસ્ય વાક્યશેષભાવં પ્રતિપદ્યમાના સ્તુતિરુપયુજ્યત ઇત્યુક્તમ્ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ ઇત્યત્ર ।
પ્રદેશાન્તરવિહિતાનાં તૂદ્ગીથાદીનામિયં પ્રદેશાન્તરપઠિતા સ્તિતિર્વાક્યશેષભાવમપ્રતિપદ્યમાનાનર્થિકૈવ સ્યાત્ ।
ઇયમેવ જુહૂરિત્યાદિ તુ વિધિસંનિધાવેવામ્નતમિતિ વૈષમ્યમ્ ।
તસ્માદ્વિધ્યર્થા એવૈવઞ્જાતીયકાઃ શ્રુતયઃ ॥ 21 ॥
ભાવશબ્દાચ્ ચ

ઽઉદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઽસામોપાસીતઽ (છા. 2.2.1) ઽઅહમુક્થમસ્મીતિ વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદયશ્ચ વિસ્પષ્ટા વિધિશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે તે ચ સ્તુતિમાત્રપ્રયોજનતાયાં વ્યાહન્યેરન્ ।
તથાચ ન્યાયવિદાં સ્મરણમ્ -ઽકુર્યાત્ક્રિયેત કર્તવ્યં ભવેતસ્યાદિતિ પઞ્ચમમ્ ।
એતત્સ્યાત્સર્વવેદેષુ નિયતં વિધિલક્ષણમ્ઽ ઇતિ લિઙ્ગાદ્યર્થો વિધિરિતિ મન્યમાનાસ્ત એવં સ્મરન્તિ ।
પ્રતિપ્રકરણં ચ ફલાનિ શ્રાવ્યતે - ઽઆપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિઽ (છા. 1.1.7) ઽએષ હ્યેવ કામાગાનસ્યેષ્ટેઽ (છા. 1.7.9) ઽકલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વશ્ચાવૃત્તાશ્ચઽ (છા. 2.2.3) ઇત્યાદીનિ ।
તસ્માદપ્યુપાસનાવિધાનાર્થા ઉદ્ગીથાદિશ્રુતયઃ ॥ 22 ॥
4 પારિપ્લવાધિકરણમ્ । સૂ. 23-24
પારિપ્લવાર્થા ઇતિ ચેન્ ન વિશેષિતત્વાત્

ઽઅથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય દ્વે ભાર્યે બભૂવતુર્મૈત્રેયી ચ કાત્યયની ચઽ (બૃ. 4.5.1) ઽપ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામઽ (કૌષી. 3.1) ઽજાનશ્રુતિર્હ પૌત્રાયણઃ શ્રદ્ધાદેયો બહુદાયી બહુપાક્ય આસઽ (છા. 4.1.1) ઇત્યેવમાદિષુ વેદાન્તપઠિતેષ્વાખ્યાનેષુ સંશયઃ - કિમિમાનિ પારિપ્લવપ્રયોગાર્થાન્યોહોસ્વિત્સંનિહિતવિદ્યાપ્રતિપત્ત્યર્થાનીતિ ।
પારિપ્લવાર્થા ઇમા આખ્યાનશ્રુતયઃ ।
આખ્યાનસામાન્યાત્ ।
આખ્યાનપ્રયોગસ્ય ચ પરિપ્લવે ચોદિતત્વાત્ ।
તતશ્ચ વિદ્યાપ્રધાનત્વં વેદાન્તાનાં ન સ્યાત્, મન્ત્રવત્પ્રયોગશેષત્વાદિતિ ચેત્ ।
તન્ન ।
કસ્માત્ ।
વિશેષિતત્વાત્ ।
ઽપારિપ્લવમાચક્ષીતઽ ઇતિ હિ પ્રકૃત્ય ઽમનુર્વૈવસ્વતો રાજાઽ ઇત્યેવમાદીનિ કાનિચિદેવાખ્યાનાનિ તત્ર વિશેષ્યન્તે ।
આખ્યાનસામાન્યાચ્ચેત્સામાન્યાચ્ચેત્સર્વગૃહીતિઃ સ્યાદનર્થકમેવેદં વિશેષણં ભવેત્ ।
તસ્માન્ન પારિપ્લવાર્થા એતા આખ્યાનશ્રુતયઃ ॥ 23 ॥
તથા ચૈકવાક્યતોપબન્ધાત્

અસતિ ચ પરિપ્લવાર્થત્વ આખ્યાનાનાં સંનિહિતવિદ્યાપ્રતિપાદનોપયોગિતૈવ ન્યાય્યા ।
એકવાક્યતોબન્ધાત્ ।
તથાહિ ત6 તત્ર સંનિહિતાભિરેકવાક્યતા દૃશ્યતે પ્રરોચનોપયોગાત્પ્રતિપત્તિસૌકર્યોપયોગાચ્ચ ।
મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે તાવત્ - ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃ. 4.5.6) ઇત્યાદ્યા વિદ્યયૈકવાક્યતા દૃશ્યતે ।
પ્રાતર્દને ઽપિ પ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા ઇત્યાદ્યયા ।
જાનશ્રુતિરિય્યત્રાપિ ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.1) ઇત્યાદ્યા ।
યથા ઽસ આત્માનો વપામુદખિદત્ઽ ઇત્યેવમાદીનાં કર્મશ્રુતિગતાનામાખ્યાનાં સંનિહિતવિધિસ્તુત્યર્થતા તદ્વત્ ।
તસ્માન્ન પારિપ્લવાર્થત્વમ્ ॥ 24 ॥
5 અગ્નીન્ધનાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 25
અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા

ઽપુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.4.1) ઇત્યેતદ્વ્યવહિતમપિ સંભવાદત ઇતિ પરામૃશ્યતે ।
અતેવ ચ વિદ્યાયાઃ પુરુષાર્થહેતુત્વાદગ્નીન્ધનાદીન્યાશ્રમક્માણિ વિદ્યયા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષિતવ્યાનીત્યાદ્યસ્યૈવાધિકરણસ્ય ફલમુપસંહરત્યધિકવિવક્ષયા ॥ 25 ॥
6 સર્વાપેક્ષાધિકરણમ્ । સૂ. 26-27
સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેર્ અશ્વવત્

ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે કિં વિદ્યાયા અત્યન્તમેવાનપેક્ષાશ્રમકર્મમામુતાસ્તિ કાચિદપેક્ષેતિ ।
તત્રાત એવાગ્નીન્ધનાદીન્યાશ્રમકર્માણિ વિદ્યા સ્વાર્થસિદ્ધૌ નાપેક્ષ્યન્ત એવમત્યન્તમેવાનપેક્ષાયાં પ્રાપ્તાયામિદમુચ્યતે સર્વાપેક્ષા ચેતિ ।
અપેક્ષત ચ વિદ્યા સર્વાણ્યાશ્રમકર્માણિ નાત્યન્તમનપેક્ષૈવ ।
નનુ વિરુદ્ધમિદં વચનમપેક્ષતે ચાશ્રમકર્માણિ વિદ્યા નાપેક્ષતે ચેતિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
ઉત્પન્ના હિ વિદ્યા ફલસિદ્ધિં પ્રતિ ન કિઞ્ચિદન્યદપેક્ષત ઉત્પત્તિં પ્રતિ ત્વપેક્ષતે ।
કુતઃ - યજ્ઞાદિશ્રુતેઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેનઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ યજ્ઞાદીનાં વિદ્યાસાધનભાવં દર્શયતિ ।
વિવિદિષાસંયોગાચ્ચૈષામુત્પત્તિસાધનભાવોષવસીયતે ।
ઽઅથ યદ્યજ્ઞ ઇત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યસ્ય યજ્ઞાદિભિઃ યંસ્તવાદ્યજ્ઞાદીનામપિ હિ સાધનભાવઃ સૂચ્યતે ।
ઽસર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ ।
યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમિઽ (કઠ. 2.15) ઇત્યેવમાદ્યા ચ શ્રુતિરાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાસાધનભાવં સૂચયતિ ।
સ્મૃતિરપિ - ઽકષાયપકતિઃ કર્માણિ જ્ઞાનં તુ પરમા ગતિઃ ।
કષાયે કર્મભિઃ પક્કે તતો જ્ઞાનં પ્રવર્તતેઽ ઇત્યેવમાદ્યા ।
અશ્વવદિતિ યોગ્યતાનિદર્શનમ્ ।
યથાચ યોગ્યતાવશેનાશ્વો ન લાઙ્ગલાકર્ષણે યુજ્યતે રથચર્યાયાં તુ યુજ્યતે ।
એવમાશ્રમકર્માણિ વિદ્યયા ફલસિદ્ધૌ નાપેક્ષ્યન્ત ઉત્પત્તૌ ચાપેક્ષ્યન્ત ઇતિ ॥ 26 ॥
શમદમાદ્યુપેતસ્ સ્યાત્ તથાપિ તુ તદ્વિધેસ્ તદઙ્ગતયા તેષામ્ અપ્ય્ અવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્

યદિકશ્ચિન્મન્યેત યજ્ઞાદીનાં વિદ્યાસાધનભાવો ન ન્યાય્યો વિધ્યબાવાત્ ।
ઽયજ્ઞેન વિવિદિષન્તિઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકા હિ શ્રુતિરનુવાદસ્વરૂપાવિદ્યાભિષ્ટવપરા ન યજ્ઞાદિવિધિપરા ।
ઇત્થં મહાભાગા વિદ્યા સ્યાદ્વિદ્યાર્થી ઽતસ્માદેવંવિચ્છન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વાત્મનેયેવાત્માનં પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.23) ઇતિ વિદ્યાસાધનત્વેન શમદમાદીનાં વિધાનાદ્વિહિતાનાં ચાવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્ ।
નન્વત્રાપિ શમાદ્યુપેતો ભૂત્વા પશ્યતીતિ વર્તમાનાપદેશ ઉપલભ્યતે ન વિધિઃ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
તસ્માદિતિ પ્રકૃતપ્રશંસાપરિગ્રહાદ્વિધિત્વપ્રતીતેઃ ।
પશ્યેદિતિ ન માધ્યન્દિના વિસ્પષ્ટમેવ વિધિમધીયતે ।
તસ્માદ્યજ્ઞાદ્યનપેક્ષાયામપિ શમદીન્યપેક્ષિતવ્યાનિ ।
યજ્ઞાદીન્યપિ ત્વપેક્ષિતવ્યાનીતિ યજ્ઞાદિશ્રુતેરેવ ।
નનૂક્તં યજ્ઞાદિભિર્વિવિદિષન્તીત્યત્ર ન વિધિરુપલભ્યત ઇતિ ।
સત્યમુક્તં તથાપિ ત્વત્પૂર્વત્વાત્સંયોગસ્ય વિધિઃ પરિકલ્પ્યતે ।
નહ્યયં યજ્ઞાદીનાં વિવિદિષાસંયોગઃ પૂર્વં પ્રાપ્તો યેનાનૂદ્યેત ।
ઽતસ્માત્પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હિ ઇત્યેવમાદિષુ ચાશ્રુતવિધિકેષ્વપિ વાક્યેષ્વપૂર્વત્વાદ્વિધિં પરિકલ્પ્ય પૌષ્ણં પેષણં વિકૃતૌ પ્રતીયેત્યાદિવિચારઃ પ્રથમે તન્ત્રે પ્રવર્તિતઃ ।
તથાચોક્તમ્ ઽવિધિર્વા ધારણવત્ઽ (બ્ર, સૂ. 3.4.20) ઇતિ ।
સ્મૃતિરપિ ભગવદ્ગીતાદ્યાસ્વનભિસંધાય ફલમનુતિષ્ઠિતાનિ યજ્ઞાદીનિ મુમુક્ષોર્જ્ઞાનસાધનાનિ ભવન્તીતિ પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માદ્યજ્ઞાદીનિ શમદમાદીનિ ચ યથાશ્રમં સર્વાણ્યેવાશ્રમકર્માણિ વિદ્યોત્પત્તાવપેક્ષિતવ્યાનિ ।
તત્રાપ્યેવંવિદિતિ વિદ્યાસંયોગાત્પ્રત્યાસન્નાનિ વિદ્યાસાધનાનિ શમાદીનિ, વિવિદિષાસંયોગાત્તુ બ્રહ્યતરાણિ યજ્ઞાદીનીતિ વિવેક્તવ્યમ્ ॥ 27 ॥
7 સર્વાન્નાનુમત્યધિકરણમ્ । સૂ. 28-31
સર્વાન્ નાનુમતિશ્ ચ પ્રાણાત્યયે તદ્દર્શનાત્

પ્રાણસંવાદે શ્રૂયતે છન્દોગાનામ્ - ઽન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિઽ (છા. 5.2.1) ઇતિ ।
તથા વાજસનેયિનામ્ - ઽન હ વા અસ્યાન્નં જગ્ધં ભવતિ નાનન્નં પ્રતિગૃહીતમ્ઽ (બૃ. 6.1.14) ઇતિ ।
સર્વમેવાસ્યાદનીયમેવ ભવતીત્યર્થઃ ।
કિમિદં સર્વાન્નાનુજ્ઞાનં શમાદિવદ્વિદ્યાઙ્ગં વિધીયત ઉત સ્તુત્યર્થં સંકાર્ત્યત ઇતિ સંશયે વિધિરિતિ તાવત્પ્રાત્મ્ ।
તથાહિ - પ્રવૃત્તિવિશેષકર ઉપદેશો ભવત્યતઃ પ્રાણવિદ્યાસંનિધાનાત્તદઙ્ગત્વેનેયં નિયમનિવૃત્તિરુપદિશ્યતે ।
નન્વેવંસતિ ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિભાગશાસ્ત્રવ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
સ્માન્યવિશેષભાવાદ્બાધોપપત્તેઃ ।
યથા પ્રાણિહિંસાપ્રતિષેધસ્ય પશુસંજ્ઞાપનવિધિના બાધઃ ।
યથાચ ઽન કાઞ્ચન પરિહરેત્તદ્વ્રતમ્ઽ (છા. 2.13.2) ઇત્યનેન વામદેવ્યાવિદ્યાવિષયેણ સર્વસ્ત્રયપરિહારવચનેન તત્સામાન્યવિષયં ગમ્યાગમ્યવિભાગશાસ્ત્રં બાધ્યતે ।
એવમનેનાપિ પ્રાણવિદ્યાવિષયેણ સર્વાન્નભક્ષણવચનેન ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિભાગશાસ્ત્રં બાધ્યતેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નેદં સર્વાન્નાનુજ્ઞાનં વિધીયત ઇતિ ।
નહ્યત્ર વિધાયકઃ શબ્દ ઉપલભ્યતે ઽન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિઽ (છા. 5.2.1) ઇતિ વર્તમાનાપદેશાત્ ।
નચાસત્યામપિ વિધિપ્રતીતૌ પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વલોભેનૈવ વિધિરભ્યુપગન્તું શક્યતે ।
અપિચ શ્વાદિમર્યાદં પ્રાણસ્યાન્નમિત્યુક્ત્વેદમુચ્યતે ઽનૈવંવિદઃ કિઞ્ચિદનન્નં ભવતિઽ ઇતિ ।
નચ શ્વાદિમર્યામન્નં માનુષેણ દેહેનોપભોક્તું શક્યતે ।
શક્યતે તુ પ્રાણસ્યાન્નમિદં સર્વમિતિ વિચિન્તયિતુમ્ ।
તસ્માત્પ્રાણાન્નવિજ્ઞાનપ્રશંસાર્થો ઽયમર્થવાદો ન સર્વાન્નાનુજ્ઞાનવિધિઃ ।
તદ્દર્શયતિ ઽસર્વાન્નાનુમતિશ્ચ પ્રાણાત્યયેઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- પ્રાણાત્યય એવ હિ પરસ્યામાપદિ સર્વમન્નમદીયત્વેનાભ્યનુજ્ઞાયતે તદ્દર્શનાત્ ।
તથાહિ શ્રુતિશ્ચાક્રાયણસ્યેર્ષેઃ કષ્ટાયામવસ્થાયામભક્ષ્યભક્ષણે પ્રવૃત્તિં દર્શયતિ - ઽમટચીહતેષુ કુરુષુઽ (છા. 1.10.1) ઇત્યસ્મિન્બ્રાહ્મણે ।
ચાક્રાયણઃ કિલર્ષિરાપદ્ગત ઇભ્યેન સામિખાદિન્તાન્કુલ્માષાંશ્ચખાદ ।
અનુપાનં તુ તદીયમુચ્છિષ્ટદોષાત્પ્રત્યાચચક્ષે ।
કારણં ચાત્રોવાચ ઽન વા અજીવિષ્યમિમાનખાદન્ઽ (છા. 1.10.4) ઇતિ, ઽકામો મ ઉદપાનમ્ઽ (છા. 1.10.4) ઇતિ ચ ।
પિનશ્ચોત્તરેદ્યુસ્તાનેવ સ્વપરોચ્છિષ્ટાન્પર્યુષિતાન્કુલ્માષાન્ભક્ષયાંબભૂવેતિ ।
તદેતદુચ્છિષ્ટપર્યુષિતભક્ષણં દર્શયન્ત્યાઃ શ્રુતેરાશયાતિશયો લક્ષ્યતે પ્રાણાત્યયપ્રસઙ્ગે પ્રાણસંધારણાયાભક્ષ્યમપિ ભક્ષયિતવ્યમિતિ ।
સ્વસ્થાવસ્થાયાં તુ તન્ન કર્તવ્યં વિદ્યાવતાપીત્યનુપાનપ્રત્યાખ્યાનાદ્ગમ્યતે ।
તસ્માદર્થવાદો ઽન હ વા એવંવિદિઽ (ચા. 5.2.1) ઇત્યેવમાદિઃ ॥ 28 ॥
અબાધાચ્ ચ

એવઞ્ચ સત્યાહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધિરિત્યેવમાદિ ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિભાગશાસ્ત્રમબાધિતં ભવિષ્યતિ ॥ 29 ॥
અપિ ચ સ્મર્યતે

અપિચાપદિ સર્વાન્નભક્ષણમપિ સ્મર્યતેવિદુષો.વિદુષશ્ચાવિશેષેણ - ઽજીવિતાત્યયમાપન્નો યો ઽન્નમત્તિ યતસ્તતઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસાઽ ઇતિ ।
તથા ઽમદ્યં નિત્યં બ્રાહ્મણઃઽ, ઽસુરાપસ્ય બ્રાહ્મણસ્યોષ્ણામસિંચેયુઃઽ, ઽસુરાપાઃ કૃમયો ભવન્ત્યભક્ષ્યભક્ષણાત્ઽ ઇતિ ચ સ્મર્યતેવર્જનમન્નસ્ય ॥ 30 ॥
fન્: ઉષ્ણમતિતપ્તામ્ ।
શબ્દશ્ ચાતો ઽકામકારે

શબ્દશ્ચાનન્નસ્ય પ્રતિષેધકઃ કામકારનિવૃત્તિપ્રયોજનઃ કાઠકાનાં સંહિતાયાં શ્રૂયતે - ઽતસ્માદ્બ્રહ્મણઃ સુરાં ન પિબેત્ઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ ઽન હ વા એવંવિદિઽ (છા. 5.2.1) ઇત્યસ્યાર્થવાદત્વાદુપપન્નતરો ભવતિ ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકા અર્થવાદા ન વિધય ઇતિ ॥ 31 ॥
8 આશ્રમકર્માધિકરણમ્ । સૂ. 32-36
વિહિતત્વાચ્ ચાશ્રમકર્માપિ

ઽસર્વાપેક્ષા ચ -ઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.23) ઇત્યત્રાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાસાધનત્વમવધારિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ કિમમુમુક્ષોરપ્યશ્રમમાત્રનિષ્ઠસ્ય વિદ્યામકામમયમાનસ્ય તાન્યનુષ્ઠેયાન્યુતાહો નેતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિનાશ્રમકર્મણાં વિદ્યાસાધનત્વેન વિહિતત્વાદ્વિદ્યામનિચ્છતઃ ફલાન્તરં કામયમાનસ્ય નિત્યન્યનનુષ્ઠેયાનિ ।
અથ તસ્યાપ્યનુષ્ઠેયાનિ ન તર્હ્યેષાં વિદ્યાસાધનત્વં નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધાદિતિ ।
અસ્યાં પ્રાપ્તૌ પઠતિ - ઽઆશ્રમમાત્રનિષ્ઠસ્યાપ્યમુમુક્ષોઃ કર્તવ્યન્યેવ નિત્યાનિ કર્માણિ યાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઇત્યાદિના વિહિતત્વાત્ ।
નહિ વચનસ્યાતિભારો નામ કશ્ચિદસ્તિ ॥ 32 ॥
અથ યદુક્તં નૈવં સતિ વિદ્યાસાધનત્વેષાં સ્યાદિત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
સહકારિત્વેન ચ

વિદ્યાસહકારીણિ ચૈતાનિ સ્યુર્વિહિતત્વાદેવ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિના ।
તદુક્તમ્ - ઽસર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.26) ઇતિ ।
નચેદં વિદ્યાસહકારિત્વાવચનમાશ્રમકર્મણાં પ્રયાજાદિવદ્વિદ્યાફલવિષયં મન્તવ્યમ્ ।
અવિધિલક્ષણત્વાદ્વિદ્યાયાઃ ।
અસાધ્યત્વાચ્ચ વિદ્યાફલસ્ય ।
વિધિલક્ષણં હિ સાધનં દર્શપૂર્ણમાસાદિ સ્વર્ગફલસિષાધયિષયા સહકારિસાધનાન્તરમપેક્ષતે નૈવં વિદ્યા ।
તથાચોક્તમ્ ઽઅત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષાઽ (બ્ર. સૂ. 3.4.25) ઇતિ ।
તસ્માદુત્ત્પત્તિસાધનત્વ એવૈષાં સહકારિત્વવાચોયુક્તિઃ ।
નચાત્ર નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધ આશઙ્કયઃ, કર્માભેદે ઽપિ સંયોગભેદાત્ ।
નિત્યે હ્યેકઃ સંયોગો યાવજ્જીવાદિવાક્યકલ્પિતો ન તસ્ય વિદ્યાફલત્વમ્ ।
અનિત્યસ્ત્વપરઃ સંયોગઃ ઽતમેતં વેદાનુવચનેનઽ (બૃ. 4.4.22)
ઇત્યાદિવાક્યકલ્પિતસ્તસ્ય વિદ્યાફલત્વમ્ ।
યથૈકસ્યાપિ ખાદિરત્વસ્ય નિત્યેન સંયોગેન ક્રત્વર્થત્વમનિત્યેન સંયોગેન પુરુષાર્થત્વં તદ્વત્ ॥ 33 ॥
સર્વથાપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્

સર્વથાપ્યાશ્રમકર્મપક્ષે વિદ્યાસહકારિત્વપક્ષે ચ ત એવાગ્નિહોત્રાદયો ધર્મા અનુષ્ટોયાઃ ।
ત એવેત્યવધારયન્નાચ્ર્યઃ કિં નિવર્તયતિ ।
કર્મભેદશહ્ કામિતિ બ્રૂમઃ ।
યથા કુણ્ડપાયિનામયને ઽમાસમગ્નિહોત્રં જિહોતિઽ ઇત્યત્ર નિત્યાદગ્નિહોત્રાત્કર્માન્તરમુપદિશ્યતે નૈવમિહ કર્મભેદો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
કુતઃ -ઉભયલિઙ્ગાત્ ।
શ્રુતિલિઙ્ગાત્સ્મૃતિલિઙ્ગાચ્ચ ।
શ્રુતિલિઙ્ગં તાવત્ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ સિદ્ધવદુત્પન્નરૂપાણ્યેવ યજ્ઞાદીનિ વિવિદિષાયાં વિનિયુઙ્ ક્તે નતુ જુહ્વતીત્યાદિવદપૂર્વમેષાં રૂપમુત્પાદયતીતિ ।
સ્મૃતિલિઙ્ગમપિ ઽઅનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃઽ (6.1) ઇતિ વિજ્ઞાતકર્તવ્યતાકમેવ કર્મ વિદ્યોત્પત્ત્યર્થં દર્શયતિ ।
યસ્યૈતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારા ઇત્યાદ્યા ચ સંસ્કારત્વપ્રસિદ્ધિર્વૈદિકેષુ કર્મસુ તત્સંસ્કૃતસ્ય વિદ્યોત્પત્તિમભિપ્રેત્ય સ્મૃતૌ ભવતિ ।
તસ્માત્સાદ્વિદમભેદાવધારણમ્ ॥ 34 ॥
અનભિભવં ચ દર્શયતિ

સહકારિત્વસ્યૈવૈતદુપોદ્બલકં લિઙ્ગદર્સનમનભિભવં ત દર્શયતિ શ્રુતિર્બ્રહ્મચર્યાદિસાધનસંપન્નસ્ય રાગદિભિઃ ક્લેશૈઃ ઽએષ હ્યાત્મા ન નશ્યતિ યં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દતેઽ (છા. 8.5.3) ઇત્યાદિના ।
તસ્માદ્યજ્ઞાદીન્યાશ્રમકર્માણિ ચ ભવન્તિ વિદ્યાસહકારીણિ ચેતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ 35 ॥
9 વિધુરાદિકરણમ્ । સૂ. 36 -39
અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ

વિધુરાદીનાં દ્રવ્યાદિસંપદ્રહિતાનાં ચાન્યતમાશ્રમપ્રતિપત્તિહીનાનામન્તરાલવર્તિનાં કિં વિદ્યાયામધિકારો ઽસ્તિ કિંવા નાસ્તીતિ સંશયે નાસ્તીતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
આશ્રમકર્મણાં વિદ્યાહેતુત્વાવધારણાદાશ્રમકર્માસંભવાચ્ચૈતેષામિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ - અન્તરા ચાપિ ત્વનાશ્રમિત્વેન વર્તમાનો ઽપિ વિદ્યાયામધિક્રિયતે ।
કુતઃ તદ્દૃષ્ટેઃ ।
રૈક્વવાચક્નવીપ્રભૃતીનામેવંભૂતાનામપિ બ્રહ્મત્વશ્રુત્યુપલબ્ધેઃ ॥ 36 ॥
અપિ ચ સ્મર્યતે

સંવર્તપ્રભૃતીનાં ચ નગ્નચર્યાદિયોગાદનપેક્ષિતાશ્રમકર્માણામપિ મહાયોગિત્વં સ્મર્યત ઇતિહાસે ॥ 37 ॥
નનુ લિઙ્ગમિદં શ્રુતિસ્મૃતિદર્શનમિપન્યસ્તં કા નુ ખલુ પ્રાપ્તિરિતિ સાભિધીયતે -
વિશેષાનુગ્રહશ્ ચ

તેષામપિ ચ વિધુરાદીનામવિરુદ્ધૈઃ પુરુષમાત્રસંબન્ધિભિર્જપોપવાસદેવતારાધનાદિભિર્ધર્મવિશેષૈરનુગ્રહો વિદ્યાયાઃ સંભવતિ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - ઽજપ્યેનૈવ તુ સંસિદ્ધ્યેદ્બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ।
કુર્યાદન્ત્ર વા કુર્યાન્મન્ત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતેઽ ઇત્યસંભવદાશ્રમકર્માણો ઽપિ જપ્યે ઽધિકારં દર્શયતિ ।
જન્માન્તરાનુષ્ઠિતૈરપિ ચાશ્રમકર્મભિઃ સંભવત્યેવ વિદ્યાયા અનુગ્રહઃ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ - ઽઅનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ઽ (6.45) ઇતિ જન્માન્તરસંચિતાનામપિ સંસ્કારવિશેષાનનુગ્રહીતૃન્વિદ્યાયાં દર્શયતિ ।
દૃષ્ટાર્થા ચ વિદ્યા પ્રતિષેધાભાવમાત્રેણાપ્યર્તિનમધિકરોતિ શ્રવણાદિષુ ।
તસ્માદ્વિધુરાદીનામપ્યધિકારો ન વિરુધ્યતે ॥ 38 ॥
અતસ્ ત્વ્ ઇતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ ચ

અતસ્ત્વન્તરાલવર્તિત્વાદિતરદાશ્રમવર્તિત્વં જ્યાયો વિદ્યાસાધનમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃતિસંદૃષ્ટત્વાત્ ।
શ્રુતિલિઙ્ગાચ્ચ ઽતેનૈતિ બ્રહ્મવિત્પૂણ્યકૃત્તેજસશ્ચઽ (બૃ. 4.4.1) ઇતિ ।
ઽઅનાશ્રમી ન તિષ્ઠેત દિનમેકમપિ દ્વિજઃ ।
સંવત્સરમનાશ્રમી સ્થિત્વા કૃચ્છ્રમેકં ચરેત્ઽ ઇતિ ચ સ્મૃતિલિઙ્ગાત્ ॥ 39 ॥
10 તદ્ભૂતાધિકરણમ્ । સૂ. 40
તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવો જૈમિનેર્ અપિ નિયમાત્ તદ્રૂપાભાવેભ્યઃ

સન્ત્યૂર્ધ્વરેતસા આશ્રમા ઇતિ સ્થાપિતમ્ ।
તાંસ્તુ પ્રાપ્તસ્ય કથઞ્ચિત્તતઃ પ્રચ્યુતિરસ્તિ નાસ્તિ વેતિ સંશયઃ ।
પૂર્વકર્મસ્વનુષ્ઠાનચિકીર્ષયા વા રાગાદિવશેન વા પ્રચ્યુતો ઽપિ સ્યાદ્વિશેષાભાવાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - તદ્ભૂતસ્ય તુ પ્રતિપન્નોર્ધ્વરેતોભાવસ્ય ન કથઞ્ચિદપ્યતદ્ભાવો ન તતઃ પ્રચ્યુતિઃ સ્યાત્ ।
કુતઃ - નિયમાતદ્રૂપાભાવેભ્યઃ ।
તથાહિ - ઽઅત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલે ઽવસાદયન્ઽ (છા. 2.23.1) ઇતિ ઽઅરણ્યમિયાદિતિ પદં તતો ન પુનરેયાદિત્યુપનિષત્ઽ ઇતિ ઽઆચાર્યેણાભ્યનુજ્ઞાતશ્ચતુર્ણામેકમાશ્રમમ્ ।
આ વિમોક્ષાચ્છરીરસ્ય સો ઽનુતિષ્ઠેદ્યથાવિદિઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકે નિયમઃ પ્રચ્યુત્યપ્રભાવં દર્શયતિ ।
યથાચ ઽબ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેત્ઽ (જા. 4) ઽબ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽ (જા. 4) ઇતિ ચૈવમાદીન્યારોહરૂપાણિ વચાંસ્યુપલભ્યન્તે નૈવં પ્રત્યવરોહરૂપાણિ ।
નચૈવમાચારાઃ શિષ્ઠા વિદ્યન્તે ।
યત્તુ પૂર્વકર્મસ્વનુષ્ઠાનચિકીર્ષયા પ્રત્યવરોહણમિતિ તદસત્ ઽશ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ઽ (3.35) ઇતિ સ્મરણાત્ ।
ન્યાયાચ્ચ ।
યો હિ યં પ્રતિ વિધીયતે સ તસ્ય ધર્મો નતુ યો યેન સ્વનુષ્ઠાતું શક્યતે ।
ચોદનાલક્ષણત્વાદ્ધર્મસ્ય ।
નચ રાગાદિવશાત્પ્રચ્યુતિઃ ।
નિયમશાસ્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ।
જૈમિનેરપીત્યપિશબ્દેન જૈમિનિબાદરાયણયોરત્ર સંપ્રતિપત્તિં શાસ્તિ પ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યાય ॥ 40 ॥
11 અધિકારાધિકરણમ્ । સૂ. 41 - 42
ન ચાધિકારિકમ્ અપિ પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્

યદિ નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મચારી પ્રમાદાદવકીર્યેત કિં તસ્ય ઽબ્રહ્મચર્યાવકીર્ણી નૈરૃતં ગર્દભમાલભેત્ઽ ઇત્યેતત્પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાદુત નેતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
યદપ્યધિકારલક્ષણે નિર્ણીતં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઽઅવકીર્ણિપશુશ્ચ તદ્વદાધાનસ્યાપ્રાપ્તકાલત્વાત્ઽ (જૈ. સૂ ।
6.8.21) ઇતિ તદપિન નૈષ્ઠિકસ્ય ભવિતુમર્હતિ ।
કિં કારણમ્ - ઽઆરૂઢો નૈષ્ઠિકં ધર્મં યસ્તુ પ્રચ્યવતે પિનઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુદ્ધ્યેત્સ આત્મહાઽ ઇત્યપ્રતિસમાધેયપતનસ્મરણાચ્છિન્નશિરસ ઇવ પ્રતિક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
ઉપકુર્વાણસ્ય તુ તાદૃક્પતનસ્મરણાભાવાદુપપદ્યતે તત્પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥ 41 ॥
ઉપપૂર્વમ્ અપિ ત્વ્ એકે ભાવમશનવત્ તદ્ ઉક્તમ્

અપિત્વેક આચાર્યા ઉપપાતકમેવૈતદિતિ મન્યતે ।
યન્નૈષ્ઠિકસ્ય ગુરુદારાદિભ્યો ઽન્યત્ર બ્રહ્મચર્યં વિશીર્યેત ન તન્મહાપાતકં ભવતિ ગુરુતલ્પાદિષુ મહાપાતકેષ્વપરિગણનાત્ ।
તસ્માદુપકુર્વાણવન્નૈષ્ઠિકસ્યાપિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભાવમિચ્છન્તિ બ્રહ્મચારિત્વાવિશેષાદવકીર્ણિતત્વાવિશેષાચ્ચ ।
અશનવત્ ।
યથા બ્રહ્મચારિણો મધુમાંસાશને વ્રતલોપઃ પુનઃસંસ્કારશ્ચૈવમિતિ ।
યે હિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાભાવમિચ્છન્તિ તેષાં ન મૂલમુપલભ્યતે ।
યે તુ ભાવમિચ્છન્તિ તેષાં બ્રહ્મચાર્યવકીર્ણેત્યદવિશેષશ્રવણં મૂલમ્ ।
તસ્માદ્ભાવો યુક્તતરઃ ।
તદુક્તં પ્રમાણલક્ષણે - ઽસમા વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ઽ (જૈ. સૂ. 1.3.8) ઽશાસ્ત્રસ્થા વા તન્નિમિત્તત્વાત્ઽ (જૈ. સૂ. 1.3.9) ઇતિ ।
પ્રાશ્ચિત્તાભાવસ્મરણં ત્વેવં સતિ યત્નગૌરવોત્પાદનાર્થમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવં ભિક્ષુવૈખાનસયોરપિ વાનપ્રસ્થો દીક્ષાભેદે કૃચ્છ્રં દ્વાદશરાત્રં ચરિત્વા મહાકક્ષં વર્ધયેત્ ભિક્ષુર્વાનપ્રસ્થવત્સોમવલ્લિઙ્ગવર્જં સ્વશાસ્ત્રસંસ્કારશ્ચ ઇત્યવમાદિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્મરણમનુવર્તવ્યમ્ ॥ 42 ॥
12 બહિરધિકરમમ્ । સૂ. 43
બહિસ્ તૂભયથાપિ સ્મૃતેર્ આચારાચ્ ચ

યદૂર્ધ્વરેતસાં સ્વશ્રમેભ્યઃ પ્રચ્યવનં મહાપાતકં યદિ વોપપાતકમુભયથાપિ શિષ્ઠૈસ્તે બહિર્કર્તવ્યાઃ ।
ઽઆરૂઢો નૈષ્ઠિકં ધર્મં યસ્તુ પ્રચ્યવતે પુનઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુધ્યેત્સ આત્મહાઽ ઇતિ ઽઆરૂઢપતિતં વિપ્રં મણ્ડલાચ્ચ વિનિઃસૃતમ્ ।
ઉદ્બદ્ધં કૃમિદષ્ટં ચ સ્પૃષ્ટ્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ઽ ઇતિ ચૈવમાદિનિન્દાતિશયસ્મૃતિભ્યઃ ।
શિષ્ટાચારાચ્ચ ।
નહિ યજ્ઞાધ્યયનવિવાહાદીનિ તૈઃ સહાચરન્તિ શિષ્ટાઃ ॥ 43 ॥
13 સ્વામ્યધિકરણમ્ । સૂ. 44 -46
સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ

અઙ્ગેષૂપાસનેષુ સંશયઃ ।
કિં તાનિ યજમાનકર્માણ્યાહોસ્વિદૃત્વિક્કર્માણીતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ યજમાનકર્માણીતિ ।
કુતઃ - ફલશ્રુતેઃ ।
ફલં હિ શ્રૂયતે - ઽવર્ષતિ હાસ્મૈ વર્ષયતિ હ ય એતદેવં વિદ્વાન્વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તેઽ (છા. 2.3.2) ઇત્યાદિ ।
તચ્ચ સ્વામિગામિ ન્યાય્યમ્ ।
તસ્ય સાઙ્ગે પ્રયોગે ઽધિકૃતત્વાત્ ।
અધિકૃતાધિકારત્વાચ્ચૈવઞ્જાતીયકસ્ય ।
ફલં ચ કર્તર્યુપાસનાનાં શ્રૂયતે - ઽવર્ષત્યસ્મૈ ય ઉપાસ્તેઽ ઇત્યાદિ ।
નન્વૃત્વિજો ઽપિ ફલં દૃષ્ટમ્ ઽઆત્મને વા યં કામં કામયતે તમાગાયતિઽ (બૃ. 1.3.28) ઇતિ ।
ન ।
તસ્ય વાચનિકત્વાત્ ।
તસ્માત્સ્વામિન એવ ફલવત્સૂપાસનેષુ કર્તૃત્વમિત્યાત્રેય આચાર્યો મન્યતે ॥ 44 ॥
આર્ત્વિજ્યમ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ તસ્મૈ હિ પરિક્રીયતે

નૈતદસ્તિ સ્વામિકર્માણ્યુપાસનાનીતિ ।
ઋત્વિક્કર્માણ્યેતાનિ સ્યુરિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ।
કિં કારણં, તસ્મૈ હિ સાઙ્ગાય કર્મણે યજમાનેનર્ત્વિક્પરિક્રીયતે ।
તત્પ્રયોગાન્તઃપાતીનિ ચોદ્ગીથાદ્યુપાસનાન્યધિકૃતાધિકારકત્વાત્ ।
તસ્માદ્ગોદોહનાદિનિયમવદેવર્ત્વિગ્ભિર્નિર્વર્ત્યેતન્ ।
તથાચ ઽતં હ બકો દાલ્ભ્યો વિદાઞ્ચકાર સ હ નૈમિશીયાનામુદ્ગાતા બભૂવ (છા. 1.2.13) ઇત્યુદ્ગાતૃકતૃર્કતાં વિજ્ઞાનસ્ય દર્શયતિ ।
યત્તૂક્તં કર્ત્રાશ્રયં ફલં શ્રૂયત ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
પરાર્થત્વાદૃત્વિજો ઽન્યત્ર વચનાત્ફલસંબન્ધાનુપપત્તેઃ ॥ 45 ॥
શ્રુતેશ્ચ

યાં વૈ કાઞ્ચન યજ્ઞ ઋત્વિજ આશિષમાશાસત ઇતિ યજમાનાયૈવ તામાશાસત ઇતિ હોવાચેતિ તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાત્કં તે કામમાગાયાનિ (છા. 1.7.8 - 9) ઇતિ ।
તચ્ચર્વિત્વક્કર્તૃકસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય યજમાનગામિ ફલં દર્શયતિ ।
તસ્માદઙ્ગોપાસનાનામૃત્વિક્કર્મત્વસિદ્ધિઃ ॥ 46 ॥
14 સહકાર્યન્તરવિધ્યધિકરણમ્ । સૂ. 47 - 49
સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્

ઽતસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદ્બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિરમૌનં ચ મોનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃઽ (બૃ. 3.5.1) ઇતિ બૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ મૌનં વિદીયતે ન વેતિ ।
ન વિદીયત ઇતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
બાલ્યેન તિષ્ઠાસેદિત્યત્રૈવ વિધેરવસિતત્વાત્ ।
નહ્યથ મુનિરિત્યત્ર વિદાયકા વિભક્તિરુપલભ્યતે તસ્માદયમનુવાદો યુક્તઃ ।
કુતઃ પ્રાપ્તિરિતિ ચેત્ ।
મુનિપણ્ડિતશબ્દયોર્જ્ઞાનાર્થત્વાત્પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્યેત્યેવં પ્રાપ્તં મૌનમ્ ।
અપિચામૌનં ચ મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણ ઇત્યત્ર તાવન્ન બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે પ્રાગેવ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તસ્માદથ બ્રાહ્મણ ઇતિ પ્રશંસાવદસ્તથૈવાથ મુનિરિત્યપિ ભવિતુમર્હતિ સમાનનિર્દેષત્વાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સહકાર્યન્તરવિધિરિતિ ।
વિદ્યાસહકારિણો મૌનસ્ય બાલ્યપાણ્ડિત્યવદ્વિધિરેવાશ્રયિતવ્યો ઽપૂર્વવત્ ।
નનુ પાણ્ડિત્યશબ્દેનૈવ મૌનસ્યાવગતત્વમુક્તમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
મુનિશબ્દસ્ય જ્ઞાનાતિશયાર્થત્વાત્ ।
મનનાન્મુનિરિતિ ચ વ્યુત્પત્તિરિતિ ચ વ્યુત્પત્તિસંભવાત્ ।
ઽમુનીનામપ્યહં વ્યાસઃઽ (ગી. 10.37) ઇતિ ચ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
નનુ મુનિશબ્દ ઉત્તમાશ્રમવચનો ઽપિ શ્રૂયતે ઽગાર્હસ્થ્યમાચાર્યકુલં મૌનં વાનપ્રસ્થમ્ઽ ઇત્યત્ર ।
ન ।
ઽવાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવઃઽ ઇત્યાદિષુ વ્યબિચારદર્શનાત્ ।
ઇતરાશ્રમસંનિધાનાત્તુ પારિશેષ્યાત્તત્રોત્તમાશ્રમોપાદાનં જ્ઞાનપ્રધાનત્વાદુત્માશ્રમસ્યષ તસ્માદ્બાલ્યપાણ્ડિત્યાપેક્ષયા તૃતીયમિદં મૌનં જ્ઞાનાતિશયરૂપં વિદીયતે ।
યત્તુ બાલ્ય એવ વિધેઃ પર્યવસાનમિતિ તથાપ્યપૂર્વત્વાન્મુનિત્વસ્ય વિધેયત્વામાશ્રીયતે મુનિઃ સ્યાદિતિ ।
નિર્વેદનીયત્વનિર્દેશાદપિ મૌનસ્ય બાલ્યપાણ્ડિત્યવદ્વિધેયત્વાશ્રયણમ્ ।
તદ્વતો વિદ્યાવતઃ સન્યાસિનઃ ।
કથઞ્ચ વિદ્યાવઃ સંન્યાસિન ઇત્યવગમ્યતે ।
તદધિકારાત્ ઽઆત્માનં વિદિત્વા પુત્રાદ્યેષણાભ્યો વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિઽ ઇતિ ।
નનુ સતિ વિદ્યાવત્ત્વે પ્રાપ્નોત્યેવ તત્રાતિશયઃ કિં મોનવિધિનેત્યત આહ - પક્ષેણેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ -
યસ્મિન્પક્ષે ભેદદર્શનપ્રાબલ્યાન્ન પ્રાપ્નોતિ તસ્મિન્નેષ વિધિરિતિ ।
વિધ્યાદિવત્ ।
યથા - ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકે વિધ્યાદૌ સહકારિત્વેનાગ્ન્યન્બાધાનાદિકમઙ્ગજાતં વિધીયતે ।
એવમવિપ્રધાને ઽપ્યસ્મિન્વિદ્યાવાક્યે મૌનવિધિરિત્યર્થઃ ॥ 47 ॥
એવં બાલ્યાદિવિશિષ્ટે કૈવલ્યાશ્રમે શ્રુતિમતિ વિદ્યમાને કસ્માચ્છાન્દોગ્યે ગૃહિણોપસંહારઃ ઽઅભિસમાવૃત્ય કુટુમ્બેઽ (છા. 8.15.1) ઇત્યત્ર ।
તેન હ્યુપસંહરંસ્તદ્વિષયમાદરં દર્શતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
કૃત્સ્નભાવાત્ તુ ગૃહિણોપસંહારઃ

તુશબ્દો વિશેષણાર્થઃ ।
કૃત્સ્નભાવો ઽસ્ય વિશેષ્યતે ।
બહુલાયાસાનિ હિ બહૂન્યાશ્રમકર્માણિ યજ્ઞાદીનિ તં પ્રતિ કર્તવ્યતયોપદિષ્ટાન્યાશ્રમાન્તરકર્માણિ ચ યથાસંભવમહિંસેન્દ્રિયસંયમાદીનિ તસ્ય વિદ્યન્તે ।
તસ્માદ્ગૃહમેધિનોપસંહારો ન વિરુધ્યતે ॥ 48 ॥
મૌનવદ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્ ઉપદેશાત્

યથા મૌનં ગાર્હસ્થ્યં ચૈતાવાશ્રમૌ શ્રુતિમન્તાવેવમિતરાવપિ વાનપ્રસ્થગુરુકુલવાસૌ ।
દર્શિતા હિ પુરસ્તાચ્છ્રુતિઃ- ઽતપઃ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયઃઽ (છા. 2.23.1) ઇત્યાદ્યા ।
તસ્માચ્ચતુર્ણામપ્યાશ્રમાણામુપદેશાવિશેષાત્તુલ્યવદ્વિકલ્પસમુચ્ચયાભ્યાં પ્રતિપત્તિઃ ।
ઇતરેષામિતિ દ્વયોરાશ્રમયોર્બહુવચનં વૃત્તિભેદાપેક્ષયાનુષ્ઠાતૃભેદાપેક્ષયા વેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 49 ॥
15 અનાવિષ્કારાધિકરણમ્ । સૂ. 50
અનાવિષ્કુર્વન્ન્ અન્વયાત્

ઽતસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વેદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્ઽ (બૃ. 3.5.1) ઇતિ બાલ્યમનુષ્ઠેયતયા શ્રૂયતે ।
તત્ર બાલસ્ય ભાવઃ કર્મ વા બાલ્યમિતિરદ્ધિતે સતિ બાલભાવસ્ય વયોવિશેષસ્યેચ્છાયા સંપાદયિતુમશક્યત્વાદ્યથોપપાદં મૂત્રપુરીષત્વાદિબાલચરિતન્તર્ગતા વા ભાવવિશુદ્ધિરપ્રરૂઢેન્દ્રિયત્વં દમ્ભદર્પાદિરહિતત્વં વા બાલ્યં સ્યાદિતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં કામચારવાદભક્ષણતા યથોપપાદમૂત્રપુરીષત્વં ચ પ્રસિદ્ધતરં લોકે બાલ્યમિતિ તદ્ગ્રહણં યુક્તમ્ ।
નનુ પતિતત્વાદિદોષપ્રાપ્તેર્ન યુક્તં કામચારતાદ્યાશ્રયણમ્ ।
ન ।
વિદ્યાવતઃ સંન્યાસિનો વચનસ્મર્થ્યાદ્દોષનિવૃત્તેઃ પશુહિંસાદિષ્વિવેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે ।
ન ।
વચનસ્ય ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
અવિરુદ્ધે હ્યન્યસ્મિન્બાલ્યશબ્દાભિલપ્યે લભ્યમાને ન વિધ્યન્તરવ્યાઘાતકલ્પના યુક્તા ।
પ્રધાનોપકારાય ચાઙ્ગં વિધીયતે ।
જ્ઞાનાભ્યાસશ્ચ પ્રધાનમિહ યતીનામનુષ્ઠેયમ્ ।
નચ સકલાયાં બાલચર્યાયામઙ્ગીક્રિયમાણાયાં જ્ઞાનાભ્યાસઃ સંભાવ્યતે ।
તસ્માદાન્તરો ભાવવિશેષો બાલ્યસ્યાપ્રરૂઢેન્દ્રિયત્વાદિરિહ બાલ્યમાશ્રીયતે ।
તદાહ - અનાવિષ્કુર્વન્નિતિ ।
જ્ઞાનાધ્યયનધાર્મિકત્વાદિભિરાત્માનમવિખ્યાપયન્દમ્ભદર્પાદિરહિતો ભવેત્ ।
યથા બાલો ઽપ્રરૂઢેન્દ્રિયતયા ન પરેષામાત્માનમાવિષ્કર્તુમીહતે તદ્વત્ ।
એવં હ્યસ્ય વાક્યસ્ય પ્રધાનોપકાર્યાર્થાનુગમ ઉપપદ્યતે ।
તથાચોક્તં સ્મૃતિકારૈઃ - ઽયં ન સન્તં ન ચાસન્તં નાશ્રુતં ન બહુશ્રુતમ્ ।
ન સુવૃત્તં ન દુર્વૃત્તં વેદ કશ્ચિત્સ બ્રાહ્મણઃ ॥
ગૂઢધર્માશ્રિતો વિદ્વાનજ્ઞાતચરિતં ચરેત્ ।
અન્ધવજ્જડવચ્ચાપિ મૂકવચ્ચ મહીં ચરેત્ઽ ॥
ઽઅવ્યક્તલિઙ્ગો ઽવ્યક્તાચારઃઽ ઇતિ ચૈવમાદિ ॥ 50 ॥
16 ઐહિકાધિકરણમ્ । સૂ. 51
ઐહિકમ્ અપ્ય્ અપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્

ઽસર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ (બ્ર.સૂ. 3.4.23) ઇત્યત આરભ્યોચ્ચાવચં વિદ્યાસાધનમવધારિતં, તત્ફલં વિદ્યા સિદ્ધ્યન્તી કિમિહૈવ જન્મનિ સિદ્ધ્યત્યુત કદાચિદમુત્રાપીતિ ચ્નવ્ત્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ઇહૈવેતિ ।
કિં કારણમ્ ।
શ્રવણાદિપૂર્વિકા હિ વિદ્યા ।
નચ કશ્ચિદમુત્ર મે વિદ્યા જાયતામિત્યભિસંધાય શ્રવણાદિષુ પ્રવર્તતે ।
સમાન એવ તુ જન્મનિ વિદ્યાજન્માભિસંધાયૈતેષુ પ્રવર્તમાનો દૃશ્યતે ।
યજ્ઞાદીન્યપિ શ્રવણાદિદ્વારેણૈવ વિદ્યાં જનયન્તિ પ્રામાણજન્યત્વાદ્વિદ્યાયાઃ ।
તસ્માદૈહિકમેવ વિદ્યાજન્મેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે વદામઃ - ઐહિકં વિદ્યાજન્મ ભવત્યસતિ પ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધ ઇતિ ।
એતદપક્તં ભવતિ - યદા પ્રક્રાન્તસ્ય વિદ્યાસાધનસ્ય કશ્ચિત્પ્રતિબન્ધો ન ક્રિયત ઉપસ્થિતવિપાકેન કર્માન્તરેણ તદેહૈવ વિદ્યોત્પદ્યતે, યદા તુ ખલુ તત્પ્રતિબન્ધઃ ક્રિયતે તદામુત્રેતિ ।
ઉપસ્થિતવિપાકત્વં ચ કર્મણો દેશકાલનિમિત્તોપનિનિપાતાદ્ભવતિ ।
યાનિ ચાકસ્ય કર્મણો વિપાચકાનિ દેશકાલનિમિત્તાનિ તાન્યેવાન્યસ્યાપીતિ ન નિયન્તું શક્યતે ।
યતો વિરુદ્ધફલાન્યપિ કર્માણિ ભવન્તિ ।
શાસ્ત્રમપ્યસ્ય કર્મણ ઇદં ફલં ભવતીત્યેતાવતિ પર્યવસિતં ન દેશકાલનિમિત્તવિશેષમપિ સંકાર્તયતિ ।
સાધનવીર્યવિશેષાત્ત્વતીન્દ્રિયા કસ્યચિચ્છક્તિરાવિર્ભવતિ તત્પ્રતિબદ્ધા પરસ્ય તિષ્ઠતિ ।
નચાવિશેષેણ વિદ્યાયામભિસંધિર્નોત્પદ્યત ઇહામુત્ર વા મે વિદ્યા જાયતામિત્યભિસંધેર્નિરઙ્ કુશત્વાત્ ।
શ્રવણાદિ દ્વારેણાપિ વિદ્યોત્પદ્યમાના પ્રતિબન્ધક્ષયાપેક્ષયૈવોત્પદ્યતે ।
તથાચશ્રુતિર્દુર્બોધત્વમાત્મનો દર્શયતિ - ઽશ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ ।
આશ્ચર્યો ઽસ્ય વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધાશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃઽ (ક. 2.7) ઇતિ ।
ગર્ભસ્ય એવ ચ વામદેવઃ પ્રતિપેદે બ્રહ્મભાવમિતિ વદન્તી જન્માન્તરસંચિતાત્સાધનાજ્જન્માન્તરે વિદ્યોત્પત્તિં દર્શયતિ ।
નહિ ગર્ભસ્યૈવૈહિકં કિઞ્ચિત્સાધનં સંભાવ્યતે ।
સમૃતાવપિ - ઽઅપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિઽ (ગી. 6.36) ઇત્યર્જુનેન પૃષ્ટો ભગવાન્વાસુદેવઃ ઽનહિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિઽ (ગી. 6.40) ઇત્યુક્ત્વા પુનસ્તસ્ય પુણ્યલોકપ્રાપ્તિં સાધુકુલે સંબૂતિં ચાભિધાયાનન્તરમ્ ઽતત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્ઽ (ગી.
6.43) ઇત્યાદિના ઽઅનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ઽ (ગી. 6.45) ઇત્યેતેનૈતદેવ દર્શયતિ ।
તસ્માદૈહિકમામુષ્મિકં વા વિદ્યાજન્મ પ્રતિબન્ધક્ષયાપેક્ષયેતિ સ્થિતમ્ ॥ 51 ॥
17 મુક્તિફલાધિકરણમ્ । સૂ. 52
એવં મુક્તિફલાનિયમસ્ તદવસ્થાવધૃતેસ્ તદવસ્થાવધૃતેઃ