બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.3

બાદરાયણસ્ત્વાચાર્યઃ પૂર્વોક્તમેવેશ્વરં ફલહેતું મન્યતે ।
કેવલાકર્મણો ઽપૂર્વાદ્વા કેવલાત્ફલમિત્યયં પક્ષસ્તુશબ્દેન વ્યાવર્ત્યતે ।
કર્માપેક્ષાદપૂર્વાપે ઽક્ષાદ્વા યથા તથાસ્ત્વીશ્વરાત્ફલમિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
કુતઃ - હેતુવ્યપદેશાત્ ।
દર્માધર્મયોરપિ હિ કારયિતૃત્વેનેશ્વરો હેતુર્વ્યપદિશ્યતે ફલસ્ય ચ દાતૃત્વેન ઽએષ હ્યેષ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતે ।
એષ ઉ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતેઽ ઇતિ ।
સ્મર્યતે ચાયમર્થો ભગવદ્ગીતાસુ - ઽયો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધયાર્ચિતુમિચ્છતિ ।
તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ઝધાં તામેવ વિદધામ્યહમ્ ॥
સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તસ્યારાધનમીહતે ।
લભતે ચ તતઃ કામાન્મયૈવ વિહિતાન્હિતાન્ઽ (7.21) ઇતિ ।
સર્વવેદાન્તેષુ ચેશ્વરહેતુકા એવ સૃષ્ટયો વ્યપદિશ્યન્તે ।
તદેવ ચેશ્વરસ્ય ફલહેતુત્વં યત્સ્વકર્માનુરૂપાઃ પ્રજાઃ સૃજતીતિ ।
વિચિત્રકાર્યાનુપપત્ત્યાદયો ઽપિ દોષાઃ કૃતપ્રયત્નાપેક્ષત્વાદીશ્વરસ્ય ન પ્રસજ્યન્તે ॥ 41 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥ 2 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
તૃતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
[અત્ર પરાપરબ્રહ્મવિદ્યાગુણોપસંહારવિવરણમ્]
1 સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાધિકરણમ્ । સૂ. 1-4
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્

વ્યાખ્યાતં વિજ્ઞેયસ્ય બ્રહ્મણસ્તત્ત્વમ્ ।
ઇદાનીં તુ પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનાનિ ભિદ્યન્તે ન વેતિ વિચાર્યતે ।
નનુ વિજ્ઞેયં બ્રહ્મ પૂર્વાપરાદિભેદરહિતમેકરસં સૈન્ધવઘનવદવધારિતં તત્ર કુતો વિજ્ઞાનભેદાભેદચિન્તાવતારઃ ।
નહિ કર્મબહુત્વવદ્બ્રહ્મબહુત્વમપિ વેદાન્તેષુ પ્રતિપિપાદયિષિતમિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
બ્રહ્મણ એકવાક્યત્વાદેકરૂપત્વાચ્ચ ।
નચૈકૂપે બ્રહ્મણ્યનેતરૂપાણિ વિજ્ઞાનાનિ સંભવન્તિ ।
નહ્યન્યથાર્થો ઽન્યથા જ્ઞાનમિત્યભ્રાન્તં ભવતિ ।
યદિ પુનરેકસ્મિન્બ્રહ્મણિ બહૂનિ વિજ્ઞાનાનિ વેદાન્તાન્તરેષુ પ્રતિપિપાદયિષિતાનિ તેષામેકમભ્રાન્તં ભ્રાન્તાનીતરાણીત્યનાશ્વાસપ્રસઙ્ગો વેદાન્તેષુ ।
તસ્માન્ન તાવત્પ્રતિવેદાન્તં બ્રહ્મવિજ્ઞાનભેદ આશઙ્કિતું શક્યતે ।
નાપ્યસ્ય ચોદનાદ્યવિશેષાદભેદ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્મવિજ્ઞાનસ્યાચોદનાલક્ષણત્વાત્ ।
અવિધિપ્રધાનૈર્હિ વસ્તુપર્યવસાયિભિર્બ્રહ્મવાક્યૈર્બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જન્યત ઇત્યવોચદાચાર્યઃ ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.4) ઇત્યત્ર ।
તત્કથમિમાં ભેદાભેદચિન્તામારભત ઇતિ ।
તદુચ્યતે - સગુણબ્રહ્મવિષયા પ્રાણાદિવિષયા ચેયં વિજ્ઞાનભેદાભેદચ્ન્તેત્યદોષઃ ।
અત્ર હિ કર્મવદુપાસનાનાં ભેદાભેદૌ સંભવતઃ કર્મવદેવ ચોપાસનાનિ દૃષ્ટફલાનિ ચોચ્યન્તે ।
ક્રમમુક્તિફલાનિ ચ કાનિચિત્સમ્યગ્જ્ઞાનોત્પત્તિદ્વારેણ ।
તેષ્વેષા ચિન્તા સંભવતિ ।
કિં પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનભેદ આહોસ્વિન્નેતિ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષહેતવસ્તાવદુપન્યસ્યન્તે ।
નામ્નાસ્તાવદ્ભેદપ્રતિપત્તિહેતુત્વં પ્રસિદ્ધં જ્યોતિરાદિષુ ।
અસ્તિ ચાત્ર વેદાન્તાન્તરવિહિતેષુ વિજ્ઞાનેષ્વન્યદન્યન્નામ તૈત્તિરીયકં વાજસનેયકં કૌથુમકં શાટ્યાયનકમિત્યેવમાદિ ।
તથા રૂપભેદો ઽપિ કર્મભેદસ્ય પ્રતિપાદકઃ પ્રસિદ્ધો ઽવૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનઽ મિત્યેવમાદિષુ ।
અસ્તિ ચાત્ર રૂપભેદઃ ।
તદ્યથા - કેચિચ્છાખિનઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં ષષ્ઠમપરમગ્નિમામનન્યત્પરે પુનઃ પઞ્ચૈવ પઠન્તિ ।
તથા પ્રાણસંવાદાદિષુ કેચિદૂનાન્વાગાદીનામનન્તિ કેચિદધિકાન્ ।
તથા ધર્મવિશેષો ઽપિ કર્મભેદસ્ય પ્રતિપાદક આશઙ્કિતઃ કારીર્યાદિષુ ।
અસ્તિ ચાત્ર ધર્મવિશેષઃ ।
યથાથર્વણિકાનાં શિરોવ્રતમિતિ ।
એવં પુનરુક્ત્યાદયો ઽપિ ભેદહેતવો યથાસંભવં વેદાન્તાન્તરેષુ યોજયિતવ્યાઃ ।
તસ્માત્પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનભેદ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાનિ વિજ્ઞાનાનિ તસ્મિંસ્તસ્મિન્વેદાન્તે તાનિ તાન્યેવ ભવિતુમર્હન્તિ ।
કુતઃ - ચેદનાદ્યવિશેષાત્ ।
આદિગ્રહણેન શાખાન્તરાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રોદિતા અભેદહેતવ ઇહાકૃષ્યન્તે ।
સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
યથૈકસ્મિન્નગ્નિહોત્રે શાખાભેદે ઽપિ પુરુષપ્રયત્નસ્તાદૃશ એવ ચોદ્યતે જુહુયાદિતિ ।
એવમ્ ઽયો હ વૈ જ્યોષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદઽ (બૃ.6.1.1, છા. 5.1.1) ઇતિ વાજસનેયિનાં છન્દોગાનાં ચ તાદૃશ્યેવ ચોદના ।
પ્રયોજનસંયોગો ઽપ્યવિશિષ્ટ એવ ઽજ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ સ્વાનાં ભવતિઽઽ (બૃ. 6.1.1) ઇતિ ।
રૂપમપ્યુભયત્ર તદેવ વિજ્ઞાનસ્ય યદુત જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠાદિગુણવિશેષણાન્વિતં પ્રાણતત્ત્વમ્ ।
યથા ચ દ્રવ્યદેવતે યાગસ્ય રૂપમેવં વિજ્ઞેયં રૂપં વિજ્ઞાનસ્ય તેન હિ તદ્રૂપ્યતે ।
સમાખ્યાપિ સૈવ પ્રાણવિદ્યેતિ ।
તસ્માત્સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વં વિજ્ઞાનાનામ્ ।
એવં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા વૈશ્વાનરવિદ્યા શાણ્ડિલ્યવિદ્યેત્યેવમાદિષુ યોજયિતવ્યમ્ ।
યે તુ નામરૂપાદયો ભેદહેત્વાભાસાસ્તે પ્રથમ એવ કાણ્ડે ન નામ્ના સ્યાદચોદનાભિધાનત્વાત્ ઇત્યારભ્ય પરિહૃતાઃ ॥ 1 ॥
fન્: ચોદ્યત ઇતિ ચોદના પુરુષપ્રયત્નઃ સ હિ પુરુષવ્યાપારઃ ।
ઇહાપિ કઞ્ચિદ્વિશેષમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ -
ભેદાન્ નેતિ ચેન્ નૈકસ્યામ્ અપિ

સ્યાદેતત્ ।
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વં વિજ્ઞાનાનાં ગુણભેદાન્નોપપદ્યતે ।
તથાહિ વાજસનેયિનઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં પ્રસ્તુત્યઃ ષ્ઠમપરમગ્નિમામનન્તિ - ઽતસ્યાગ્નિરેવાગ્નિર્ભવતિઽ (બૃ. 6.2.14) ઇત્યાદિના ।
છન્દોગાસ્તુ તં નામનન્તિ પઞ્ચસંખ્યયૈવ ચ ત ઉપસંહરન્તિ ઽઅથ હ ય એતાનેવં પઞ્ચાગ્નીન્વેદઽ (છા. 5.10.10) ઇતિ ।
યોષાં ચ સ ગુણો ઽસ્તિ યેષાં ચ નાસ્તિ કથમુભયેષામેકા વિદ્યોપપદ્યેત ।
નચાત્ર ગુણોપસંહારઃ શક્યતે પ્રત્યેતું, પઞ્ચસંખ્યાવિરોધાત્ ।
તથા પ્રાણસંવાદે શ્રેષ્ઠાદન્યાંશ્ચતુરઃ પ્રાણાન્વાક્ચક્ષુઃ શ્રોતમનાંસિ છન્દોગા આમનન્તિ ।
વાજસનેયિનસ્તુ પઞ્ચમમપ્યામનન્તિ ઽરેતો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભિર્ય એવં વેદઽ (બૃ. 6.1.6) ઇતિ ।
આવાપોદ્વાપભેદાચ્ચ વેદ્યભેદો ભવતિ વેદ્યભેદાચ્ચ વિદ્યાભેદો દ્રવ્યદેવતાભેદાદિવ યાગસ્યેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યત એકસ્યામપિ વિદ્યાયામેવઞ્જાતીયકો ગુણભેદ ઉપપદ્યતે ।
યદ્યપિ ષષ્ઠસ્યાગ્નેરુપસંહારો ન સંભવતિ તથાપિ દ્યુપ્રભૃતીનાં પઞ્ચાનામગ્નીનામુભયત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયામાનત્વાન્ન વિદ્યાભેદો ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ ષોડશિગ્રહણાગ્રહણયોરતિરાત્રો ભિદ્યતે ।
પઠ્યતે ઽપિ ચ ષષ્ઠો ઽગ્નિશ્છન્દોગૈઃ - ઽતં પ્રેતં દિષ્ટમિતો ઽગ્નય એવં હરન્તિઽ
(છા. 5.9.2) ઇતિ ।
વાજસનેયિનસ્તુ સાંપાદિકેષુ પઞ્ચસ્વગ્નિષ્વનુવૃત્તાયાઃ સમિદ્ધૂમાદિકલ્પનાયા નિવૃત્તયે ઽતસ્યાગ્નિરેવાગ્નિર્ભવતિ સમિત્સમિત્ઽ (બૃ. 6.2.14) ઇત્યાદિ સમામનન્તિ સ નિત્યાનુવાદઃ ।
અથાપ્યુપાસનાર્થ એષ વાદસ્તથાપિ સ ગુણઃ શક્યતેછન્દોગૈરપ્યુપસંહર્તુમ્ ।
નચાત્ર પઞ્ચસંખ્યાવિરોધે આશઙ્ક્યઃ ।
સાંપાદિકાગ્ન્યભિપ્રાયા હ્યેષા પઞ્ચસંખ્યા નિત્યાનુવાદભૂતા ન વિધિસમવાયિનીત્યદોષઃ ।
એવં પ્રાણસંવાદેષ્વપ્યધિકસ્ય ગુણસ્યેતરત્રોપસંહારો ન વિરુધ્યતે ।
નચાવાપોદ્વાપભેદાદ્વેદ્યભેદો વિદ્યાભેદશ્ચાશઙ્ક્યઃ ।
કસ્યચિદ્વેદ્યાંશસ્યાવાપોદ્વાપયોરપિ ભૂયસો વેદ્યરાશેરભેદાવગમાત્ ।
તસ્માદૈકવિદ્યમેવ ॥ 2 ॥
fન્: ઇતો ઽસ્માલ્લોકાન્ દિષ્ટં લોકાન્તરં પ્રેતં ગતં જ્ઞાતયો ઽગ્નયે હરન્તીત્યર્થઃ ।
સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વેન હિ સમાચારે ઽધિકારાચ્ ચ સવવચ્ ચ તન્નિયમઃ

યદપ્યુક્તમાથર્વણિકાનાં વિદ્યાં પ્રતિ શિરોવ્રતાદ્યપેક્ષણાદન્યેષાં ચ તદનપેક્ષણાદ્વદ્યાભેદ ઇતિ તત્પ્રત્યુચ્યતે ।
સ્વાધ્યાયસ્યૈષ ધર્મો ન વિદ્યાયાઃ ।
કથમિદમવગમ્યતે ।
યતસ્તથાત્વેન સ્વાદ્યાયધર્મત્વેન સમાચારે વેદવ્રતોપદેશપરે ગ્રન્ત આથર્વણિકા ઇદમપિ વેદવ્રતત્વેન વ્યાક્યાતમિતિ સમામનન્તિ ।
ઽનૈતદચીર્ણવ્રતો ઽધીતેઽ (મુ. 3.2.11) ઇતિ ચાદિકૃતવિષયાદેચ્છબ્દાદધ્યયનશબ્દાચ્ચ સ્વોપનિષદધ્યયનધર્મ એવૈષ ઇતિ નિર્દાર્યતે ।
નનુ ચ ઽતેષામેવૈતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત શિરોવ્રતં વિધિવદ્યૈસ્તુ ચીર્ણમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.10) ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યાસંયોગશ્રવણાદેકૈવ સર્વત્ર બ્રહ્મવિદ્યેતિ સંકીર્યેતૈષ ધર્મઃ ।
ન ।
તત્રાપ્યેતામિતિ પ્રકૃત્યપ્રત્યવમર્શાત્ ।
પ્રક-તત્વં ચ બ્રહ્મવિદ્યાયા ગ્રન્થવિશેષાપેક્ષમિતિ ગ્રન્થવિશેષસંયોગ્યેવૈષ ધર્મઃ ।
સવવચ્ચ તન્નિયમ ઇતિ નિદર્શનનિર્દેશઃ ।
યથાચ સવાઃ સપ્ત સૌર્યાદયઃ સથૌદનપર્યન્તા વેદાન્તરોદિતત્રેતાગ્ન્યનભિસંબન્ધાદથર્વણોદિતૈકાગ્ન્યભિસંબન્ધાચ્ચાથર્વણિકાનામેવ નિયમ્યન્તે તથૈવાયમપિ ધર્મઃ સ્વાધ્યાયવિશેષસંબન્ધાત્તત્રૈવ નિયમ્યતે ।
તસ્માદપ્યનવદ્યં વિદ્યૈકત્વમ્ ॥ 3 ॥
દર્શયતિ ચ

દર્શયતિ ચ વેદો ઽપિ વિદ્યૈકત્વં સર્વવેદાન્તેષુ વેદ્યૈકત્વોપદેશાત્ સર્વે વેદા યત્પરમામનન્તિ (ક. 2.15) ઇતિ ।
તથા એતં હ્યેવ બહ્વૃચા મહત્યુક્થે મીમાંસન્ત એતમગ્નાવધ્વર્ય એતં મહાવ્રતે છન્દોગાઃ ઇતિ ચ ।
તથા ઽમહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતમ્ઽ (ક.6.2) ઇતિ કાઠક ઉક્તસ્યેશ્વરગુણસ્ય ભયહેતુકસ્ય તૈત્તિરીયકે ભેદર્શનનિન્દાયૈ પરામર્શો દૃશ્યતે ઽયદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે ।
અથ તસ્ય ભયં ભવતિ ।
તત્ત્વેવ ભયં વિદુષો ઽમન્વાનસ્યઽ (તૈ. 2.7.1) ઇતિ ।
તથા વાજસનેયકે પ્રાદેશમાત્રસંપાદિતસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય છાન્દોગ્યે સિદ્ધવદુપાદાનમ્ ઽયસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તેઽ (છા. 5.18.1) ઇતિ ।
તથા સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વેનાન્યત્ર વિહિતનામુક્થાદીનામન્યત્રોપાસનવિધાનાયોપાદાનાત્પ્રાયદર્શનન્યાયેનોપાસનાનામપિ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વસિદ્ધિઃ ॥ 4॥
॥
2 ઉપસંહારાધિકરણમ્ । સૂ. 5
ઉપસંહારોર્ઽથાભેદાદ્વિધિશેષવત્સમાને ચ

ઇદં પ્રયોજનસૂત્રમ્ ।
સ્થિતે ચૈવં સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વે સર્વવિજ્ઞાનાનામન્યત્રોદિતાનાં વિજ્ઞાનગુણાનામન્યત્રાપિ સમાને વિજ્ઞાન ઉપસંહારો ભવતિ ।
અર્થાભેદાત્ ।
ય એવ હિ તેષાં ગુણાનામેકત્રાર્થો વિશિષ્ટવિજ્ઞાનોપકારકઃ સ એવાન્યત્રાપિ ।
ઉભયત્રાપિ હિ તદેવૈકં વિજ્ઞાનં તસ્માદુપસંહારઃ ।
વિધિશેષવત્ ।
યથાહિ વિધિશેષાણામગ્નિહોત્રાદિધર્માણાં તદેવૈકમગ્નિહોત્રાદિ કર્મ સર્વત્રેત્યર્થાભેદાદુપસંહરણમેવમિહાપિ ।
યદિ હિ વિજ્ઞાનભેદો ભવેત્તતો વિજ્ઞાનાન્તરનિબદ્ધત્વાદ્ગુણાનાં પ્રકૃતિવિકૃતિભાવાભાવાચ્ચ ન સ્યાદુપસંહારઃ ।
વિજ્ઞાનૈકત્વે તુ નૈવમસ્તિ ।
અસ્યૈવ તુ પ્રયોજનસૂત્રસ્ય પ્રપઞ્ચઃ સર્વાભેદાદિત્યારભ્ય ભવિષ્યતિ ॥ 5 ॥
3 અન્યથાત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 6-8
અન્યથાત્વં શબ્દાદ્ ઇતિ ચેન્ નાવિશેષાત્

વાજસનેયકે ઽતે હ દેવા ઊચુર્હન્તાસુરાન્યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામેતિઽ (બૃ. 1.3.1) ઽતે હ વાચમુચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયઽ (બૃ.
1.3.2) ઇતિ પ્રક્રમ્ય વાગાદીન્પ્રાણાનસુરપાપ્મવિદ્ધત્વેન નિન્દિત્વા મુખ્યપ્રાણપરિગ્રહઃ પઠ્યતે - ઽઅથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ તથેતિ તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત્ઽ (બૃ. 1.3.7) ઇતિ ।
તથા છાન્દોગ્યે ઽપિ - ઽતદ્ધદેવા ઉદ્ગીથમાજગ્મુરનેનૈનાનભિભવિષ્યામઃઽ (છા. 1.21) ઇતિ પ્રક્રમ્યેતરાન્પ્રાણાનસુરપાપ્મવિદ્ધત્વેન નિન્દિત્વા તથૈવ મુખ્યપ્રાણપરિગ્રહઃ પઠ્યતે - ઽઅથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરેઽ (છા. 1.2.7) ઇતિ ।
ઉભયત્રાપિ ચ પ્રાણપ્રશંસયા પ્રાણવિદ્યાવિધિરધ્યવસીયતે ।
તત્ર સંશયઃ - કિમત્ર વિદ્યાભેદઃ સ્યાદાહોસ્વિદ્વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં પૂર્વેણ ન્યાયેન વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
નનુ ન યુક્તં વિદ્યૈકત્વં પ્રક્રમભેદાત્ ।
અન્યથા હિ પ્રક્રમન્તે વાજસનેયિનો ઽન્યથા છન્દોગાઃ ઽત્વં ન ઉદ્ગાયઽ (બૃ. 1.3.2) ઇતિ વાજસનેયિન ઉદ્ગીથસ્ય કર્તૃત્વેન પ્રાણમામનન્તિ ।
છન્દોગાસ્તૂદ્ગીથત્વેન ઽતમુદ્ગીથમુપાસંચક્રિરેઽ (છા. 1.2.7) ઇતિ ।
તત્કથં વિદ્યૈકત્વં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ન હ્યેતાવતા વિશેષેણ વિદ્યૈકત્વમપગચ્છતિ ।
અવિશેષસ્યાપિ બહુતરસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
તથાહિ - દેવાસુરસંગ્રામોપક્રમત્વમસુરાત્યયાભિપ્રાય ઉદ્ગીથોપન્યાસો વાગાદિસંકીર્તનં તન્નિન્દયા મુખ્યપ્રાણવ્યપાશ્રયસ્તદ્વીર્યાચ્ચાસુરવિધ્વંસનમશ્મલોષ્ટનિદર્શનેનેત્યેવં બહવોર્ઽથા ઉભયત્રાપ્યવિશિષ્ટાઃ પ્રતીયન્તે ।
વાજસનેયકે ઽપિચોદ્ગીથસામાનાધિકરણ્યં પ્રાણસ્ય શ્રુતમ્ - ઽએષ ઉ વા ઉદ્ગીથઃઽ (બૃ. 1.3.23) ઇતિ ।
તસ્માચ્છાન્દોગ્યે ઽપિ કર્તૃત્વં લક્ષયિતવ્યમ્ ।
તસ્માચ્ચ વિદ્યૈકત્વમિતિ ॥ 6 ॥
fન્: આસન્યં આસ્યે ભવમ્ ।
અસુરાત્યયાભિપ્રાયો ઽસુરજયાર્થં સંવાદઃ ।
ન વા પ્રકરણભેદાત્ પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્

ન વા વિદ્યૈકત્વમાત્ર ન્યાય્યં વિદ્યાભેદ એવાત્ર ન્યાય્યઃ ।
કસ્માત્ ।
પ્રકરણભેદાદિતિ ।
પ્રક્રમભેદાદિત્યર્થઃ ।
તથાહિ - ઇહ પ્રક્રમભેદો દૃશ્યતે ।
છાન્દોગ્યે તાવત્ - ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત (છા. 1.1.1) ઇત્યેવમુદ્ગીથાવયવસ્યોઙ્કારસ્યોપાસ્યત્વં પ્રસ્તુત્ય રસતમાદિગુણોપવ્યાખ્યાનં તત્ર કૃત્વા અથ ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ (છા. 1.1.10) ઇતિ પુનરપિ તમેવોદ્ગીથાવયવમોઙ્કારમનુવર્ત્ય દેવાસુરાખ્યાયિકાદ્વારેણ તમ્ પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે (છા. 1.2.2) ઇત્યાહ ।
તત્ર યદ્યુદ્ગીથશબ્દેન સકલા ભક્તિરભિપ્રેયેત તસ્યાશ્ચ કર્તોદ્ગાતર્ત્વિક્તત ઉપક્રમશ્ચોપરપધ્યેત લક્ષણા ચ પ્સજ્યેત ।
ઉપક્રમાનુરોધેન ચૈકસ્મિન્વાક્ય ઉપસંહારેણ ભવિતવ્યમ્ ।
તસ્માદત્ર તાવદુદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિરુપદિસ્યતે ।
વાજસનેયકે તદ્ગીથશબ્દેનાવયવગ્રહણે કારણાભાવાત્સકલૈવ ભક્તિરાવેદ્યતે ।
ત્વં ન ઉદ્ગાય (બૃ. 1.3.2) ઇત્યપિ તસ્યાઃ કર્તોદ્ગાતર્ત્વિક્પ્રાણત્વેન નિરૂપ્યત ઇતિ પ્રસ્થાનાન્તરમ્ ।
યદપિ તત્રોદ્ગીથસામાનાધિકરણ્યં પ્રાણસ્ય તદપ્યુદ્ગાતૃત્વેનૈવ દિદર્શયિષિતસ્ય પ્રાણસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ ન વિદ્યૈકત્વમાવહતિ ।
સકલભક્તિવિષય એવ ચ તત્રાપ્યુદ્ગીથશબ્દ ઇતિ વૈષમ્યમ્ ।
નચ પ્રાણસ્યોદ્ગાતૃત્વમસંભવેન હેતુના પરિત્યજત ઉદ્ગીથભાવવદુદ્ગાતૃભાવસ્યાપ્યુપાસનાર્થત્વેનોપદિશ્યમાનત્વાત્ ।
પ્રાણવીર્યેણૈવ ચોદ્ગાતૌદ્ગાત્રં કરોતીતિ નાસ્ત્યસંભવઃ ।
તથાચ તત્રૈવ શ્રાવિતમ્- વાચા ચ હ્યેવ સ પ્રાણેન ચોદગાયત્ (બૃ. 1.3.24) ઇતિ ।
નચ વિવક્ષિતાર્થભેદે ઽવગમ્યમાને વાક્યચ્છાયાનુકારમાત્રેણ સમાનાર્થત્વમધ્યવસાતું યુક્તમ્ ।
તથાહ્યભ્યુદયવાક્યે પશુકામવાક્યે ચ ત્રેધા તણ્ડુલાન્વિભજેદ્યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્તાનગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં કુર્યાત્ ઇત્યાદિનિર્દેશસામ્યે ઽપ્યુપક્રમભેદાદભ્યુદયવાક્યે દવતાપનયો ઽધ્યવસિતઃ, પશુકામવાક્યે તુ યાગવિધિઃ ।
તથેહાપ્યુપક્રમભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ ।
પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્ ।
યથા પરમાત્મદૃષ્ટ્યધ્યાસસામ્યે ઽપિ ઽઆકોશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાક્શઃ પરાયણમ્ઽ (છા. 1.9.1) ઽસ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષો ઽનન્તઃઽ (છા. 1.9.2) ઇતિ પરોવરીયસ્ત્વગુણવિશિષ્ટમુદ્ગીથોપાસનમક્ષ્યાદિત્યાદિગતહિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિગુણવિશિષ્ટોદ્ગીથોપાસનાદ્ભિન્નમ્ ।
નચેતરેતરગુણોપસંહાર એકસ્યામપિ શાખાયાં તદ્વચ્છાખાન્તરસ્થેષ્વપ્યેવઞ્જાતીયકેષૂપાસનેષ્વિતિ ॥ 7 ॥
fન્: વૈષમ્યમુભયત્ર વિદ્યાનાનાત્વમ્ ।
અપનયો વિયોગઃ ।
પરસ્માત્પરો વરાચ્ચ વરતરઃ પરોવરીયાન્ ।
સંજ્ઞાતશ્ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્ અસ્તિ તુ તદ્ અપિ

અથોચ્યતે સંજ્ઞૈકત્વાદ્વિદ્યૈકત્વમત્ર ન્યાય્યમુદ્ગીથવિદ્યેતિ હ્યુભયણાપ્યેકા સંજ્ઞેતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
ઉક્તં હ્યેતત્ - ઽન વા પ્રકરણભેદાત્પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.3.7) ઇતિ ।
તદેવ ચાત્ર ન્યાય્યતરં શ્રુત્યક્ષરાનુગતં હિ તત્સંજ્ઞૈકત્વં તુ શ્રુત્યક્ષરબાહ્યમુદ્ગીથશબ્દમાત્રપ્રયોગાલ્લૌકિકૈર્વ્યહર્તૃભિરુપચર્યતે ।
અસ્તિ ચૈતત્સંજ્ઞૈકત્વં પ્રસિદ્ધભેદેષ્વપિ પરોવરીયસ્ત્વાદ્યુપાસનેષૂદ્ગીથવિદ્યેતિ ।
તથા પ્રસિદ્ધભેદાનામપ્યગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદીનાં કાઠકૈકગ્રન્થપરિપઠિતાનાં કાઠકસંજ્ઞકત્વં દૃશ્યતે તથેહાપિ ભવિષ્યતિ ।
યત્ર તુ નાસ્તિ કશ્ચિદેવઞ્જાતીયકો ભેદહેતુસ્તત્ર ભવતુ સંજ્ઞૈકત્વાદ્વિદ્યૈકત્વં યથા સંવર્ગવિદ્યાદિષુ ॥ 8 ॥
4 વ્યાપ્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 9
વ્યાપ્તેશ્ ચ સમઞ્જસમ્

ઽઓમ્ત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇત્યત્રાક્ષરોદ્ગીથશબ્દયોઃ સામાનાધિકરણ્યે શ્રૂયમાણે ઽધ્યાસાપવાદૈકત્વવિશેષણપક્ષાણાં પ્રતિભાસનાત્કતમો ઽત્ર પક્ષો ન્યાય્યઃ સ્યાદિતિ વિચારઃ ।
તત્રાધ્યાસો નામ દ્વયોર્વસ્તુનોરનિવર્તિતાયામેવાન્યતરબુદ્ધાવન્યતરબુદ્ધિરધ્યસ્યતે ।
યસ્મિન્નિતરબુદ્ધિરધ્યસ્યતે ઽનુવર્તત એવ તસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિરધ્યસ્તેતરબુદ્ધાવપિ ।
યથા નામ્નિ બ્રહ્મબુદ્ધાવધ્યસ્યમાનાયામપ્યનુવર્તત એવ નામબુદ્ધિર્ન બ્રહ્મબુદ્ધ્યા નિવર્તતે ।
યથાવા પ્રતિમાદિષુ વિષ્ણ્વાદિબુદ્ધ્યધ્યાસઃ ।
એવમિહાપ્યક્ષર ઉદ્ગીથબુદ્ધિરધ્યસ્યત ઉદ્ગીથે વાક્ષરબુદ્ધુરિતિ ।
અપવાદો નામ યત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્વસ્તુનિ પૂર્વનિવિષ્ટાયાં મિથ્યાબુદ્ધૌ નિશ્ચિતાયાં પશ્ચાદુપજાયમાના યથાર્થા બુદ્ધિઃ પૂર્વનિવિષ્ટાયા મિથ્યાબુદ્ધેર્નિવર્તિકા ભવતિ ।
યથા દેહેન્દ્રિયસંઘાત આત્મબુદ્ધિરાત્મન્યેવાત્મબુદ્ધ્યા પશ્ચાદ્ભાવિન્યા ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇત્યનયા યથાર્થબુદ્ધ્યા નિવર્તતે ।
યથા વા દિગ્ભ્રાન્તિબુદ્ધિર્દિગ્યાથાત્મ્યબુદ્ધ્યા નિવર્ત્યતે ।
યથા વા દિગ્ભ્રાન્તિબુદ્ધિર્દિગ્યાથાત્મ્યબુદ્ધ્યા નિવર્ત્યતે ।
એવમિહાપ્યક્ષરબુદ્ધ્યોદ્ગીથબુદ્ધિર્નિવર્ત્યત ઉદ્ગીથબુદ્ધ્યા વાક્ષરબુદ્ધિરિતિ ।
એકત્વં ત્વક્ષરોદ્ગીથશબ્દયોરનતિરિક્તાર્થવૃત્તિત્વમ્ ।
યથા દ્વિજોત્તમો બ્રાહ્મણો ભૂમિદેવ ઇતિ ।
વિશેષણં પુનઃ સર્વવેદવ્યાપિન ઓમિત્યેતસ્યાક્ષરસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગ ઔદ્ગાત્રવિશેષસ્ય સમર્પણમ્ ।
યથા નીલં યદુત્પલં તદાનયેતિ ।
એવમિહાપ્યુદ્ગીથો ય ઓઙ્કારસ્તમુપાસીતેતિ ।
એવમેતસ્મિન્સામાનાધિકરણ્યવાક્યે વિમૃશ્યમાન એતે પક્ષાઃ પ્રતિભાન્તિ તત્રાન્યતમનિર્ધારણકારણાભાવાદનિર્દારણપ્રાપ્તાવિદમુચ્યતે - વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમિતિ ।
ચશબ્દો ઽયં તુશબ્દસ્થાનનિવેશી પક્ષત્રયવ્યાવર્તનપ્રયોજન- ।
તદિહ ક્ષયઃ પક્ષાઃ સાવદ્યા ઇતિ પર્યુદસ્યન્તે ।
વિશેષણપક્ષ એવૈકો નિરવદ્ય ઇત્યુપાદીયતે ।
તત્રાધ્યાસે તાવદ્યા બુદ્ધિરિતરત્રાધ્યસ્યતે તચ્છબ્દસ્ય લક્ષણાવૃત્તિત્વં પ્રસજ્યેત તત્ફલં ચ કલ્પ્યેત ।
શ્રૂયત એવ ફલમ્ ઽઆપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિઽ (છા. 1.1.7) ઇત્યાદીતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાન્યફલત્વાત્ ।
આપ્ત્યાદિદૃષ્ટિફલં હિ તન્નોદ્ગીથાધ્યાસફલમ્ ।
અપવાદે ઽપિ સમાનઃ ફલાભાવઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ ફલમિતિ ચેત્ ।
ન ।
પુરુષાર્થોપયોગાનવગમાત્ ।
નચ કદાચિદપ્યોઙ્કારાદોઙ્કારબુદ્ધિર્નિવર્તત ઉદ્ગીથાદ્વેદ્ગીથબુદ્ધિઃ ।
નચેદં વાક્યં વસ્તુતત્ત્વપ્રતિપાદનપરમ્ ।
ઉપાસનાવિધિપરત્વાત્ ।
નાપ્યેકત્વપક્ષઃ સંગચ્છતે નિષ્પ્રયોજનં હિ તદા શબ્દદ્વયોચ્ચારણં સ્યાત્ ।
એકેનૈવ વિવક્ષિતાર્થસમર્પણાત્ ।
નચ હૌત્રવિષય આધ્વર્યવવિષયે વાક્ષર ઓઙ્કારશબ્દવાચ્ય ઉદ્ગીથશબ્દપ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
નાપિ સકલાયાં સામ્નો દ્વિતીયાયાં ભક્તાવુદ્ગીથશબ્દપ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
નાપિ સકલાયાં સામ્નો દ્વિતીયાયાં ભક્તાવુદ્ગીથશબ્દવાચ્યાયામોઙ્કારશબ્દપ્રસિદ્ધિર્યેનાનતિરિક્તાર્થતા સ્યાત્ ।
પરિશેષાદ્વિશેષણપક્ષઃ પરિગૃહ્યતે ।
વ્યાપ્તેઃ સર્વવેદસાધારણ્યાત્ ।
સર્વવ્યાપ્યક્ષરમિહ મા પ્રસઞ્જીત્યત ઉદ્ગીથશબ્દેનાક્ષરં વિશેષ્યતે કથં નામોદ્ગીથાવયવભૂત ઓઙ્કારો ગૃહ્યેતેતિ ।
નન્વસ્મિન્નપિ પક્ષે સમાના લક્ષણા ।
ઉદ્ગીથશબ્દસ્યાવયવલક્ષણાર્થત્વાત્ ।
સત્યમેતત્ ।
લક્ષણાયામપિ તુ સંનિકર્ષવિપ્રકર્ષો ભવત એવ ।
અધ્યાસપક્ષે હ્યર્થાન્તરબુદ્ધિરર્થાન્તરે નિક્ષિપ્યત ઇતિ વિપ્રકૃષ્ટા લક્ષણા વિશેષણપક્ષે પ્રવૃત્તાઃ શબ્દા અવયવેષ્વપિ પ્રવર્તમાના દૃષ્ટાઃ પટગ્રામાદિષુ ।
અતશ્ચ વ્યાપ્તેર્હેતોરોમિત્યેતદક્ષરમિત્યેતસ્યોદ્ગીથમિત્યેતદ્વિશેષણમિતિ સમઞ્જસમેતન્નિરવદ્યમિત્યર્થઃ ॥ 9 ॥
5 સર્વાભેદાધિકરણમ્ । સૂ. 10
સર્વાભેદાદન્યત્રેમે

વાજિનાં છન્દોગાનાં ચ પ્રાણસંવાદે શ્રૈષ્ઠ્યગુણાન્વિતસ્ય પ્રાણસ્યોપાસ્યત્વમુક્તમ્ ।
વાગાદયો ઽપિ હિ તત્ર વસિષ્ઠત્વાદિગુણાન્વિતા ઉક્તાઃ તે ચ પ્રાણે પુનઃ પ્રત્યર્પિતાઃ - ઽયદ્વા અહં વસિષ્ઠો ઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિશ્ષો ઽસિઽ (બૃ. 6.1.14) ઇત્યાદિના ।
અન્યેષામપિ તુ શાખિનાં કૌષીતકિ પ્રભૃતીનાં પ્રાણસંવાદેષુ અથાતો નિઃશ્રેયસાદાનમ્ ઽએતા હ વૈ દેવતા અહંશ્રેયસે વિવદમાનાઃઽ (કૌ. 2.14) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેષુ પ્રાણસ્ય શ્રૈઃષ્ટમુક્તં ન ત્વિમે વસિષ્ઠત્વાદયો ઽપિ ગુણા ઉક્તાઃ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિમે વસિષ્ઠત્વાદયો ગુણાઃ ક્વચિદુક્તા અન્યત્રાપ્યસ્યેરન્નુત નાસ્યેરન્નિતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવન્નાસ્યેરન્નિતિ ।
કુતઃ - એવંશબ્દસંયોગાત્ ।
ઽઅથો ય એવં વિદ્વાન્પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિદિત્વાઽ ઇતિ તત્રતત્રૈવંશબ્દેન વેદ્યં વસ્તુ નિવેદ્યતે ।
એવંશબ્દશ્ચ સંનિહિતાવલમ્બનો ન શાખાન્તરપરિપઠિમેવઞ્જાતીયકં ગુણજાતં શક્નોતિ નિવેદયિતુમ્ ।
તસ્માત્સ્વપ્રકરણસ્થૈરેવ ગુણૈર્નિરાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અસ્યેતન્નિયમે ગુણાઃ ક્વચિદુક્તા વસિષ્ઠત્વાદયો ઽન્યત્રાપિ ।
કુતઃ - સર્વાભેદાત્ ।
સર્વત્રૈવ હિ તદેવૈકં પ્રાણવિજ્ઞાનમભિન્નં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
પ્રાણસંવાદાદિસારૂપ્યાત્ ।
અભેદે ચ વિજ્ઞાનસ્ય કથમિમે ગુણાઃ ક્વચિદુક્તા અન્યત્ર નાસ્યેરન્ ।
નન્વેવંશબ્દસ્તત્ર તત્ર ભેદેનૈવઞ્જાતીયકં ગુણજાતં વેદ્યત્વાય સમર્પયતીત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે - યદ્યપિ કૌષીતકિબ્રાહ્મણગતેનૈવંશબ્દેન વાજસનેયિબ્રાહ્મણગતં ગુણજાતમસંશબ્દિતમસંનિહિતત્વાત્તથાપિ તસ્મિન્નેવ વિજ્ઞાને વાજસનેયિબ્રાહ્મણગતેનૈવંશબ્દેન તત્સંશબ્દિતમિતિ ન પરશાખાગતમપ્યભિન્નવિજ્ઞાનાવરુદ્ધં ગુણજાતં સ્વશાખાગતાદ્વિશિષ્યતે ।
નચૈવં સતિ શ્રુતહાનિરશ્રુતકલ્પના વા ભવતિ ।
એકસ્યામપિ હિ શાખાયાં શ્રુતા ગુણાઃ શ્રુતા એવ સર્વત્ર ભવન્તિ ગુણવતો ભેદાભાવાત્ ।
નહિ દેવદત્તઃ શૌર્યાદિગુણત્વેન સ્વદેશે પ્રસિદ્ધો દેશાન્તરં ગતસ્તદ્દેશ્યૈરવિભાવિતશૌર્યાદિગુણો ઽપ્યતદ્ગુણો ભવતિ ।
યથાચ તત્ર પરિચયવિશેષાદ્દેશાન્તરે ઽપિ દેવદત્તગુણા વિભાવ્યન્તે ।
એવમભિયોગવિશેષાચ્છાખાન્તરે ઽપ્યુપાસ્યા ગુણાઃ શાખાન્તરે ઽપ્યસ્યેરન્ ।
તસ્માદેકપ્રધાનસંબદ્ધા ધર્મા એકત્રાપ્યુચ્યમાનાઃ સર્વત્રૈવોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ॥ 10 ॥
fન્: નિઃશ્રેયસસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યસ્યાદાનં નિર્ધારણમ્ ।
અહંશ્રેયસે સ્વશ્રૈષ્ઠ્યાય ।
6 આનન્દાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 11-13
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય

બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરાસુ શ્રુતિષ્વાનન્દરૂપત્વં વિજ્ઞાનઘનત્વં સર્વગતત્વં સર્વાત્મત્વમિત્યેવઞ્જાતીયકા બ્રહ્મણો ધર્માઃ ક્વચિત્કેચિચ્છ્રૂયન્તે ।
તેષુ સંશયઃ - કિમાનન્દાદયો બ્રહ્મધર્મા યત્ર યાવન્તઃ શ્રૂયન્તે તાવન્ત એવ તત્ર પ્રતિપત્તવ્યાઃ કિંવા સર્વે સર્વત્રેતિ ।
તત્ર યથાશ્રુતિવિભાગં ધર્મપ્રતિપત્તૌ પ્રાપ્તાયામિદમુચ્યતે - આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય બ્રહ્મણો ધર્માઃ સર્વે સર્વત્ર પ્રતિપત્તવ્યાઃ ।
કસ્માત્ ।
સર્વાભેદાદેવ ।
સર્વત્ર હિ તદેવૈકં પ્રધાનં વિશેષ્યં બ્રહ્મ ન ભિદ્યતે ।
તસ્માત્સાર્વત્રિકત્વં બ્રહ્મધર્માણાં તેનૈવ પૂર્વાધિકરણોદિતેન દેવદત્તશૌર્યદિનિદર્શનેન ॥ 11 ॥
નન્વેવં સતિ પ્રિયશિરસ્ત્વાદયો ઽપિ ધર્માઃ સર્વત્ર સંકીર્યેરન્ ।
તથાહિ - તૈત્તિરીયક આનન્દમયમાત્માનં પ્રક્રમ્યામ્નાયતે - ઽતસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ ।
મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ ।
પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ ।
આનન્દ આત્મા ।
બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યપ્રાપ્તિરુપચયાપચયૌ હિ ભેદે

પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનાં ધર્માણાં તૈત્તિરીયક આમ્નાતાનાં નાસ્ત્યન્યત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
યત્કારણં પ્રિયં મોદઃ પ્રમોદ આનન્દ ઇત્યેતે પરસ્પરાપેક્ષયા ભોક્ત્રન્તરાપેક્ષયા ચોપચિતાપચિતરૂપા ઉપલભ્યન્તે ।
ઉપચયાપચયૌ ચ સતિ ભેદે સંભવતઃ ।
નિર્ભેદં તુ બ્રહ્મ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નચૈતે પ્રિયશિરસ્ત્વાદયો બ્રહ્મધર્માઃ, કોશધર્માસ્ત્વેત ઇત્યુપદિષ્ટમસ્માભિઃ ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.12) ઇત્યત્ર ।
અપિચ પરસ્મિન્બ્રહ્મણિ ચિત્તાવતારોપાયમાત્રત્વેનૈતે પરિકલ્પ્યન્તે ન દ્રષ્ટવ્યત્વેન ।
એવમપિ સુતરામન્યત્રાપ્રાપ્તિઃ પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનામ્ ।
બ્રહ્મધર્માસ્ત્વેતાન્કૃત્વા ન્યાયમાત્રમિદમાચાર્યેણ પ્રદર્શિતં પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યપ્રાપ્તિરિતિ ।
સ ચ ન્યાયો ઽન્યેષુ નિશ્ચિતેષુ બ્રહ્મધર્મેષૂપાસનાયોપદિશ્યમાનેષુ નેતવ્યઃ સંયદ્વામાદિષુ સત્યકામાદિષુ ચ ।
તેષુ હિ સત્યપ્યુપાસ્યસ્ય બ્રહ્મણ એકત્મે પ્રક્રમભેદાદુપાસનાભેદે સતિ નાન્યોન્યધર્માણામન્યોન્યત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
યથા ચ દ્વે નાર્યાવેકં નૃપતિમુપાસતે છત્રેણૈકા ચામરેણાન્યા તત્રોપાસ્યૈકત્વે ઽપ્યુપાસનાભેદો ધર્મવ્યવસ્થા ચ ભવેત્યેવમિહાપીતિ ।
ઉપચિતાપચિતગુણત્વં હિ સતિ ભેદવ્યવહારે સગુણે બ્રહ્મણ્યુપપદ્યતે ન નિર્ગુણે પરસ્મિન્બ્રહ્મણિ ।
અતો ન સત્યકામત્વાદીનાં ધર્માણાં ક્વચિચ્છ્રુતાનાં સર્વત્ર પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ॥ 12 ॥
ઇતરે ત્વર્થસામાન્યાત્

ઇતરે ત્વાનન્દાદયો ધર્મા બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનાયૈવોચ્યમાના અર્થસામાન્યાત્પ્રતિપાદ્યસ્ય બ્રહ્મણો ધર્મિણ એકત્વાત્સર્વે સર્વત્ર પ્રતીયેરન્નિતિ વૈષમ્યં પ્રતિપત્તિમાત્રપ્રયોજના હિ ત ઇતિ ॥ 13 ॥
7 આધ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 14-15
આધ્યાનાય પ્રયોજનાભાવાત્

કાઠકે હિ પઠ્યતે - ઽઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃઽ (ક. 3.10) ઇત્યારભ્ય ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ (ક. 3.11 ) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિમે સર્વ એવાર્થાદયસ્તતસ્તતઃ પરત્વેન પ્રતિપાદ્યન્ત ઉત પુરુષ એવૈભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પરઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
તત્ર તાવત્સર્વેષામેવૈષાં પરત્વેન પ્રતિપાદનમિતિ ભવતિ મતિઃ ।
તથાહિ શ્રૂયતે -
ઇદમસ્માત્પરમિદમસ્માત્પરમ્ ઇતિ ।
નનુ બહુષ્વર્થેષુ પરત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતેષુ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
વાક્યબહુત્વોપપત્તેઃ ।
બહૂન્યેવહ્યેતાનિ વાક્યાનિ પ્રભવન્તિ બહુવિષયાન્પરત્વોપેતાન્પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
તસ્માત્પ્રત્યેકમેષાં પરત્વપ્રતિપાદનમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પુરુષ એવ હ્યેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પરઃ પ્રતિપાદ્ય ઇતિ યુક્તં ન પ્રત્યેકમેષાં પરત્વપ્રતિપાદનમ્ ।
કસ્માત્ ।
પ્રયોજનાભાવાત્ ।
નહીતરેષુ પરત્વેન પ્રતિપન્નેષુ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં દૃશ્યતે પ્રયોજનં મોક્ષસિદ્ધિઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽનિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતેઽ (ક. 3.15) ઇતિ ।
અપિચ પરપ્રતિષેધેન કાષ્ઠાશબ્દેન ચ પુરુષવિષયમાદરં દર્શયન્પુરુષપ્રતિપત્ત્યર્થૈવ પૂર્વાપરપ્રવાહોક્તિરિતિ દર્શયતિ - આધ્યાનાયેતિ ।
આધ્યાનપૂર્વકાય સમ્યગ્દર્શનાયેત્યર્થઃ ।
સમ્યગ્દર્શનાર્થમેવ હીહાધ્યાનમુપદિશ્યતે ન ત્વાધ્યાનમેવ સ્વપ્રધાનમ્ ॥ 14 ॥
આત્મશબ્દાચ્ ચ

ઇતશ્ચ પુરુષપ્રતિપત્ત્યર્થૈવેયમિન્દ્રિયાદિપ્રવાહોક્તિઃ ।
યત્કારણમ્ ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃઽ (કઠ. 3.12) ઇતિ પ્રકૃતં પુરુષમાત્મેત્યાહ ।
અતશ્ચાનાત્મત્વમિતરેષાં વિવક્ષિતમિતિ ગમ્યતે ।
તસ્યૈવ ચ દુર્વિજ્ઞાનતાં સંસ્કૃતમિતિગમ્યતાં ચ દર્શયતિ ।
તદ્વિજ્ઞાનાયૈવ ઽયચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞઃઽ (કઠ. 3.13) ઇત્યાધ્યાનં વિદધાતિ ।
તદ્વ્યાખ્યતમ્ ઽઆનુમાનિકમપ્યેકમપ્યેકેષામ્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.4.1) ઇત્યત્ર ।
એવમનેકપ્રકાર આશયાતિશયઃ શ્રુતેઃ પુરુષે લક્ષ્યતે નેતરેષુ ।
અપિચ ઽસો ઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ઽ (ક. 3.9) ઇત્યુક્તે કિં તદધ્વનઃ પારં વિષ્ણોઃ પરમં પદમિત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયામિન્દ્રિયાદ્યનુક્રમણાત્પરમપદપ્રતિપત્ત્યર્થ એવાયમાયામ ઇત્યવસીયતે ॥ 15 ॥
8 આત્મગૃહીત્યધિકરણમ્ । સૂ. 16-17
આત્મગૃહીતિર્ ઇતરવદ્ ઉત્તરાત્

ઐતરેયકે શ્રૂયતે - ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીન્નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજાઽ (ઐ. 1.1) ઇતિ ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતામ્ભો મરીચીર્મરમાપઃઽ (ઐ. 1.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પર એવાત્મશબ્દેનાભિલપ્યત ઉતાન્યઃ કશ્ચિદિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં ન પરમાત્મેહાત્મશબ્દાભિલપ્યો ભવિતુમર્હતીતિ ।
કસ્માત્ ।
વાક્યાન્વયદર્શનાત્ ।
નનુ વાક્યાન્વયઃ સુતરાં પરમાત્મવિષયો દૃશ્યતે પ્રાગુત્પત્તેરાત્મૈકત્વાવધારણાત્ ।
ઈક્ષણપૂર્વકસ્રષ્ટૃવચનાચ્ચ ।
નેત્યુચ્યતે ।
લોકસૃષ્ટિવચનાત્ ।
પરમાત્મનિ હિ સ્રષ્ટરિ પરિગૃહ્યમાણે મહાભૂતસૃષ્ટિરાદૌ વક્તવ્યા લોકસૃષ્ટિસ્ત્વિહાદાવુચ્યતે ।
લોકાશ્ચ મહાભૂતસંનિવેશાવિશેષાઃ ।
તથાચામ્ભઃપ્રભૃતીંલ્લોકત્વેનૈવ નિર્બ્રવીતિ - ઽઅદો ઽમ્ભઃ પરેણ દિવમ્ઽ (ઐ. 1.2) ઇત્યાદિના ।
લોકસૃષ્ટિશ્ચ પરમેશ્વરાધિષ્ઠિતેનાપરેણ કેનચિદીશ્વરેણ આસીત્પુરુષવિધઃઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યાદ્યા ।
સ્મૃતિરપિ ઽસ વૈ શરીરી પ્રથમઃસ વૈ પુરુષઃ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તતઽ ઇતિ ।
ઐતરેયિણો ઽપિ અથાતો રેતસઃ પ્રજાપતે રેતો દેવાઃ ઇત્યત્ર પૂર્વસ્મિન્પ્રકરણે પ્રજાપતિકર્તૃકાં વિચિત્રાં સૃષ્ટિમામનન્તિ ।
આત્મશબ્દો ઽપિ તસ્મિન્પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે - આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્પુરુષવિધિઃઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યત્ર ।
એકત્વાવધારણમપિ પ્રાગુત્પત્તેઃ સ્વવિકારાપેક્ષમુપપદ્યતે ।
ઈક્ષણમપિ તસ્ય ચેતનત્વાભ્યુપગમાદુપપન્નમ્ ।
અપિચ તાભ્યો ગામાનયત્તાભ્યો ઽશ્વમાનયત્તાભ્યોઃ પુરુષમાનયત્તા અબ્રુવન્નિત્યેવઞ્જાતીયકો ભૂયાન્વ્યાપારવિશેષો લૌકિકેષુ વિશેષવત્સ્વાત્મસુ પ્રસિદ્ધ ઇહાનુગમ્યતે ।
તસ્માદ્વિશેષાવાનેવ કશ્ચિદિહાત્મા સ્યાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ઽપર એવાત્મેહાત્મશબ્દેન ગૃહ્યત ઇતરવત્ ।
યથેતરેષુ સૃષ્ટિશ્રવણેષુ તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યેવમાદિષુ પરસ્યાત્મનો ગ્રહણમ્ ।
યથા ચેતરસ્મિંલ્લૌકિકાત્મશબ્દપ્રયોગે પ્રત્યગાત્મૈવ મુખ્ય આત્મશબ્દેન ગૃહ્યતે તથેહાપિ ભવિતુમર્હતિ યત્ર તુ ઽઆત્મૈવેદમગ્ર આસીત્ઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યેવમાદૌ ઽપુરુષવિધઃઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યેવમાદિ વિશેષણાન્તરં શ્રૂયતે ભવેત્તત્ર વિશેષત આત્મનો ગ્રહણમ્ ।
અત્ર પુનઃ પરમાત્મગ્રહણાનુગુણમેવ વિશેષણમપ્યુત્તરમુપલભ્યતે ઽસ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિઽ (ઐ. 1.1) ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતઽ (ઐ. 1.2) ઇત્યેવમાદિ ।
તસ્માત્તસ્યૈવ ગ્રહણમિતિ ન્યાય્યમ્ ॥ 16 ॥
fન્: અમ્ભઃ સ્વર્ગઃ , મરીચયો ઽન્તરિક્ષલોકઃ , મરો મર્ત્યલોકઃ , આપઃ પાતાલલોકઃ ॥
પુરુષવિધો નરાકારઃ ।
આત્મા હિરણ્યગર્ભઃ ।
રેતઃ રેતઃકાર્યમ્ ।
અન્વયાદ્ ઇતિ ચેત્ સ્યાદ્ અવધારણાત્

વાક્યાન્વયદર્શનાન્ન પરમાત્મગ્રહણમિતિ પુનર્યદુક્તં તત્પરિહર્તવ્યમિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
સ્યાદવધારમાદિતિ ।
ભવેદુપપન્નં પરમાત્મનો ગ્રહણમ્ ।
કસ્માત્ ।
અવધારણાત્ ।
પરમાત્મગ્રહણે હિ પ્રાગિત્પત્તેરાત્મૈકત્વાવધારણમાઞ્જમસવકલ્પતે ।
અન્યથા હ્યનાઞ્જસં તત્પરિકલ્પેત ।
લોકસૃષ્ટિવચનં તુ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધમહાભૂતસૃષ્ટ્યનન્તરમિતિ યોજયિષ્યામિ ।
યથા તત્તેજો ઽસૃજત (છા. 6.2.3) ઇત્યેતચ્છ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધવિયદ્વાયુસૃષ્ટ્યનન્તરમિત્યયૂયુજમેવમિહાપિ ।
શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધો હિ સમાનવિષયો વિશેષઃ શ્રુત્યન્તરેષૂપસંહર્તવ્યો ભવતિ ।
યો ઽપ્યયં વ્યાપારવિશેષાનુગમસ્તાભ્યો ગામાનયદિત્યેવમાદિઃ સો ઽપિ વિવક્ષિતાર્થાવધારણાનુગુણ્યેનૈવ ગ્રહીતવ્યઃ ।
નહ્યયં સકલઃ કથાપ્રબન્ધો વિવક્ષત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ, તત્પ્રતિપત્તૌ પુરુષાર્થાભાવાત્ ।
બ્રહ્માત્મત્વં ત્વિહ વિવક્ષિતમ્ ।
તથાહ્યમભઃપ્રભૃતીનાં લોકાનાં લોકપાલાનાં ચાગ્ન્યાદીનાં સૃષ્ટિં શિષ્ટાવા કરણાનિ કરણાયતનં ચ શરીરમુપદિશ્ય સ એવ સ્રષ્ટા ઽકથં ન્વિદં મદૃતે સ્યાત્ઽ (ઐ. 3.11 ઇતિ વીક્ષ્યેદં શરીરં પ્રવિવેશેતિ દર્શયતિ - ઽસ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યતઽ (ઐ. 3.12) ઇતિ ।
પુનશ્ચ ઽયદિ વાચાભિવ્યાહૃતં યદિ પ્રાણેનાભિપ્રાણિતમ્ઽ (ઐ. 3.12) ઇત્યેવમાદિના કરણવ્યાપારવિવેચનપૂર્વકમ્ ઽઅથ કો ઽહમ્ઽ (ઐ. 3.11) ઇતિ વીક્ષ્ય ઽસ એતમેવ પુરુષં બ્રહ્મ તતમમપશ્યત્ઽ (ઐ. 3.13) ઇતિ બ્રહ્માત્મત્વદર્શનમવધારયતિ ।
તથોપરિષ્ટાત્ એષ બ્રહ્મૈષ ઇન્દ્રઃ (ઐ. 5.3) ઇત્યાદિના સમસ્તભેદજાતં સહ મહાભૂતૈરમુક્રમ્ય ઽસર્વં તત્પ્રજ્ઞાનેત્રં પ્રજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠિતં પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મઽ (ઐત. 5.3) ઇતિ બ્રહ્માત્મત્વદર્શનમેવાવધારયતિ ।
તસ્માદિહાત્મગૃહીતિરિત્યનપવાદમ્ ।
અપરા યોજના - આત્મગૃહીતિરિતરવદુત્તરાત્ ।
વાજસનેયકે ઽકતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યાત્મશબ્દેનોપક્રમ્ય તસ્યૈવ સર્વસઙ્ગવિનિર્મુક્તત્વપ્રતિપાદનેન બ્રહામાત્મતામવધારયતિ ।
તથાહ્યુપસંહરતિ - ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.25) ઇતિ ।
છાન્દોગ્યે તુ ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યન્તરેણૈવાત્મશબ્દમુપક્રમ્યોદર્કે ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ તાદાત્મ્યમુપદિશતિ ।
તત્ર સંશયઃ - તુલ્યાર્થત્વં કિમનયોરામ્નાનયોઃ સ્યાદતુલ્યાર્થત્વં વેતિ ।
અતુલ્યાર્થત્વમિતિ તાવત્પ્રાપ્તમતુલ્યત્વાદામ્નાનયોઃ ।
નહ્યામ્નાનવૈષમ્યે સત્યર્થસામ્યં યુક્તં પ્રતિપત્તુમામ્નાનતન્ત્રત્વાદર્થપરિગ્રહસ્ય ।
વાજસનેયકે ચાત્મશબ્દોપક્રમાદાત્મતત્ત્વોપદેશ ઇતિ ગમ્યતે ।
છાન્દોગ્યે તૂપક્રમવિપર્યયાદુપદેશવિપર્યયઃ ।
નનુ છન્દોગાનામપ્યસ્ત્યુદર્કે તાદાત્મ્યોપદેશ ઇત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ ।
ઉપક્રમતન્ત્રત્વાદુપસંહારસ્ય તાદાત્મ્યસંપત્તિઃ સેતિ મન્યતે ।
તથા પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે - ઽઆત્મગૃહીતિઃ સદેવ સોમ્યેદમગ્રાસીત્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યત્ર છન્દોગાનામપિ ભવિતુમર્હતીતરવત્ ।
યથા ઽકતમ આત્માઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યત્ર વાજનેયિનામાત્મગૃહીતસ્તથૈવ ।
કસ્માત્ ।
ઉત્તરાત્તાદાત્મ્યોપદેશાત્ ।
અન્વયાદિતે ચેત્સ્યાદવધારણાત્ ।
યદુક્તમુપક્રમાન્વયાદુપક્રમે ચાત્મશબ્દશ્રવણાભાવાન્નાત્મગૃહીતિરિતિ તસ્ય કઃ પરિહાર ઇતિ ચેત્સો ઽભિધીયતે સ્યાદવધારણાદિતિ ।
ભવેદુપપન્નેહાત્મગૃહીતિઃ ।
અવધારણાત્ ।
તથાહિ - ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ ((છા. 6.1.1) ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમવધાર્ય તત્સંપિપાદયિષયા ઽસદેવ-ઽ ઇત્યાહ ।
તચ્ચાત્મગૃહીતૌ સત્યાં સંપદ્યતે ।
અન્યથા હિ યો ઽયં મિખ્ય આત્મા સ ન વિજ્ઞાત ઇતિ નૈવ સર્વવિજ્ઞાનં સંપદ્યેત ।
તથા પ્રાગુત્પત્તેરેકત્વાવધારણં જીવસ્ય ચાત્મશબ્દેન પરામર્શઃ સ્વાપાવસ્થાયાં ચ તત્સ્વભાવસંપત્તિકથનં પરિચોદનાપૂર્વકં ચ પુનઃ પુનઃ ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇત્યવધારણમિતિ ચ સર્વમેતત્તાદાત્મ્યપ્રતિપાદનાયામેવાવકલ્પતે ન તાદાત્મ્યસંપાદનાયામ્ ।
નચાજ્ઞોપક્રમતન્ત્રત્વોપન્યાસો ન્યાય્યઃ ।
નહ્યુપક્રમ આત્મત્વસંકીર્તનમનાત્મત્વસંકીર્તનં વાસ્તિ ।
સામાન્યોપક્રમશ્ચ ન વાક્યશેષગતેન વિશેષેણ વિરુધ્યતે વિશેષાકાઙ્ક્ષિત્વાત્સામાન્યસ્ય ।
સચ્છબ્દાર્થો ઽપિ ચ પર્યાલોચ્યમાનો ન મુખ્યાદાત્મનો ઽન્યઃ સંભવત્યતો ઽન્યસ્ય વસ્તુજાતસ્યારમ્ભણશબ્દાદિભ્યો ઽનૃતત્વોપપત્તેઃ ।
આમ્નાનવૈષમ્યમપિ નાવશ્યમર્થવૈષમ્યમાવહતિ ।
આહર પાત્રં પાત્રમાહરેત્યેવમાદિષ્વર્થસામ્યે ઽપિ તદ્દર્શનાત્ ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકેષુ વાક્યેષુ પ્રતિપાદનપ્રકારભેદે ઽપિ પ્રતિપાદ્યાર્થાભેદ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ 17 ॥
fન્: તતમં વ્યાપ્તતમમ્ ।
તકારલોપશ્છાન્દસઃ ।
ઉદર્ક ઉપસંહારઃ ।
9 કાર્યાખ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 18
કાર્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્

છન્દોગા વાજસનેયિનશ્ચ પ્રાણસંવાદે શ્વાદિસંવાદે શ્વાદિમર્યાદં પ્રાણસ્યાન્નમામ્નાન્ય તસ્યૈવાપો વાસ આમનન્તિ ।
અનન્તરં ચ છન્દોગા આમનન્તિ -ઽતસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોષ્ટાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધાતિઽ (છા. 5.2.2) ઇતિ ।
વાજસનેયિનસ્ત્વામનન્તિ - ઽતદ્વિદ્વાંસઃ શ્રોત્રિયા અશિષ્યન્ત આચામન્ત્યશિત્વાચામન્ત્યેતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તેઽ (બૃ. 6.1.14) ઽતસ્માદેવંવિદશિષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદેતમેવ તદનમનગ્નં કુરુતેઽ ઇતિ ।
તત્ર ત્વાચમનમનગ્નતાચિન્તનં ત પ્રાણસ્ય પ્રતીયતે ત્કિમુભયમપિ વિધીયત ઉતાચમનમેવોતાનગ્નતાચિન્તનમેવેતિ વિચાર્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ઉભયમપિ ચૈતદપૂર્વત્વાદ્વિધ્યર્હમ્ ।
અથવાચમનમેવ વિદીયતે ।
વિસ્પષ્ટા હિ તસ્મિન્વિધિવિભક્તિસ્તસ્માદેવંવિદશ્ષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદિતિ ।
તસ્યૈવ સ્તુત્યર્થમનગ્નતાસંકીર્તનમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાચમનસ્ય વિધેયત્વમુપપદ્યતે કાર્યાખ્યાનાત્ ।
પ્રાપ્તમેવ હીદં કાર્યત્વેનાચમનં પ્રાયત્યાર્થં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધમન્વાખ્યાયતે ।
નન્વિયં શ્રુતિસ્તસ્યાઃ સ્મૃતેર્મૂલં સ્યાત્ ।
નેત્યુચ્યતે ।
વિષયનાનાત્વાત્ ।
સામાન્યવિષયા હિ સ્મૃતિઃ પુરુષમાત્રસંબદ્ધં પ્રાયત્યાર્થમાચમનં પ્રાપયતિ ।
શ્રુતિસ્તુ પ્રાણવિદ્યાપ્રકરણપઠિતા તદ્વષયમેવાચમનં વિદધતી વિદધ્યાત્ ।
નચ ભિન્નવિષયયોઃ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્મૂલમૂલિભાવો ઽવકલ્પતે ।
નચેયં શ્રુતિઃ પ્રાણવિદ્યાસંયોગ્યપૂર્વમાચમનં વિધાસ્યતીતિ શક્યમાશ્રયિતુમ્ ।
પૂર્વસ્યૈવ પુરુષમાત્રસંયોગિન આચમનસ્યેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
અત એવ ચ નોભયવિધાનમ્ ।
ઉભયવિધાને ચ વાક્યં ભિદ્યેત ।
તસ્માત્પ્રાપ્તમેવાશિસિષતામશિતવતાં ચોભયત આચમનમનૂદ્ય ઽએતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તેઽ (બૃ. 6.1.14) ઇતિ પ્રાણસ્યાનગ્નતાકરણસંકલ્પો ઽનેન વાક્યેનાચમનીયાસ્વપ્સુ પ્રાણવિદ્યાસંબન્ધિત્વેનાપૂર્વ ઉપદિશ્યતે ।
નચાયમનગ્નતાવાદ આચમનસ્તુત્યર્થ ઇતિ ન્યાય્યમ્ ।
આચમનસ્યાવિધેયત્વાત્ ।
સ્વયં ચાનગ્નતાસંકલ્પસ્ય વિધેયત્વપ્રતીતેઃ ।
નચૈવં સત્યેકસ્યાચમનસ્યોભયાર્થતાભ્યુપગતા ભવતિ પ્રાયત્યાર્થતા પરિધાનાર્થા છેતિ ।
ક્રિયાન્તરત્વાભ્યુપગમાત્ ક્રિયાન્તરમેવ હ્યાચમનં નામ પ્રાયત્યાર્થં પુરુષસ્યાભ્યુપગમ્યતે, તદીયાસુ ત્વપ્સુ વાસઃસંકલ્પનં નામ ક્રિયાન્તરમેવ પરિધાનાર્થં પ્રાણસ્યાભ્યુપગમ્યત ઇત્યનવદ્યમ્ ।
અપિચ ઽયદિદં કિઞ્ચાશ્વસ્ય આ કૃમિભ્ય આ કીટપતઙ્ગેભ્યસ્તત્તે ઽન્નમ્ (બૃ. 6.1.14) ઇત્યત્ર સર્વાન્નાભ્યવહારશ્ચોદ્યત ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
અશબ્દત્વાદશક્યત્વાચ્ચ ।
સર્વં તુ પ્રાણસ્યાન્નમિતીયમન્નદૃષ્ટિશ્ચોદ્યતે તત્સાહચર્યાચ્ચાપો વાસ ઇત્યત્રાપિ નાપામાચમનં ચોદ્યતે પ્રસિદ્ધાસ્વેવત્વાચમનીયાસ્વપ્સુ પરિધાનદૃષ્ચિશ્ચોદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નહ્યર્ધવૈશસં સંભવતિ ।
અપિચાચામન્તીતિ વર્તમાનાપદેશિત્વમ્ શબ્દો વિધિક્ષમઃ ।
નનુ મન્યન્ત ઇત્યપિ સમાનં વર્તમાનાપદેશિત્વમ્ ।
સત્યમેવમેતત્ ।
અવશ્યવિધેયે ત્વન્યતરસ્મિન્વાસઃકાર્યાખ્યાનાદપાં વાસઃસંકલ્પનમેવાપૂર્વં વિધીયતે નાચમનં પૂર્વવદ્ધિ તદિત્યુપપાદિતમ્ ।
યદપ્યુક્તં વિસ્પષ્ટા ચાચમને વિધિવિભક્તિરિતિ તદપિ પૂર્વવત્ત્વેનૈવાચમનસ્ય પ્રત્યુક્તમ્ ।
અત એવાચમનસ્યાવિધિત્સિતત્વાદેતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્ત ઇત્યત્રૈવ કાણ્વાઃ પર્યવસ્યન્તિ નામનન્તિ તસ્માદેવંવિદિત્યાદિ ।
તસ્માન્માધ્યન્દિનાનામપિ પાઠ આચમનાનુવાદેનૈવંવિત્ત્વમેવ પ્રકૃતપ્રાણવાસોવિત્ત્વં વિધીયત ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યો ઽપ્યયમભ્યુપગમઃ ક્વચિદાચમનં વિધીયતે ક્વચિદ્વાસોવિજ્ઞાનમિતિ સો ઽપિ ન સાધુઃ ।
આપો વાસ ઇત્યાદિકાયા વાક્યપ્રવૃત્તેઃ સર્વત્રૈકરૂપ્યાત્ તસ્માદ્વાસોવિજ્ઞાનમેવેહ વિધીયતે નાચમનમિતિ ન્યાય્યમ્ ॥ 18 ॥
10 સમાનાધિકરણમ્ । સૂ. 19
સમાન એવં ચાભેદાત્

વાજસનેયિશાખાયમગિનિરહસ્યે શાણ્ડુલ્યનામાઙ્ કિતા વિદ્યા વિજ્ઞાતા ।
તત્ર ચ ગુણાઃ શ્રૂયન્તે - સ આત્માનમુપાસીત મનમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપમ્ ઇત્યેવમાદયઃ. તસ્યામેવ શાસ્ત્રાયાં બૃહદારણ્યકે પુનઃ પઠ્યતે - ઽમનોમયો ઽયં પુરુષો ભાઃ સત્યસ્મિન્નન્તર્હદયે યદા વ્રીહિર્વા યવો વા સ એષ સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વમિદં પ્રશાસ્તિ યદિદં કિઞ્ચઽ (બૃ. 5.6.1) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિયમેકા વિદ્યાગ્નિરહસ્યબૃહદારણ્યકયોર્ગુણોપસંહારશ્ચોત દ્વે ઇમે વિદ્યે ગુણાનુપસંહારશ્ચેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
વિદ્યાભેદો ગુણવ્યવસ્થા ચેતિ ।
કુતઃ - પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભિન્નાસુ હિ શાખાસ્વધ્યેતૃભેદાત્પૌનરુક્તસ્યપરિહારમાલોચ્ય વિદ્યૈકત્વમધ્યવસાયૈકત્રાતિરિક્તા ગુણા ઇતરત્રોપસંહ્રિયન્તે પ્રાણસંવાદાદિષ્વત્યુક્તમ્ ।
એકસ્યાં પુનઃ શાખાયામધ્યેતૃવેદિતૃભેદાભાવાદશક્યપરિહારે પૌનરુક્ત્યે ન વિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થૈકા વિદ્યા ભવિતુમર્હતિ ।
નચાત્રૈકમામ્નાનં વિદ્યાવિધાનાર્થમપરં ગુણવિધાનાર્થમિતિ વિભાગઃ સંભવતિ ।
તદા હ્યતિરિક્તા એવ ગુણા ઇતરત્રેતરત્ર ચામ્નાયેરન્ન સમાના અપિ તૂભયત્રામ્નાયન્તે મનોમયત્વદયઃ ।
તસ્માન્નાન્યોન્યં ગુણોપસંહાર ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમહે - યથા ભિન્નાસુ શાખાસુ વિદ્યૈકત્વં ગુણોપસંહારશ્ચ ભવત્યેવમેકસ્યામપિ શાખાયાં ભવિતુમર્હતિ ।
ઉપાસ્યાભેદાત્ તદેવ હિ બ્રહ્મ મનોમયત્વાદિગુણકમુભયત્રાપ્યુપાસ્યમભિન્નં પ્રત્યભિજાનીમઃ ।
ઉપાસ્યં ચ રૂપં વિદ્યાયાઃ ।
નચ વિદ્યમાને રૂપાભેદે વિદ્યાભેદમધ્યવસાતું શક્નુમઃ ।
નાપિ વિદ્યાભેદે ગુણવ્યવસ્થાનમ્ ।
નનુ પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગદ્વિદ્યાભેદો ઽધ્યવસિતઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
અર્થવિભાગોપપત્તેઃ ।
એકં હ્યામ્નાનં વિદ્યાવિદ્યાવિધાનાર્થમપરં ગુણવિધાનાર્થમિતિ ન કિઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।
નન્વેવં સતિ યદુપઠિમગ્નિરહસ્યે તદેવ બૃહદારણ્યકે પઠિતવ્યમ્ સ એષ સર્વસ્યેશાનઃ ઇત્યાદિ ।
યત્તુ પઠિતમેવ મનોમય ઇત્યાદિ ચેન્ન પઠિતવ્યમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
તદ્બલેનૈવ પ્રદેશાન્તરપઠિતવિદ્યાપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
મસાનગુણામ્નાનેન હિ વિપ્રકૃષ્ટદેશાં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાપ્ય તસ્યામીશાનત્વાદ્યુપદિશ્યતે ।
અન્યથા હિ કથં તસ્યામયં ગુણવિધિરભિધીયતે ।
અપિચાપ્રાપ્તાંશોપદેશેનાર્થવતિ વાક્યે સંજાતે પ્રાપ્તાંશપરામર્શસ્ય નિત્યાનુવાદતયાપ્યુપપદ્યમાનત્વાન્ન તદ્બલેન પ્રત્યભિજ્ઞોપોદિતું શક્યતે ।
તસ્માદત્ર સમાનાયામપિ શાખાયાં વિદ્યૈકત્વં ગુણોપસંહારશ્ચેત્યુપપન્નમ્ ॥ 19 ॥
11 સંબન્ધાધિકરણમ્ । સૂ. 20-21
સંબન્ધાદેવમન્યત્રાપિ

બૃહદારણ્યકે ઽસત્યં બ્રહ્મઽ (બૃ. 5.5.1) ઇત્યુક્રમ્ય ઽતદ્યત્તત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽ (બૃ. 55.2) ઇતિ તસ્યૈવ સત્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽધિદૈવતમધ્યાત્મં ચાયતનવિશેષમુપદિશ્ય વ્યાહૃતિશરીરત્વં ચ સંપાદ્ય દ્વે ઉપનિષદાવુપદિશ્યેતે ।
તસ્યોપનિષહરિત્યધિદૈવતમ્ ।
તસ્યોપનિષદહમિત્યધ્યાત્મમ્ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમવિભાગેનૈવોભે અપ્યુપનિષદાવુભયત્રાનુસંગાતવ્યે ઉત વિભાગેનૈકાધિદૈવમેકાધ્યાત્મમિતિ ।
તત્ર સૂત્રેણૈવોપક્રમતે ।
યથા શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાં વિભાગેનાપ્યધીતાયાં ગુણોપસંહાર ઉક્ત એવમન્યત્રાપ્યેવઞ્જાતીયકે વિષયે ભવિતુમર્હતિ ।
એકવિદ્યાભિસંબન્ધાત્ ।
એકા હીયં સત્યવિદ્યાધિદૈવમધ્યાત્મં ચાધીતા ।
ઉપક્રમાભેદાદ્વ્યતિષક્તપાઠાચ્ચ ।
કથં તસ્યામુદિતો ધર્મસ્તસ્યામેવ ન સ્યાત્ ।
યોહ્યાચાર્યો કશ્ચિદનુગમનાદિરાચારશ્ચોદિતઃ સ ગ્રામગતે ।
રણ્યગતે ચ તુલ્યવદેવ ભવતિ ।
તસ્માદુભયોરપ્યુપનિષદોરુભયત્ર પ્રાપ્તિરિતિ ॥ 20 ॥
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિવિધત્તે -
ન વા વિશેષાત્

ન વોભયોરુભયત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
કસ્માત્ ।
વિશેષાત્ ।
ઉપાસનસ અતાનવિશેષોપનિબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
કથં સ્થાનવિશેષોપનિબન્ધ ઇત્યુચ્યતે - ઽય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃઽ (બૃ. 5.5.3) ઇતિ હ્યાધિદૈવકં પુરુષં પ્રકૃત્ય તસ્યોપનિષદહરિતિ શ્રાવયતિ ।
ઽયો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽ (5.5.4) ઇતિ હ્યધ્યાત્મિકં પુરુષં પ્રકૃત્ય તસ્યોપનિષદમિતિ ।
તસ્યેતિ ચૈતત્સંનિહિતાવલમ્બનં સર્વનામ, તસ્માદાયતનવિશેષવ્યપાશ્રયેણૈવૈતે ઉપનિષદાવુપદિશ્યેતે ।
કુત ઉભયોરુભયત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
નન્વેક એવાયમધિદૈવતમધ્યાત્મં ચ પુરુષ એકસ્યૈવ સત્યસ્ય બ્રહ્મણ આયતનદ્વયપ્રતિપાદનાત્ ।
સત્યમેવેતત્ ।
એકસ્યાપિ ત્વવસ્થાવિશેષોપાદાનેનૈવોપનિષદ્વિશેષોપદેશાત્તદવસ્થાસ્યૈવ સા ભવિતુમર્હતિ ।
અસ્તિ ચાયં દૃષ્ટાન્તઃ સત્યપ્યાચાર્યસ્વરૂપાપાનપાયે યદાચાર્યસ્યાસીનસ્યનુવર્તનમુક્તં ન તત્તિષ્ઠતો ભવતિ ।
યચ્ચ તિષ્ઠત ઉક્તં ન તદાસીનસ્યેતિ ।
ગ્રામારણ્યયોસ્ત્વાચાર્યસ્વરૂપાનાપાયાત્તત્સ્વરૂપાનુબુદ્ધસ્ય ચ ધર્મસ્ય ગ્રામારણ્યકૃતવિશેષાભાવાદુભયત્ર તુલ્યવદ્ભાવ ઇત્યદૃષ્ટાન્તઃ સઃ ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થાનયોરુપનિષદોઃ ॥ 21 ॥
દર્શયતિ ચ

અપિ ચૈવઞ્જાતીયકાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થેતિ લિઙ્ગદર્શનં ભવતિ - ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌ યન્નામ તન્નામઽ (છા. 1.7.5) ઇતિ ।
કથમસ્યલિઙ્ગત્વમિતિ તદુચ્યતે ।
અક્ષ્યાદિનિત્યસ્થાનભેદભિન્નાન્ધર્ણાનન્યોન્યસ્મિન્નનુપસંહાર્યાન્પશ્યન્નિહાતિદેશેનાદિત્યપુરુષગતાન્રૂપાદીનક્ષિપુરુષ ઉપસંહરતિ - ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપમ્ઽ (છા. 1.7.5) ઇત્યાદિના ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થિતે એવૈતે ઉપનિષદાવિતિ નિર્ણયઃ ॥ 22 ॥
12 સંભૃત્યધિકરણમ્ । સૂ. 23
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ

બ્રહ્મજ્યેષ્ઠા વિર્યા સંભૃતાનિ બ્રહ્માગ્રે જ્યેષ્ઠં દિવમાતતાન ઇત્યેવં રાણાયનીયાનાં ખિલેષુ વીર્યસંભૃતિદ્યુનિવેશપ્રભૃતયો બ્રહ્મણો વિભૂતયઃ પઠ્યન્તે ।
તેષામેવ ચોપનિષદિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાપ્રભૃતયો બ્રહ્મવિદ્યાઃ પઠ્યન્તે ।
તાસુ બ્રહ્મવિદ્યાસુ તા બ્રહ્મવિભૂતય ઉપસંહ્રિયેરન્ન વેતિ વિચારણાયાં બ્રહ્મસંબન્ધાદુપસંહારપ્રાપ્તાવેવં પઠતિ ।
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્તિપ્રભૃતયો વિભૂતયઃ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાપ્રભૃતિષુ નોપસંહર્તવ્યાઃ ।
અત એવ ચાયતનવિશેષયોગાત્ ।
તથાહિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાં હૃદયાયતનત્વં બ્રહ્મણ ઉક્તમ્ - ઽએષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽ (છા. 3.14.3) ઇતિ ।
તદ્વદેવ દહરવિદ્યાયામપિ ઽદહરં પુણ્ડરીકે વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ (છા. 8.1.1) ઇતિ ।
ઉપકોસલવિદ્યાયાં ત્વક્ષ્યાયતનત્વમ્ ઽય એષો ઽક્ષણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 4.15.1) ઇતિ ।
એવં તત્ર તત્રત્ તદાધ્યાત્મિકમાયતનમેતાસુ વિદ્યાસુ પ્રતીયતે ।
આધિદૈવિક્યસ્ત્વેતા વિભૂતયઃ સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્તિપ્રભૃતયસ્તાસાં કુત એતાસુ પ્રાપ્તિઃ ।
નન્વેતાસ્વપ્યાધિદૈવિક્યો વિભૂતયઃ શ્રૂયન્તે - ઽજ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃઽ (છા. 3.14.3) ઽએષ ઉ એવ ભામનીરેષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિઽ (છા. 4.15.4) ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશ ઉભે અસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતેઽ (છા. 8.1.3) ઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
સન્તિ ચાન્યા આયતનવિશેષહીના અપીહ બ્રહ્મવિદ્યાઃ ષોડશકલાદ્યાઃ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપ્યત્ર વિદ્યતે વિશેષઃ સંભૃત્યાદ્યનુપસંહારહેતુઃ ।
સમાનગુણામ્નાનેન હિ પ્રત્યુપસ્થાપિતાસુ વિપ્રકૃષ્ટદેશાસ્વપિ વિદ્યાસુ વિપ્રકૃષ્ટદેશા ગુણા ઉપસંહ્રિયેરન્નિતિ યુક્તમ્ ।
સંભૃત્યાદયસ્તુ શાણ્ડિલ્યાદિવાક્યગોચરાશ્ચ મનોમયત્વાદયો ગુણાઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તસ્વરૂપત્વાન્ન પ્રદેશાન્તરવર્તિવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપનમિત્યુચ્યતે વિદ્યાભેદે ઽપિ તદુપપત્તેઃ ।
એકમપિ હિ બ્રહ્મ વિબૂતિભેદૈરનેકધોપાસ્યત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
પરોવરીયસ્તવાદિવદ્ભેદદર્શનાત્ ।
તસ્માદ્વીર્યસંભૃત્યાદીનાં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાદિષ્વનુપસંહાર ઇતિ ॥ 23 ॥
fન્: બ્રહ્મજ્યેષ્ઠા બ્રહ્મજ્યેષ્ઠાનિ નિલોપશ્છાન્દસઃ ।
વીર્યા વીર્યાણિ પરાક્રમભેદાઃ ।
13 પુરુષાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 24
પુરુષવિદ્યાયામિવ ચેતરેષામ્ અનામ્નાનાત્

અસ્તિ તાણ્ડિનાં પૈઙ્ગિનાં ચ રહસ્યબ્રાહ્મણે પુરુષવિદ્યા ।
તત્ર પુરુષો યજ્ઞઃ કલ્પિતઃ ।
તદીયમાયુસ્ત્રેધા વિભજ્ય સવનત્રયં કલ્પિતમ્ ।
અશિશિષાદીનિ ચ દીક્ષાદિભાવેન કલ્પિતાનિ ।
અન્યે ચ ધર્મસ્તત્ર સમધિગતા આશીર્મન્ત્રપ્રયોગાદયઃ ।
તૈત્તિરીયકા અપિ કઞ્ચિત્પુરુષયજ્ઞં કલ્પયનવ્તિ - ઽતસ્યૈવં વિદુષો યજ્ઞસ્યાત્મા યજમાનઃ શ્રદ્ધા પત્નીઽ (નારા. 80) ઇત્યેતેનાનુવાકેન ।
તત્ર સંશયઃ - કિં ય ઇતરત્રોક્તાઃ પુરુષયજ્ઞસ્ય ધર્માસ્તે તૈત્તિરીયકેષૂપસંહર્તવ્યાઃ કિંવા નોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ।
પુરુષયજ્ઞત્વ્વિશેષાદુપસંહારપ્રાપ્તાવાચક્ષ્મહે - નોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્ ।
તદાહાચાર્યઃ - પુરુષવિદ્યાયામિવેતિ ।
યથૈકેષાં શાખિનાં તાણ્ડિનાં પૈઙ્ગિનાં ચ પુરુષવિદ્યાયામામ્નાનં નૈવમિતરેષાં તૈત્તિરીયાણામામ્નાનમસ્તિ ।
તેષાં હૂતરવિલક્ષણમેવ યજ્ઞસંપાદનં દૃશ્યતે પત્નીયજમાનવેદવેદિબર્હિર્યૂપાજ્યશ્વૃત્વિગાદ્યનુક્રમણાત્ ।
યદપિ સવનસંપાદનં તદપીતરવિલક્ષણમેવ ઽયત્પ્રાતર્મધ્યન્દિનંસાયં ચ તાનિઽ (નારા. 80) ઇતિ ।
યદપિ કિઞ્ચિન્મરણાવભૃથત્વાદિસામ્યં તદપ્યલ્પીયસ્તવાદ્ભૂયસા વૈલક્ષણ્યેનાભિભૂયમાનં ન પ્રત્યભિજ્ઞાપનક્ષમમ્ ।
નચ તૈત્તિરીયકે પુરુષસ્ય યજ્ઞત્વં શ્રૂયતે ।
વિદુષો યજ્ઞસ્યેતિ હિ નચૈતે સમાનાધિકરણે ષષ્ઠ્યૌ વિદ્વાનેવ યોયજ્ઞસ્તસ્યેતિ ।
નહિ પુરુષસ્ય મુખ્યં યજ્ઞત્વમસ્તિ ।
વ્યધિકરણે ત્વેતે ષષ્ઠ્યૌ વિદુષો યો યજ્ઞસ્તસ્યેતિ ।
ભવતિ હિ પુરુષસ્ય મુખ્યો યજ્ઞસંબન્ધઃ ।
સત્યાં ચ ગતૌ મુખ્ય એવાર્થ આશ્રયિતવ્યો ન ભાક્તઃ ।
આત્મા યજમાન ઇતિ ચ યજમાનત્વં પુરુષસ્ય નિર્બ્રુવન્વૈયધિકરણ્યેનૈવાસ્ય યજ્ઞસંબન્ધં દર્શયતિ ।
અપિચ તસ્યૈવંવિદુષૈતિ સિદ્ધવદનુવાદશ્રુતૌ સત્યાં પુરુષસ્ય યજ્ઞભાવમાત્માદીનાં ચ યજમાનાદિભાવં પ્રતિપિત્સમાનસ્ય વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
અપિચ સંસન્યાસામાત્મવિદ્યાં પુરસ્તાદુપદિશ્યાનન્તરં તસ્યૈવંવિદુષ ઇત્યાદ્યનુક્રમણં ફસ્યન્તઃ પૂર્વશેષ એવૈષ આમ્નાયો ન સ્વતન્ત્ર ઇતિ પ્રતીમઃ ।
તથાચૈકમેવ ફલમુભયોરપ્યનુવાકયોરુપલબામહે ઽબ્રહ્મણો મહિમાનમાપ્નોતિઽ (નારા. 80) ઇતિ ।
ઇતરેષાં ત્વનન્યશેષઃ પુરુષવિદ્યામ્નાયઃ ।
આયુરભિવૃદ્ધિફલો હ્યસૌ ઽસ હ --ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ ય એવં વેદઽ (છા. 3.16.7) ઇતિ સમભિવ્યાહારાત્ ।
તસ્માચ્છાખાન્તરાધીતાનાં પુરુષવિદ્યાધર્માણામાશીર્મન્ત્રાદીનામપ્રાપ્તિસ્તૈત્તિરીયકે ॥ 24 ॥
14 વેધાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 25
વેધાદ્યર્થભેદાત્

અસ્ત્યાથર્વણિકાનામુપનિષદારમ્ભે મન્ત્રસમામ્નાયઃ - ઽસર્વં પ્રવિધ્ય હૃદયં પ્રવિધ્ય ધમનીઃ પ્રવૃજ્ય શિરો ઽભિપ્રવૃજ્યત્રિધા વિપૃક્તઃઽ ઇત્યાદિઃ ।
તાણ્ડિનામ્ - ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞમ્ઽ ઇત્યાદિઃ ।
શાઠ્યાયનિનામ્ - ઽશ્વેતાશ્વો હરિતનીલો ઽસિઽ ઇત્યાદિઃ ।
કઠાનાં તૈત્તિરીયાણાં - ઽશં નો મિત્રઃ શં વરુણઃઽ (તૈ. 1.1.1) ઇત્યાદિઃ ।
વાજસનેયિનાં તૂપનિષદારમ્ભે પ્રવર્ગ્યબ્રાહ્મણં પઠ્યતે - ઽદેવા હ વૈ નિષેદુઃઽ ઇત્યાદિ ।
કૌષીતકિનામપ્યગ્નિષ્ટોમબ્રાહ્મણમ્ - ઽબ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમો બ્રહ્મૈવ તદહર્બ્રહ્મણૈવ તે બ્રહ્મોપયન્તિ તે ઽમૃતત્વમાપ્નુવન્તિ ય એતદહરુપયન્તિઽ ઇતિ ।
કિમિમે સર્વે પ્રવિધ્યમાદયો મન્ત્રાઃ પ્રવર્ગ્યાદીનિ ચ કર્માણિ વિદ્યાસૂપસંહ્રિયેરન્કિંવા નોપસંહ્રિયેરન્નિતિ મીમાંસામહે ।
કિં તાવન્નઃ પ્રતિભાતિ ઉપસંહાર એવૈષાં વિદ્યાસ્વિતિ ।
કુતઃ ।
વિદ્યાપ્રધાનાનામુપનિષદ્ગ્રન્થાનાં સમીપે પાઠાત્ ।
નન્વેષાં વિદ્યાર્થતયા વિધાનં નોપલબામહે ।
બાઢમ્ ।
અનુપલભમાના અપિ ત્વનુમાસ્યામહે સંનિધિસામાર્થ્યાત્ ।
નહિ સંનિધેરર્થવત્ત્વે સંભવત્યકસ્માદસાવનાશ્રયિતું યુક્તઃ ।
નનુ નૈષાં મન્ત્રાણાં વિદ્યાવિષયં કિઞ્ચિત્સામર્થ્યં પશ્યામઃ ।
કથં ચ પ્રવર્ગ્યાદીનિ કર્માણ્યન્યાર્થત્વેનૈવ વિનિયુક્તાનિ સન્તિ વિદ્યાર્થત્વેનાપિ પ્રતિપદ્યેમહીતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સામર્થ્યં તાવન્મન્ત્રાણાં વિદ્યાવિષયમપિ કિઞ્ચિચ્છક્યં કલ્પયિતું હૃદયાદિસંકીર્તનાત્ ।
હૃદયાદીનિ હિ પ્રયેણોપાસનેષ્વાયતનાદિભાવેનોપદિષ્ટાનિ તદ્દ્વારેણ ચ હૃદયં પ્રવિધ્યેત્યેવઞ્જાતીયકાનાં મન્ત્રાણામુપપન્નમુપાસનાઙ્ગત્વમ્ ।
દૃષ્ટશ્ચોપાસનેષ્વપિ મન્ત્રવિનિયોગઃ ઽભૂઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુનાઽ (છા. 3.15.3) ઇત્યેવમાદિઃ ।
તથા પ્રવર્ગ્યાદીનાં કર્મણામન્યત્રાપિ વિનિયુક્તાનાં સતામવિરુદ્ધો વિદ્યાસુ વિનિયોગો વાજપેય ઇવ બૃહસ્પતિસવસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
નૈષામુપસંહારો વિદ્યાસ્વિતિ ।
કસ્માત્ ।
વેધાર્થભેદાત્ ।
હૃદયં પ્રવિધ્યેત્યેવઞ્જાતીયકાનાં હિ મન્ત્રાણાં યેર્ઽથા હૃદયવેધાદયો ભિન્ના અનભિસંબદ્ધાસ્ત ઉપનિષદુદિતાભિર્વિદ્યાભિઃ ।
ન તેષાં તાભિઃ સંગન્તું સામર્થ્યમસ્તિ ।
નનુ હૃદયસ્યોપાસનેષ્વપ્યુપયોગાત્તદ્દ્વારક ઉપાસનસંબન્ધ ઉપન્યસ્તઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
હૃદયમાત્રસંકીર્તનસ્ય હ્યેવમુપયોગઃ કથઞ્ચિદુત્પ્રેક્ષ્યેત નચ હૃદયમાત્રમત્ર મન્ત્રાર્થઃ ।
હૃદયં પ્રવિધ્ય ધમનીઃ પ્રવૃજ્યેત્યેવઞ્જાતીયકો હિ ન સકલો મન્ત્રાર્થે વિદ્યાભિરભિસંબધ્યતે ।
આભિચારિકવિષયો હ્યેષોર્ઽથસ્તસ્માદાભિચારિકેણ કર્મણા સર્વં પ્રવિધ્યેત્યેતસ્ય મન્ત્રસ્યાભિસંબન્ધઃ ।
તદ્વિશેષસંબન્ધસ્તુ પ્રમાણાન્તરાદનુસર્તવ્યઃ ।
એવમન્યેષામપિ મન્ત્રાણાં કેષાચિલ્લિઙ્ગેન કેષાઞ્ચિદ્વચનેન કેષાઞ્ચિત્પ્રમાણાન્તરેણાત્યેવમર્થાન્તરેષુ વિનિયુક્તાનાં રહસ્યપઠિતાનામપિ સતાં ન સંનિધિમાત્રેણ વિદ્યાશેષત્વોપપત્તિઃ ।
દુર્બલો હિ સંનિધિઃ શ્રુત્યાદિભ્ય ઇત્યુક્તં પ્રથમે તન્ત્રે ઽશ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં સમવાયે પારદૌર્બલ્યમર્થવિપ્રકર્ષાત્ઽ (જૈ. સૂ. 3.3.13) ઇત્યત્ર ।
તથાકર્મણામપિ પ્રવર્ગ્યાદીનામન્યત્ર વિનિયુક્તાનાં ન વિદ્યાશેષત્વોપપત્તિઃ ।
નહ્યેષાં વિદ્યાભિઃ સહૈકાર્થ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
વાજપેયે તુ બૃહસ્પતિસવસ્ય સ્પષ્ટં વિનિયોગાન્તરમ્ - ઽવાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽ ઇતિ ।
અપિ ચૈકો ઽયં પ્રવર્ગ્યઃ સકૃદુત્પન્નો બલીયસા પ્રમાણેનાન્યત્ર વિનિયુક્તો ન દુર્બલેન પ્રમાણેનાન્યત્રાપિ વિનિયોગમર્હતિ ।
અગૃહ્યમાણવિશેષત્વે હિ પ્રમાણયોરેતદેવં સ્યાન્નતુ બલવદબલવતોઃ પ્રમાણયોરગૃહ્યમાણવિશેષતા સંભવતિ બલવદબલવત્ત્વવિશેષાદેવ ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકાનાં મન્ત્રાણાં કર્મણાં વા ન સંનિધિપાઠમાત્રેણ વિદ્યાશેષત્વમાશઙ્કિતવ્યમ્ ।
અરણ્યાનુવચનાદિધર્મસામાન્યાત્તુ સંનિધિપાઠ ઇતિ સંતોષ્ટવ્યમ્ ॥ 25 ॥
15 હાન્યધિકરણમ્ । સૂ. 26
હાનૌ તૂપાયનશબ્દશેષત્વાત્ કુશાચ્ છન્દઃસ્તુત્યુપગાનવત્ તદ્ ઉક્તમ્

અસ્તિ તાણ્ડાનાં શ્રુતિઃ - ઽઅશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુખાત્પ્રમુચ્ય ધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસંભવામિઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ ।
તથાથર્ણિકાનામ ઽતથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.8) ઇતિ ।
તથા શાટ્યાયનિનઃ પઠન્તિ ઽતસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સિહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્ઽ ઇતિ ।
તથૈવ કૌષીતકિનઃ ઽતત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુતે તસ્ય પ્રિયા જ્ઞાતયઃ સુકૃતમુપન્ત્યપ્રિયા દુષ્કૃતમ્ઽ (કૌ. 1.4) ઇતિ ।
તદિહ ક્વચિત્સુકૃતદુષ્કૃતયોર્હાનં શ્રૂયતે ક્વચિત્તયોરેવ વિભાગેન પ્રિયૈરપ્રિયૈશ્ચોપાયનં ક્વચિત્તૂભયમપિ હાનમુપાયનં ચ તદ્યત્રોભયં શ્રૂયતે તત્ર તાવન્ન કિઞ્ચિદ્વક્તવ્યમસ્તિ ।
યત્રાપ્યુપાયનમેવ શ્રૂયતે ન હાનં તત્રાપ્યર્થાદેવ હાનં સંનિપતતિ ।
અન્યૈરાત્મીયયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોરુપેયમાનયોરાવશ્યકત્વાત્તદ્ધાનસ્ય ।
યત્ર તુ હાનમેવ શ્રૂયતે નોપાયનં તત્રોપાયનં સનિપતેદ્વા ન વેતિ વિચિકિત્સાયામશ્રવણાદસંનિપાતઃ ।
વિદ્યાન્તરગોચરત્વાચ્ચ શાખાન્તરીયસ્ય શ્રવણસ્ય ।
અપિચાત્મકર્તૃકં સુકૃતદુષ્કૃતયોર્હાનં પરકર્તૃકં તૂપાયનં તયોરસત્યાવશ્યકભાવે કથં હાનેનોપાયમાક્ષિપ્યેત ।
તસ્માદસંનિપાતો હાનાવુપાયનસ્યેતિ ।
અસ્યાં પ્રાપ્તૌ પઠતિ - હાનૌ ત્વિતિ ।
હાનૌ ત્વેતસ્યાં કેવલાયામપિ શ્રૂયમાણાયામુપાયનં સંનિપતિતુમરપહતિ ।
તચ્છેષત્વાત્ ।
હાનશબ્દશેષો હ્યુપાયનશબ્દઃ સમધિગતઃ કૌષીતકિરહસ્યે ।
તસ્માદન્યત્ર કેવલહાનશબ્દશ્રવણે ઽપ્યુપાયનાનુવૃત્તિઃ ।
યદુક્તમશ્રવણાદ્વિદ્યન્તરગોચરત્વાદનાવશ્યકત્વાચ્ચાસંનિપાત ઇતિ,
તદુચ્યતે ।
ભવેદેષા વ્યવસ્થોક્તિર્યદ્યનુષ્ઠેયત્વેન સંકીર્ત્યતે ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થં ત્વનયોઃ સંકીર્તનમ્ ।
ઇત્થં મહાભાગા વિદ્યા યત્સામર્થ્યાદસ્ય વિદુષઃ સુકૃતદુષ્કૃતે સંસારકારણભૂતે વિધૂયતે તે ચાસ્ય સુહૃદ્વિષત્સુ નિવિશેતે ઇતૈ ।
સ્તુત્યર્થે ચાસ્મિન્સંકીર્તને હાનાનન્તરભાવિત્વેનોપાયસ્ય ક્વચિચ્છ્રુતત્વાદન્યત્રાપિ હાનશ્રુતાવુપાયનાનુવૃત્તિં મન્યતે સ્તુતિપ્રકર્ષલાભાય ।
પ્રસિદ્ધા ચાર્થવાદાન્તરાપેક્ષાર્થવાદાન્તરપ્પવૃત્તિઃ - ઽએકવિંશો વા ઇથો ઽસાવાદિત્યઃઽ (છા. 2.10.5) ઇત્યેવમાદિષુ ।
કથં હીહૈકવિંશતાદિત્યસ્યાભિધીયતાનપેક્ષ્યમાણેર્ઽથવાદાન્તરે દ્વાદશ માસાઃપઞ્ચર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશઃ ઇત્યેતસ્મિન્ ।
તથા ત્રિષ્ટુભૌ ભવતઃ સેન્દ્રિયત્વાય ઇત્યેવમાદિષુ ઇન્દ્રિયં વૈ ત્રિષ્ટુપ્ ઇત્યેવમાદ્યર્થવાદાન્તરાપેક્ષા દૃશ્યતે ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાચ્ચાસ્યોપાયનવાદસ્ય કથમન્યદીયે સુકૃતદુષ્કૃતે અન્યૈરુપેયેતે ઇતિ નાતીવાભિનિવેષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપાયનશબ્દશેષત્વાદિતિ તુ શબ્દશબ્દં સમુચ્ચારયન્સ્તુત્યર્થમેવ હાનાવુપાયનાનુવૃત્તિં સૂચયતિ ।
ગુણોપસંહારવિવક્ષાયાં હ્યુપાયનાર્થસ્યૈવ હાનાવૃત્તિં બ્રૂયાત્ ।
તસ્માદ્ગુણોપસંહારવિચારપ્રસઙ્ગેન સ્તુત્યુપસંહારપ્રદર્શનાર્થમિદં સૂત્રમ્ ।
કુશાચ્છન્દસ્તુત્યુપગાનવદિત્યુપમોપાદાનમ્ ।
તદ્યથા ભાલ્લવિનામ્ - ઽકુશા વાનસ્પત્યાઃ સ્થ તા મા પાતઽ ઇત્યેતસ્મિન્નિગમે કુશાનામવિશેષેણ વનસ્પતિયોનિત્વેન શ્રવણે શાટ્યાયનિનામૌદુમ્બરાઃ કુશા ઇતિ વિશેષવચનાદૌદુમ્બર્યઃ કુશા આશ્રીયન્તે ।
યથાચ ક્વચિદ્દેવાસુરચ્છન્દસામવિશેષેણ પૌર્વાપર્યપ્રસઙ્ગે ઽદેવચ્છન્દાંસિ પૂર્વાણિઽ ઇતિ પૈઙ્ગ્યામ્નાનાત્પ્રતીયન્તે ।
યથાચ ષોડશુસ્તોત્રે કેષાઞ્ચિત્કાલાવિશેષપ્રાપ્તૌ ઽસમયાધ્યુષિતે સૂર્યેઽ ઇત્યાર્ચશ્રુતેઃ કાલવિશેષપ્રતિપત્તિઃ ।
યથૈવ ચાવિશેષેણોપગાનં કેચિત્સમામનન્તિ વિશેષેણ ભાલ્લવિનઃ ।
યથૈતેષુ કુશાદિષુ શ્રુત્યન્તરગતવિશેષૈરન્વય એવં હાનાવપ્યુપાયનાન્વય ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરકૃતં હિ વિશેષં શ્રુત્યન્તરે ઽનભ્યુપગચ્છતઃ સર્વત્રૈવ વિકલ્પઃ સ્યાત્ ।
સ ચાન્યાય્યઃ સત્યાં ગતૌ ।
તદુક્તં દ્વાદશલક્ષણાયામ્ - ઽઅપિ તુ વાક્યશેષત્વાદિતરપર્યુદાસઃ સ્યાત્પ્રતિષેધે વિકલ્પઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
અથવૈતાસ્વેવ વિધૂનવશ્રુતિષ્વેતેન સૂત્રેણૈતચ્ચિન્તયિતવ્યમ્ ।
કિમનેન વિધૂનનવચનેન સુકૃતદુષ્કૃતયોર્હાનમભિધીયતે કિંવાર્ઽથાન્તરમિતિ ।
તત્ર ચૈવં પ્રાપયિતવ્યમ્ ।
ન હાનં વિધૂનનમભિધીયતે ઽધઞ્ કમ્પનેઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
દોધૂયન્તે ધ્વજાગ્રાણીતિ ચ વાયુના ચાલ્યમાનેષુ ધ્વજાગ્રેષુ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
તસ્માચ્ચાલનં વિધૂનનમભિધીયતે ।
ચાલનં તુ સુષ્કૃતદુષ્કૃતયોઃ કઞ્ચિત્કાલં ફલપ્રતિબન્ધનાદિત્યેવં પ્રાપય્ય પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
હાનાવેવૈષ વિધૂયનનશબ્દો વર્તિતુમર્હતિ ।
ઉપાયનશબ્દશેષત્વાત્ ।
નહિ પરપરિગ્રહભૂતયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોરપ્રહીણયોઃ પરૈરુપાયનં સંભવતિ ।
યદ્યપીદં પરકીયયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ પરૈરુપાયનં નાઞ્જસં સંભાવ્યતે તથાપિ તત્સર્ન્તનાત્તાવત્તદાનુગુણ્યેન હાનમેવ વિધૂનનં નામેતિ નિર્ણેતું શક્યતે ।
ક્વચિદપિ ચેદં વિધૂનનસંનિધાવુપાયનં શ્રૂયમાણં કુશાછન્દસ્તુત્યુપગાનવદ્વિધનૂનશ્રુત્યા સર્વત્રાપેક્ષામાણં સાર્વત્રિકં નિર્ણયકારણં સંપદ્યતે ।
નચ ચાલનં ધ્વજાગ્રવત્સુકૃતદુષ્કૃતયોર્મુખ્યં સંભવતિ ।
અદ્રવ્યત્વાત્ ।
અશ્વશ્ચ રોમાણિ વિધૂન્વાનસ્ત્યજન્રજઃ સહૈવ તેન રોમાણ્યપિ જીર્ણાનિ શાતયતિ ઽઅશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપમ્ઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
અનેકાર્થત્વાભ્યુપગમાચ્ચ ધાતૂનાં ન સ્મરણવિરોધઃ ।
તદુક્તમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
16 સાંપરાયાધિકરણમ્ । સૂ. 27-28
સાંપરાયે તર્તવ્યાભાવાત્ તથા હ્ય્ અન્યે

દેવયાનેન પથા પર્યઙ્ કસ્થં બ્રહ્માભિપ્રસ્તિતસ્ય વ્યધ્વનિ સુકૃતદુષ્કૃતયોર્વિભાગં કૌષીતકિનઃ પર્યઙ્ કવિદ્યાયામમનન્તિ ઽસ એતં દેવયાનં પન્તાનમાસાદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિઽ (કૌ. 1.3) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસ આગચ્છતિ વિરજાં નદીં તાં મનસૈવાત્યેતિ તત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુતેઽ (કૌ. 1.4) ઇતિ ।
તત્કિં યથાશ્રુતં વ્યધ્વન્યેવ વિયોગવચનં પ્રતિપત્તવ્યમાહોસ્વિદાદાવેવ દેહાદપસર્પણ ઇતિ વિચારણાયાં શ્રુતિપ્રામાણ્યાદ્યથાશ્રુતિ પ્રતિપત્તિપ્રસક્તૌ પઠતિ - સાંપરાય ઇતૈ ।
સાંપરાયે ગમન એવ દેહાદપસર્પણ ઇદં વિદ્યાસામર્થ્યાત્સુકૃતદુષ્કૃતહાનં ભવતીતિ પ્રતિજાનીતે ।
હેતું ચાચષ્ટો તર્તવ્યાભાવાદિતિ ।
નહિ વિદુષઃ સંપરેતસ્ય વિદ્યયા બ્રહ્મ સંપ્રેપ્સતો ઽન્તરાલે સુકૃતદુષ્કૃતાભ્યાં કિઞ્ચિત્પ્રાપ્તવ્યમસ્તિ યદર્થં કતિચિત્ક્ષણાનક્ષીણે તે કલ્પેયાતામ્ ।
વિદ્યાવિરુદ્ધફલત્વાત્તુ વિદ્યાસામર્થ્યેન તયોઃ ક્ષયઃ સ ચ યદૈવ વિદ્યા ફલાભિમુખી તદૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માત્પ્રાગેવ સન્નયં સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયઃ પશ્ચાત્પઠ્યતે ।
તથા હ્યન્યે ઽપિ શિખિનસ્તાણ્ડિનઃ શાટ્યાયનિનશ્ચ પ્રાગવસ્થાયામેવ સુકૃતદુષ્કૃતહાનમામનન્તિ ઽઅશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપમ્ઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ, ઽતસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્ઽ ઇતિ ચ ॥ 27 ॥
છન્દત ઉભયાવિરોધાત્

યદિ ચ દેહાદપસૃપ્તસ્ય દેવયાનેન પથા પ્રસ્થિતસ્યાર્ધપથે સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયો ઽભ્યુપગમ્યેત તતઃ પતિતે દેહે યમનિયમવિદ્યાભ્યાસાત્મકસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયહેતોઃ પુરુષપ્રયત્નસ્યેચ્છાતો ઽનુષ્ઠાનાનુપપત્તેરનુપપત્તિરેવ તદ્ધેતુકસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયસ્ય સ્યાત્ ।
તસ્માત્પૂર્વમેવ સાધકાવસ્થાયાં છન્દતો ઽનુષ્ઠાનં તસ્યસ્યાત્ ।
તત્પૂર્વકં ચ સુકૃતદુષ્કૃતહાનમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં નિમિત્તનૈમિત્તિકયોરુપપત્તિસ્તાણ્ડિશાટ્યાયનિશ્રુત્યોશ્ચ સંગતિરિતિ ॥ 28 ॥
17 ગતેરર્થવત્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 29-30
ગતેર્ અર્થવત્ત્વમ્ ઉભયથાન્યથા હિ વિરોધઃ

ક્વચિત્પુણ્યપાપહાનસંનિધૌ દેવયાનઃ પન્થાઃ શ્રૂયતે ક્વચિન્ન ।
તત્ર સંશયઃ - કિં હાનાવવિશેષેણૈવ દેવયાનઃ પન્થાઃ સંનિપતેદુત વિભાગેન ક્વચિત્સંનિપતેત્ ક્વચિન્નેતિ ।
યથા તાવદ્ધાનાવવિશેષેણૈવોપાયનાનુવૃત્તિરુક્તૈવં દેવયાનાનુવૃત્તિરપિ ભવિતુમર્હતીત્યસ્યાં પ્રાપ્તાવાચક્ષ્મહે ।
ગતેર્દેવયાનસ્ય પથોર્ઽથવત્ત્વમુભયથા વિભાગેન ભવિતુમર્હતિ ક્વચિદર્થવતી ગતિઃ ક્વચિન્નેતિ નાવિશેષેણ ।
અન્યથા હ્યવિશેષેણૈવૈતસ્યાં ગતાવઙ્ગીક્રિયમાણાયાં વિરોધઃ સ્યાત્ ।
ઽપુણ્યપારપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિઽ (મુ. 3.1.3) ઇત્યસ્યાં શ્રુતૌ દેશાન્તરપ્રાપણી ગતિર્વિરુધ્યેત ।
કથં હિ નિરઞ્જનો ઽગન્તા દેશાન્તરં ગચ્છેત્ ।
ગન્તવ્યં ચ પરમં સામ્યં ન દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યાયત્તમિત્યાનર્થક્યમેવાત્ર ગતેર્મન્યામહે ॥ 29 ॥
ઉપપન્નસ્ તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેર્ લોકવત્

ઉપપન્નશ્ચાયમુભયથાભાવઃ ક્વચિદર્થવતી ગતિઃ ક્વચિન્નેતિ ।
તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેઃ ।
ગતિકારણભૂતો હ્યર્થઃ પર્યઙ્ કવિદ્યાસુ સગુણેષૂપાસનેષૂપલભ્યતે ।
યત્ર હિ પર્યઙ્ કારોહણં પર્યઙ્ કસ્તેન બ્રહ્મણા સંવદનં વિશિષ્ટગન્ધાદિ પ્રાપ્તિશ્ચેત્યેવમાદિ બહુ દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યાયત્તં ફલં શ્રૂયતે તત્રાર્થવતી ગતિઃ ।
નહિ સમ્યગ્દર્શને તલ્લક્ષણાર્તોપલબ્ધિરસ્તિ ।
નહ્યાત્મૈકત્વદર્શિનામાપ્તકામાનામિહૈવ દગ્ધાશેષક્લેશબીજાનામારબ્ધભોગકર્માશયક્ષપણવ્યતિરેકેણાપેક્ષિતવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ તત્રાનર્થિકા ગતિઃ ।
લોકવચ્ચૈષ વિભાગો દ્રષ્ટવ્યો યથા લોકે ગ્રામપ્રાપ્તૌ દેશાન્તરપ્રાપણઃ પન્થા અપેક્ષ્યતે નારોગ્યપ્રાપ્તાવેવમિહાપીતિ ।
ભૂયશ્ચૈનં વિભાગં ચતુર્થાધ્યાયે નિપુણતરમુપપાદયિષ્યામઃ ॥ 30 ॥
18 અનિયમાધિકરણમ્ । સૂ. 31
અનિયમઃ સર્વાસામ્ અવિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યામ્

સગુણાસુ વિદ્યાસુ ગતિરર્થવતી ન નિર્ગુણાયાં પરમાત્મવિદ્યાયામિત્યુખ્તમ્ ।
સગુણાસ્વપિ વિદ્યાસુ કાસુચિદ્ગતિઃ શ્રૂયતે યથા પર્યઙ્ કવિદ્યાયામુપકોસલવિદ્યાયાં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં દહરવિદ્યાયામિતિ ।
નાન્યાસુ યથા મધુવિદ્યાયાં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાં ષોડષકલવિદ્યાયાં વૈશ્વાનરવિદ્યાયામિતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં યાસ્વેવૈષા ગતિઃ શ્રૂયતે તાસ્વેવ નિયમ્યેતોતાનિયમેન સર્વાભિરેવઞ્જાતીયકાભિર્વિદ્યાભિરભિસંબધ્યતેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં નિયમ ઇતિ ।
યત્રૈવ શ્રૂયતે તત્રૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
પ્રકરણસ્ય નિયામકત્વાત્ ।
યદ્યન્યત્ર શ્રૂયમાણાપિ ગતિર્વિદ્યાન્તરં ગચ્છેચ્છ્રુત્યાદીનાં પ્રામાણ્યં હીયેત સર્વસ્ય સર્વાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિચાર્ચિરાદિકૈકૈવ ગતિરુપકોસલવિદ્યાયાં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં ચ તુલ્યવત્પઠ્યતે તત્સર્વાર્થત્વે ઽનર્થકં પુનર્વચનં સ્યાત્ ।
તસ્માન્નિયમ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે પઠતિ - અનિયમ ઇતિ ।
સર્વાસામેવાભ્યુદયપ્રાપ્તિફલાનાં સગુણાનાં વિદ્યાનામવિશેષેણૈષા દવયાનાખ્યા ગતિર્ભવિતુમર્હતિ ।
નન્વનિયમાભ્યુપગમે પ્રકરણવિરોધ ઉક્તઃ ।
નૈષો ઽસ્તિ વિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યાં શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિત્યર્થઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽતદ્ય ઇત્થં વિદુઃઽ (છા. 5.10.1) ઇતિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવતાં દેવયાનં પન્થાનમવતારયન્તી ઽયે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.10.1) ઇતિ વિદ્યાન્તરશીલિનામપિ પ્ચાગ્નિવિદ્યાવિદ્ભિઃ સમાનમાર્ગતાં ગમયતિ ।
કથં પુનરવગમ્યતે વિદ્યાન્તરશીલિનામિયં ગતિરિતિ ।
નનુ શ્રદ્ધાતપઃપરાયણાનામેવ સ્યાત્તન્માત્રશ્રવણાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
નહિ કેવલાભ્યાં શ્રદ્દાતપોભ્યામન્તરેણ વિદ્યાબલમેષા ગતિર્લભ્યતે ઽવિદ્યયા તદારોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ।
ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃઽ ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તસ્માદિહ શ્રદ્ધાતપોભ્યાં વિદ્યાન્તરોપલક્ષણમ્ ।
વાજસનેયિનસ્તુ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાધિકારે ઽધીયતે - ઽય એવમેતદ્વિદુર્યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતેઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ ।
તત્ર શ્રદ્ધલવો યે સત્યં બ્રહ્મોપાસત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
સત્યશબ્દસ્ય બ્રહ્મણ્યસકૃત્પ્રયુક્તત્વાત્ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવિદાં ચેત્થંવિત્તયૈવોપાત્તત્વાદ્વિદ્યાન્તરપરાયણાનામેવૈતદુપાદાનં ન્યાય્યમ્ ।
ઽઅથ ય એતૌ પન્થાનૌ ન વિદુસ્તે પતઙ્ગા યદિદં દન્દશૂકમ્ઽ (બૃ. 6.2.16) ઇતિ ચ માર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનાં કષ્ટામધોગતિં ગમયન્તી શ્રુતિર્દેવયાનપિતૃયાણયોરેવૈનાનન્તર્ભાવયતિ ।
તત્રાપિ વિદ્યાવિસેષાદેષાં દેવયાનપ્રતિપત્તિઃ ।
સમૃતિરપિ - ઽશુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતે જગતઃ શાશ્વતે મતે ।
એકયા યાત્યાનાવૃત્તિમન્યયાવર્તતે પુનઃઽ (ભ.ગી. 8.23) ઇતિ ।
યત્પુનર્દેવયાનસ્ય પથો દ્વિરામ્નાનમુપકોસલવિદ્યાયાં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં ચ તદુભયત્રાપ્યનુચિન્તનાર્થમ્ ।
તસ્માદનિયમઃ ॥ 31 ॥
fન્: શ્રદ્ધાતપૌપલક્ષિતં બ્રહ્મ ધ્યાયન્તિ ।
દન્દશૂકઃ સર્પઃ ।
19 યાવદધિકારાધિકરણમ્ । સૂ. 32
યાવદધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ આધિકારિકાણામ્

વિદુષો વર્તમાનદેહપાતાનન્તરં દેહાન્તરમુત્પદ્યતે ન વેતિ ચિન્ત્યતે ।
નનુ વિદ્યાયાઃ સાધનભૂતાયાઃ સંપત્તૌ કૈવલ્યનિર્વૃત્તિઃ સ્યાન્ન વેતિ ।
નેયં ચિન્તોપપદ્યતે ।
નહિ પાકસાદનસંપત્તાવોદનો ભવેન્ન વેતિ ચિન્તા સંભવતિ ।
નાપિ ભુઞ્જાનસ્તૃપ્યેન્ન વેતિ ચિન્ત્યતે ।
ઉપપન્ના ત્વિયં ચિન્તા બ્રહ્મવિદામપિ કેષાઞ્ચિદિતિહાસપુરાણયોર્દેહાન્તરોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
તથાહ્યપાન્તરતમા નામ વેદાચાર્યઃ પુરાણર્ષિર્વિષ્ણુનિયોગાત્કલિદ્વાપરયોઃ સંધૌ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સંબભૂવેતિ સ્મરન્તિ ।
વસિષ્ઠશ્ચ બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રઃ સન્નિમિશાપાદપગતપૂર્વદેહઃ પુનર્બ્રહ્માદેશાન્મિત્રાવરુણાભ્યાં સંબભૂવેતિ ।
ભૃગ્વાદિનામપિ બ્રહ્મણ એવ માનસપુત્રાણાં વારુણે યજ્ઞે પુનરુત્પત્તિઃ શ્રૂયતે ।
સનત્કુમારો ઽપિ બ્રહ્મણ એવ માનસઃ પુત્રઃ સ્વયં રુદ્રાય વરપ્રદાનાત્સ્કન્દત્વેન પ્રાદુર્બભૂવ ।
એવમેવ દક્ષનારદપ્રભૃતીનાં ભૂયસી દેહાન્તરોત્પત્તિઃ કથ્યતે તેન તેન નિમિત્તેન સ્મૃતૌ ।
શ્રુતાવપિ મન્ત્રાર્થવાદયોઃ પ્રાયેણોપલભ્યતે ।
તે ચ કેચિત્પતિતે પૂર્વદેહે દેહાન્તરમાદદત્તે કેચિત્તુ સ્થિત એવ તસ્મિન્યોગૈશ્વર્યવશાદનેકદેહાદાનન્યાયેન ।
સર્વે ચૈતે સમધિગતસકલવેદાર્થાઃ સ્મર્યન્તે ।
તદેતેષાં દેહાન્તરોત્પત્તિદર્શનાત્પ્રાપ્તં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પાક્ષિકં મોક્ષહેતુત્વમહેતુત્વં વેતિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે ।
ન ।
તેષામપાન્તરતમપ્રભૃતીનાં વેદપ્રવર્તનાદિષુ લોકસ્થિતિહેતુષ્વધિકારેષુ નિયુક્તાનામધિકારતતન્ત્રત્વાસ્થિતેઃ ।
યથાસૌ ભગવાન્સવિતા સહ્સ્રયુગપર્યન્તં જગતો ઽધિકારં ચરિત્વા તદવસાન ઉદયાસ્તમયવર્જિતં કૈવલ્યમનુભવતિ ઽઅથ તત ઊર્ધ્વં ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલ એવ મધ્યે સ્થાતાઽ (છા. 3.11.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યથાચ વર્તમાના બ્રહ્મવિદ આરબ્ધભોગક્ષયે કૈવલ્યમનુભવન્તિ ।
ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છા. 6.14.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવમપાન્તરમપ્રભૃતયો ઽપીશ્વરાઃ પરમેશ્વરેણ તેષુ તેષ્વધિકારેષુ નિયુક્તાઃ સન્તઃ સત્યપિ સમ્યગ્દર્શને કૈવલ્યહેતાવક્ષીણકર્માણો યાવદધૈકારમવતિષ્ઠન્તે, તદવસાને ચાપવૃજ્યન્ત ઇત્યવિરુદ્ધમ્ ।
સકૃત્પ્રવૃત્તમેવ હિ તે ફલદાનાય કર્માશયમતિવાહયન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણૈવ ગૃહાદિવ ગૃહાન્તરમન્યમન્યં દેહં સંચરન્તઃ સ્વાધિકારનિવર્તનાયાપરિમુષિતસ્મૃતય એવ દેહેન્દ્રિયપ્રકૃતિવશિત્વાન્નિર્માય દેહાન્યુગપત્ક્રમેણ વાધિતિષ્ઠન્તિ ।
નચૈતે જાતિસ્મરા ઇત્યુચ્યન્તે ઽત એવૈતેઽ ઇતિ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધેઃ ।
યથાહિ સુલભા નામ બ્રહ્મવાદિની જનકેન વિવદિતુકામાખ્યુદસ્ય સ્વં દેહં જાનકં દેહમાવિશ્ય વ્યુદ્ય તેન પશ્ચાત્સ્વમેવ દેહમાવિવેશેતિ સ્મર્યતે ।
યદિ હ્યપયુક્તે સકૃત્પ્રવૃત્તે કર્મણિ કર્માન્તરં દેહાન્તરારમ્ભકારણમાવિર્ભવેત્તતો ઽન્યદપ્યદગ્ધબીજં કર્માન્તરં તદ્વદેવ પ્રસજ્યેતેતિ બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પાક્ષિકં મોક્ષહેતુત્વમહેતુત્વં વાશઙ્ક્યેત, નત્વિયમાશહ્ કા યુક્તા, જ્ઞાનાત્કર્મબીજદાહસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ઇતિ ।
ઽસ્મૃતિલમ્ભે સર્વગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષઃઽ (છા. 7.26.2) ઇતિ ચૈવમાદ્યા ।
સ્મૃતિરપિ - ઽયથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતેર્ઽજુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથાઽ (ભ.ગી. 4.37) ઽબીજાન્યગ્ન્યુપદગ્ધાનિ ન રોહન્તિ યથા પુનઃ ।
જ્ઞાનદગ્ધૈસ્તથા ક્લેશૈર્નાત્મા સંપદ્યતે પુનઃઽ ઇતિ ચૈવમાદ્યા ।
નચાવિદ્યાદિક્લેશદાહે સતિ ક્લેશબીજસ્ય સર્માશયસ્યૈકદેશદાહ એકદેશપ્રરોહશ્ચેત્યુપપદ્યતે ।
નહ્યગ્નિદગ્ધસ્ય શાલિબીજસ્યૈકદેશપ્રરોહો દૃશ્યતે ।
પ્રવૃત્તફલસ્ય તુ કર્માશયસ્ય મુક્તેષોરિવ વેગક્ષયાન્નિવૃત્તિઃ ।
ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરમ્ઽ (છા. 6.14.2) ઇતિ શરીરપાતાવધિ ક્ષેપકરણાત્ ।
તસ્માદુપપન્ના યાવદધિકારમાધિકારિણામવસ્થિતિઃ ।
નચ જ્ઞાનફલસ્યાનૈકાન્તિકતા ।
તથાચ શ્રુતિરવિશેષેણૈવ સર્વેષાં જ્ઞાનાન્મોક્ષં દર્શયતિ ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ।
જ્ઞાનાન્તરેષુ ચૈશ્વર્યાદિફલેષ્વાસક્તાઃ સ્યુર્મહર્ષયઃ ।
તે પશ્ચાદૈશ્વર્યક્ષયદર્શનેન નિર્વિણ્ણાઃ પરમાત્મજ્ઞાને પરિનિષ્ઠાઃ કૈવલ્યં પ્રાપુરિત્યુપપદ્યતે ।
ઽબ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
પ્રત્યક્ષફલત્વાચ્ચ જ્ઞાનસ્ય ફલવિરહાશઙ્કાનુપપત્તિઃ ।
કર્મફલે હિ સ્વર્ગાદાવનુભવાનારૂઢે સ્યાદાશઙ્કા ભવેદ્વા ન વેતિ ।
અનુભવારૂઢં તુ જ્ઞાનફલમ્ ઽયત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.4.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ઽતત્ત્વમસિઽ (6. 8.7) ઇતિ ચ સિદ્ધવદુપદેશાત્ ।
નહિ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થસ્તત્ત્વં મૃતો ભવિષ્યસીત્યેવં પરિણેતું શક્યઃ ।
ઽતદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ચ સમ્યગ્દર્શનકાલમેવ તત્ફલં સર્વાત્મત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માદૈકાન્તિકી વિદુષઃ કૈવલ્યસિદ્ધિઃ ॥ 32 ॥
fન્: ઊર્ધ્વો વિલક્ષણઃ બ્રહ્મરૂપઃ સન્ ઉદ્ગમ્ય ।
તેન જનકેન , વ્યુદ્ય વિવાદં કૃત્વા ।
નિર્વિણ્ણા વિરક્તાઃ ।
પ્રતિસંચરઃ પ્રલપઃ ।
20 અક્ષરધ્યધિકરણમ્ । સૂ. 33
અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્

વાજસનેયકે શ્રૂયતે - ઽએતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્યસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમલોહિતમસ્નેહમ્ઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદિ ।
તથાથર્વણે શ્રૂયતે - ઽઅથ પરા યયા તદક્ષરમદિગમ્યતે ।
યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણમ્ઽ (મુ. 1.1.5) ઇત્યાદિ ।
તથૈવાન્યત્રાપિ વિશેષનિરાકરણદ્વારેણાક્ષરં પરં બ્રહ્મશ્રાવ્યતે ।
તત્ર ચ ક્વચિત્કેચિદતિરિક્તા વિશેષાઃ પ્રતિપદ્યન્તે ।
તાસાં વિશેષપ્રતિષેધબુદ્ધીનાં કિં સર્વાસાં સર્વત્ર પ્રાપ્તિરુત વ્યવસ્થેતિ સંશયે શ્રુતિવિભાગાદ્વ્યવસ્થાપ્રાપ્તાવુચ્યતે - અક્ષરવિષયાસ્તુ વિશેષપ્રતિષેધબુદ્ધયઃ સર્વાઃ સર્વત્રાવરોદ્ધવ્યાઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામ્ - સમાનો હિ સર્વત્ર વિશેષનિરાકરણરૂપો બ્રહ્મપ્રતિપાદનપ્રકારઃ ।
તદેવ ચ સર્વત્ર પ્રતિપાદ્યં બ્રહ્માભિન્નં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તત્ર કિમિત્યન્યત્ર કૃતા બુદ્ધયો ઽન્યત્ર ન સ્યુઃ ।
તથાચ ઽઆનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યઽ (બ્ર.સૂ. 3.3.11) ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર વિધિરૂપાણિ વિશેષણાનિ ચિન્તિતાનીહ પ્રતિષેધરૂપાણીતિ વિશેષઃ ।
પ્રપઞ્ચાર્થશ્ચાયં ચિન્તાભેદઃ ।
ઔપસદવદિતિ નિદર્શનમ્ ।
યથા જામદગ્ન્યે ઽહીને પુરોડાશિનીષૂપસત્સુ ચોદિતાસુ પુરોડાશપ્રદાનમન્ત્રાણામ્ અગ્નેર્વેર્હેત્રં વેરધ્વરમ્ ઇત્યેવમાદીનામુદ્ગાતૃવેદોત્પન્નાનામપ્યધ્વર્યુભિરભિસંબન્ધો ભવતિ ।
અધ્વર્યુકર્તૃત્વાતત્પુરોડાશપ્રદાનસ્ય પ્રધાનતન્ત્રત્વાચ્ચઙ્ગાનામ્ ।
એવમિહાપ્યક્ષરતન્ત્રત્વાત્તદ્વિશેષણાનાં યત્ર ક્વચિદપ્યુત્પન્નાનામક્ષરેણ સર્વત્રાભિસંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તં પ્રથમે કાણ્ડે - ઽગુણમુખ્યવ્યતિક્રમે તદર્થત્વાન્મુખ્યેન વેદસંયોગઃઽ (જૈ. સૂ. 3.3.8) ઇત્યત્ર ॥ 33 ॥
21 ઇયદધિકરણમ્ । સૂ. 34
ઇયદામનનાત્

ઽદ્વા સુપર્ણાસયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિઽ (મુ. 3.1.1) ઇત્યધ્યાત્માધિકારે મન્ત્રમાથર્વમિકાઃ શ્વેતાશ્વતરાશ્ચ પઠન્તિ ।
તથા કઠાઃ ઽઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃઽ (ક. 3.1) ઇતિ ।
કિમત્ર વિદ્યૈકત્વમુત વિદ્યાનાનાત્વમિતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, વિદ્યાનાનાત્વમિતિ ।
કુતઃ ।
વિશેષદર્શનાત્ ।
દ્વા સુપર્ણેત્યત્ર હ્યેકસ્ય ભોક્તૃત્વં દૃશ્યતે ।
એકસ્ય ચાભોક્તૃત્વં દૃશ્યતે ।
ઋતં પિબન્તાવિત્યત્રોભયોરપિ ભોક્તૃત્વમેવ દૃશ્યતે તદ્વેદ્યરૂપં ભિદ્યમાનં વિદ્યાં ભિન્દ્યાદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રવીતિ વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
કુતઃ - યત ઉભયોરપ્યનયોર્મન્ત્રયોરિયત્તાપરિચ્છિન્નં દ્વિત્વોપેતં વેદ્યરૂપમભિન્નમામનન્તિ ।
નનુ દર્શિતો રૂપભેદઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
ઉભાવપ્યેતૌ મન્ત્રૌ જીવદ્વિતીયમીશ્વરં પ્રતિપાદયતો નાર્થાન્તરમ્ ।
દ્વા સુપર્ણા ઇત્યત્ર તાવત્ અનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ ઇત્યશનાયાદ્યતીતઃ પરમાત્મા પ્રતિપાદ્યતે ।
વાક્યશેષે ઽપિ ચ સ એવ પ્રતિપાદ્યમ્નો દૃશ્યતે ।
ઽજુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમ્ઽ (શ્વે. 4.7) ઇતિ ।
ઋતં પિબન્તૌ ઇત્યત્ર તુ જીવે પિબત્યશનાયાદ્યતીતઃ પરમાત્માપિ સાહચર્યાચ્છત્રિન્યાયેન પિબતીત્યુપચર્યતે ।
પરમાત્મપ્રકરણં હ્યેતત્ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ (ક. 2.14) ઇત્યુપક્રમાત્ ।
તદ્વિષય એવ ચાત્રાપિ વાક્યશેષો ભવતિ ઽયઃ સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રહ્મ યત્પરમ્ઽ (ક. 3.2) ઇતિ ।
ઽગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિઽ (બ્ર.સૂ. 1.2.11) ઇત્યત્ર ચૈતત્પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માન્નાસ્તિ વેદ્યભેદસ્તસ્માચ્ચ વિદ્યૈકત્વમ્ ।
અપિચ ત્રિષ્વપ્યેતેષુ વેદાન્તેષુ પૌર્વાપર્યલોચને પરમાત્મવિદ્યૈવાવગમ્યતે તાદાત્મ્યવિવક્ષયૈવ જીવોપાદાનં નાર્થાન્તરવિવક્ષયા ।
નચ પરમાત્મવિદ્યાયાં ભેદાભેદવિચારાવતારો ઽસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રપઞ્ચાર્થ એવૈષ યોગઃ ।
તસ્માચ્ચાધિકધર્મોપસંહાર ઇતિ ॥ 34 ॥
22 અનન્તરાધિકરણમ્ । સૂ. 35-36
અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સાત્મનઃ

ઽયત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1 - 3.5.1)ઇત્યેવં દ્વિરુષ્સ્તકહોલપ્રશ્નયોર્નૈરલ્તર્યેણ વાજસનેયિનઃ સમામનન્તિ ।
તત્ર સંશયઃ - વિદ્યૈકત્વં વા સ્યાદ્વિદ્યાનાનાત્વં વેતિ ।
વિદ્યાનાનાત્વમિતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અભ્યાસસામર્થ્યાત્ ।
અન્યથા હ્યન્યૂનાનાતિરિક્તાર્થે દ્વિરામ્નાનમર્થકમેવ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યથાભ્યાસાત્કર્મભેદ એવમભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અન્તરામ્નાનાવિશેષાત્સ્વાત્મનો વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
સર્વાન્તરો હિ સ્વાત્મોભયત્રાપ્યવિશિષ્ટઃ પૃચ્છ્યતે ચ પ્રત્યુચ્યતે ચ ।
નહિ દ્વાવાત્માનાવેકસ્મિન્દેહે સર્વાન્તરૌ સંભવતઃ ।
તદા હ્યેકસ્યાઞિજસંસર્વાન્તરત્વમવકલ્પ્યેત ।
એકસ્ય તુ ભૂતગ્રામવન્નૈવ સર્વાન્તરત્વં સ્યાત્ ।
યથાચ પઞ્ચભૂતસમૂહે દેહે પૃથિવ્યા આપોન્તરા અદ્ભ્યસ્તેજો ઽન્તરમિતિ સત્યપ્યાપેક્ષિકે ઽન્તરત્વે નૈવ મુખ્ય સર્વાન્તરત્વં ભવતિ તથેહાપીત્યર્થઃ ।
અથવા ભૂતગ્રામવદિતિ શ્રુત્યન્તરં નિદર્શયતિ ।
યથા ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (શ્વે.
6.11) ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે સમસ્તેષુ ભૂતગ્રામ્યેષ્વેક એવ સર્વાન્તર આત્મામ્નાયતે ।
એવમનયોરપિ બ્રાહ્મણયોરિત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વેદ્યૈક્યાદ્વિદ્યૈકત્વમિતિ ॥ 35 ॥
અન્યથા ભેદાનુપપત્તિર્ ઇતિ ચેન્ નોપદેશાન્તરવત્

અથ યદુક્તમનભ્યુપગમ્યમાને વિદ્યાભેદ આમ્નાનભેદાનુપપત્તિરિતિ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે - નાયં દોષઃ ।
ઉપદેશાન્તરવદુપપત્તેઃ ।
યથા તાણ્ડિનામુપનિષદિ ષષ્ઠે પ્રપાઠકે - ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેકતેતોઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ નવકૃત્વો ઽપ્યુપદેશે ન વિદ્યાભેદો ભવત્યેવમિહાપિ ભવિષ્યતિ ।
કથં ન નવકૃત્વો ઽપ્યુપદેશે વિદ્યાભેદો ન ભવતિ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યામેકાર્થતાવગમાત્ ।
ઽભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુઽ (છા. 6.5.4) ઇતિ ચૈકસ્યૈવાર્થસ્ય પુનઃ પુનઃ પ્રતિપિપાદયિષિતવ્યત્વેનોપક્ષેપાત્ ।
આશઙ્કાન્તરનિરાકરણેન ચાસકૃદુપદેશોપપત્તેઃ ।
એવમિહાપિ પ્રશ્નરૂપાભેદાત્ અતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4.2 - 3.5.1) ઇતિ ચ પરિસમાપ્ત્યવિશેષાદુપક્રમોપસંહારૌ તાવદેકાર્થવિષયૌ દૃશ્યતે ।
ઽયદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.5.1) ઇતિ દ્વિતીયે પ્રશ્ન એવકારં પ્રયુઞ્જાનઃ પૂર્વપ્રશ્નગતમેવાર્થમુત્તરત્રાનુકૃષ્યમાણં દર્શયતિ ।
પૂર્વસ્મિન્શ્ચ બ્રાહ્મણો કાર્યકરણવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનઃ સદ્ભાવઃ કથ્યતે ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ તસ્યૈવાશનાયાદિસંસારધર્માતીતત્વં કથ્યતે ।
ઇત્યેકાર્થતોપપત્તિઃ ।
તસ્માદેકા વિદ્યેતિ ॥ 36 ॥
23 વ્યતિહારાધિકરણમ્ । સૂ. 37
વ્યતિહારો વિશિંષન્તિ હીતરવત્

તથા - ઽતદ્યો ઽહં સો ઽસૌ યો ઽસૌ સો ઽહમ્ઽ ઇત્યાદિત્યપુરુષં પ્રકૃત્યૈતરેયિણઃ સમામનન્તિ, તથા જાબાલાઃ ત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતે ઽહં વૈ ત્વમસિઽ ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિહ વ્યતિહારેણોભયરૂપા મતિઃ કર્તવ્યોતૈકરૂપૈવેતિ ।
એકરૂપૈવેતિ તાવદાહ ।
નહ્યત્રાત્મન ઈશ્વરેણૈકત્વં મુક્ત્વાન્યત્કિઞ્ચિચ્ચિન્તયિતવ્યમસ્તિ ।
યદિ ચૈવં ચિન્તયિતવ્યો વિશેષઃ પરિકલ્પ્યેત સંસારિણસ્તાવદીશ્વરાત્મમીશ્વરસ્ય સંસીર્યાત્મત્વમિતિ ।
તત્ર સંસારિણસ્તાવદીશ્વરાત્મત્વ ઉત્કર્ષો ભવેદીશ્વરસ્ય તુ સંસાર્યાત્મત્વે નિકર્ષઃ કુતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદૈકારૂપ્યમેવ મતેઃ ।
વ્યતિહારામ્નાયસ્ત્વેકત્વદૃઢીકારાર્થ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - વ્યતિહારો ઽયમાધ્યાનાયામનાયતે ઇતરવત્ ।
યથેતરં ગુણાઃ સર્વાત્મત્વપ્રભૃતય આધ્યાનાયામ્નાયન્તે તદ્વત્ ।
તથાહિ વિશિંષન્તિ સમામ્નાતાર ઉભયોચ્ચારણેન ઽત્વમહમસ્મ્યહં ચ તત્ત્વમસિઽ ઇતિ ।
તચ્ચોભયરૂપાયાં મતૌ કર્તવ્યાયામર્થવદ્ભવતિ ।
અન્યથા હીદં વિશેષેણોભયામ્નાનમનર્થકં સ્યાત્ ।
એકેનૈવ કૃતત્વાત્ ।
નનૂભયામ્નાનસ્યાર્થવિશેષે પરિકલ્પ્યમાને દેવતાયાઃ સંસાર્યાત્મત્વાપત્તેર્નિકર્ષઃ પ્રસજ્યેતેત્યુક્તમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઐકાત્મ્યસ્યૈવાનેન પ્રકારેણાનુચિન્ત્યમાનત્વાત્ ।
નન્વેવં સતિ સ એવૈકત્વદૃઢીકાર આપદ્યેત ।
ન વયમેકત્વદૃઢીકારં વારયામઃ ।
કિં તર્હિ વ્યતિહારેણેહ દ્વિરૂપા મતિઃ કર્તવ્યા વચનપ્રામાણ્યાન્નૈકરૂપેત્યેતાવદુપપાદયામઃ ।
ફલતસ્ત્વેકત્વમપિ દૃઢીભવતિ ।
યથાધ્યાનાર્થો ઽપિ સત્યકામાદિગુણોપદેશે તદ્ગુણ ઈશ્વરઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ તદ્વત્ ।
તસ્માદયમાધ્યાતવ્યો વ્યતિહારઃ સમાને ચ વિષય ઉપસંહર્તવ્યો ભવતીતિ ॥ 37 ॥
fન્: જીવેશયોર્મિથો વિશેષણવિશેશ્યાભાવો વ્યતિહારઃ ।
24 સત્યાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 38
સૈવ હિ સત્યાદયઃ

ઽસ યો હૈતં મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ બ્રહ્મઽ (બૃ. 5.4.1) ઇત્યાદિના વાજસનેયકે સત્યવિદ્યાં સનામાક્ષરોપાસનાં વિધાયાનન્તિમામ્નાયતે - ઽતદ્યત્તત્સત્યમસો સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽ (બૃ. 5.5.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ -ઽ કિં દ્વે એતે સત્યવિદ્યે કિંવૈકૈવેતિ ।
દ્વે ઇતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ભેદેન હિ ફલસંયોગો ભવતિ જયતીમાંલ્લોકાન્ઽ (બૃ. 5.4.12) ઇતિ પુરસ્તાત્ ।
હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચ (બૃ. 5.5.3,4) ઇત્યુપરિષ્ચાત્ ।
પ્રકૃતાકર્ષણં તૂપાસ્યૈકત્વાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - એકૈવેયં સત્યવિદ્યેતિ ।
કુતઃ - ઽતદ્યત્તત્સત્યમ્ઽ (બૃ. 5.5.2) ઇતિ પ્રકૃતાકર્ષણાત્ ।
નનુ વિદ્યાભેદે ઽપિ પ્રકૃતાકર્ષણમુપાસ્યૈકત્વાદુપપદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
નૈતદેવમ્ ।
યત્ર તુ વિસ્પષ્ટાત્કારણાન્તરાદ્વિદ્યાભેદઃ પ્રતીયતે તત્રૈતદેવં સ્યાત્ ।
અત્ર તૂક્ષયા સંભવે તદ્યત્તત્સત્યમિતિ પ્રકૃતાકર્ષણાત્પૂર્વવિદ્યાસંબદ્દમેવ સત્યમુત્તરત્રાકૃષ્યત ઇત્યેકવિદ્યાત્વનિશ્ચયઃ ।
યત્પુનરુક્તં ફલાન્તરશ્રવણાદ્વિદ્યાન્તરમિતિ ।
અત્રોચ્યતે - તસ્યોપનિષદહરહમિતિ ચાઙ્ગાન્તરોપદેશસ્ય સ્તાવકમિદં ફલાન્તરશ્રવણમિત્યદોષઃ ।
અપિચાર્થવાદાદેવ ફલે કલ્પયિતવ્યે સતિ વિદ્યૈકત્વે ચાવયવેષુ શ્રૂયમાણાનિ બહૂન્યપિ ફલાન્યવયવિન્યામેવ વિદ્યાયામુપસંહર્તવ્યાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માત્સૈવેયમેકા સત્યવિદ્યા તેન તેન વિશેષણોપેતામ્નાતેત્યતઃ સર્વ એવ સત્યાદયો ગુણા એકસ્મિન્નેવ પ્રયોગ ઉપસંહર્તવ્યાઃ ।
કેચિત્પુનરસ્મિન્સૂત્ર ઇદં ચ વાજસનેયકમક્ષ્યાદિત્યપુરુષવિષયં વાક્યં, છાન્દોગ્યે ચ - ઽઅથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 1.6.6) ઽઅથ ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 4.15.1) ઇત્યુદાહ-ત્ય સૈવેયમક્ષ્યાદિત્યપુરુષવિષયા વિદ્યોભયત્રૈકૈવેતિ કૃત્વા સત્યાદીન્ગુણાન્વાજસનેયિભ્યશ્છન્દોગાનામુપસંહાર્યાન્મન્યન્તે ।
તન્ન સાધુ લક્ષ્યતે ।
છાન્દોગ્યે હિ જ્યોતિષ્ટોમકર્મસમબન્ધિનીયમુદ્ગીથવ્યપાશ્રયા વિદ્યા વિજ્ઞાયતે તત્ર હ્યદિમધ્યાવસાનેષુ હિ કર્મસંબન્ધચિહ્નાનિ ભવન્તિ ઽઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામઽ (છા. 1.6.1) ઇત્યુપક્રમે, ઽતસ્યર્ક્ક સામ ચ ગેષ્ણૌ તસ્માદુદ્ગીથઃઽ (છા. 1.6.8) ઇતિ મધ્યે, ઽય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિઽ (છા. 1.7.9) ઇત્યુપસંહારે ।
નૈવં વાજસનેયકે કિઞ્ચિત્કર્મસંબન્ધિ ચિહ્નમસ્તિ ।
તત્ર પ્રક્રમભેદાદ્વિદ્યાભેદે સતિ ગુણ્યવસ્થૈવ યુક્તેતિ ॥ 38 ॥
fન્: ગેષ્ણૌ ગાયકૌ ।
તસ્માદૃક્સામગેષ્ણત્વાત્ ।
25 કામાદ્યધિકારાધિકરમમ્ । સૂ. 39
કામાદીતરત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્યઃ

અથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃ (છા. 8.1.1) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય છન્દોગા અધીયતે ઽએષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.1.5) ઇત્યાદિ ।
તથા વાજસનેયિનઃ - સ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ ય એષો ઽન્તર્હદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેતે સર્વસ્ય વશી (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિ ।
તત્ર વિદ્યૈકત્વં પરસ્પરગુણયોગશ્ચ કિં વા નેતિ સંશયે વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
તત્રેદમુચ્યતે - કામાદીતિ ।
સત્યકામાદિત્યર્થઃ ।
યથા દેવદત્તો દત્તઃ સત્યભામા ભામેતિ ।
યદેતચ્ચાન્દોગ્યે હૃદયાકાશસ્ય સત્યકામત્વાદિગુણજાતમુલભ્યતે તદિતરત્ર વાજસનેયકે વશિત્વાદ્યુપલભ્યતે તદપીતરત્ર છાન્દોગ્યે એષ આત્માપહતપાપ્મા (છા. 8.1.5) ઇત્યત્ર સંબધ્યતે ।
કુતઃ - આયતનાદિસામાન્યાત્ ।
સમાનં હ્યુભયમત્રાપિ હૃદયમાતનં સમાનશ્ચ વેદ્ય ઈશ્વરઃ સમાનં ચ તસ્ય સેતુત્વં લોકાસંભેદપ્રયોજનમિત્યેવમાદિ બહુ સામાન્યં દૃશ્યતે ।
નનુ વિશેષો ।
ઞપિ દૃશ્યતે છાન્દોગ્યે હૃદયાકાશસ્ય ગુણયોગો વાજસનેયકે ત્વાકાશાશ્રયસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ ।
ન ।
ઽદહર ઉત્તરેભ્યઃઽ (બ્ર.સૂ. 1.3.14) ઇત્યત્ર છાન્દોગ્યે ઽપ્યાકાશશબ્દં બ્રહ્મૈવેતિ પ્રતિષ્ઠાપિતત્વાત્ ।
અયં ત્વત્ર વિદ્યતે વિશેષઃ ।
સગુણા હિ બ્રહ્મવિદ્યા છાન્દોગ્ય ઉપદિશ્યતે ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્ઽ (છા. 8.1.6) ઇત્યાત્મવત્કામાનમપિ વેદ્યત્વશ્રવણાત્ ।
વાજસનેયકે તુ નિર્ગુણમેવ પરં બ્રહ્મોપદિશ્યમાનં દૃશ્યતે ઽઅત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાય બ્રૂહિઽ (બૃ. 4.3.14) અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ (બૃ. 4.3.15) ઇત્યાદિપ્રશ્નપ્રતિવચનસમન્વયાત્ ।
વશિત્વાદિ તુ તત્સ્તુત્યર્થમેવ ગુણજાતં વાજસનેયકે સંકીર્ત્યતે ।
તથાચોપરિષ્ટાત્ ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃ. 3.9.26) ઇત્યાદિના નિર્ગુણમેવ બ્રહ્મોપસંહરતિ ।
ગુણવતસ્તુ બ્રહ્મણ એકત્વાદ્વિભૂતિપ્રદર્શનાયાયં ગુણોપસંહારઃ સૂત્રિતો નોપાસનાયેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 39 ॥
26 આદરાધિકરણમ્ । સૂ. 40-41
આદરાદલોપઃ

છાન્દોગ્યે વૈશ્વાનરવિદ્યાં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - ઽતદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયં સ યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્પ્રાણસ્ય સ્વાહાઽ (છા. 5.19.1) ઇત્યાદિ ।
તત્ર પઞ્ચ પ્રાણાહુતયો વિહિતાઃ ।
તાસુ ચ પરસ્તાદગ્નિહોત્રશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ઽય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ (છા. 5.24.2) ઇતિ ઽયથેહ ક્ષુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે ।
એવં સર્વાણિ ભૂતાન્યગ્નિહોત્રમુપાસતેઽ (છા. 5.24.5) ઇતિ ચ ।
તત્રેદં વિચાર્યતે - કિં ભોજનલોપે લોપઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યોતાલોપ ઇતૈ ।
તદ્યદ્ભવતિ ભક્તાગમનસંયોગશ્રવણાદ્ભક્તાગમનસ્ય ચ બોજનાર્થત્વાદ્ભોજનલોપે લોપઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ન લુપ્યેતેતિ તાવદાહ ।
કસ્માત્ ।
આદરાત્ ।
તથાહિ વૈશ્વારવિદ્યાયામેવ જાબાલાનાં શ્રુતિઃ - ઽપૂર્વો ઽતિથિભ્યો ઽશ્નીયાત્ ।
યથા હ વૈ સ્વયમહુત્વાગ્નિહોત્રં પરસ્ય જુહુયાદેવં તત્ઽ ઇત્યતિથિભોજનસ્ય પ્રાથમ્યં નિન્દિત્વા સ્વામિભોજનં પ્રથમં પ્રાપયન્તી પ્રાણાગ્નિહોત્ર આદરં કરોતિ ।
યા હિ ન પ્રાથમ્યલોપં સહતે નેતરાં સા પ્રાથમ્યવતો ઽગ્નિહોત્રસ્ય લોપં સહતેતિ મન્યતે ।
નનુ ભોજનાર્થભક્તાગમનસંયોગાદ્ભોજનલોપે લોપઃ પ્રથિતઃ ।
ન ।
તસ્ય દ્રવ્યવિશેષવિધાનાર્થત્વાત્ ।
પ્રાકૃતે હ્યગ્નિહોત્રે પયઃપ્રભૃતીનાં દ્રવ્યાણાં નિયતત્વાદિહાપ્યગ્નિહોત્રશબ્દાત્કૌણ્ડપાયિનામયનવત્તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ સત્યાં ભક્તદ્રવ્યૈકતાગુણવિશેષવિધાનાર્થમિદં વાક્યં તદ્યદ્ભક્તમિતિ ।
અતો ગુણલોપે ન મુખ્યસ્યેત્યેં પ્રાપ્તમ્ ।
ભોજનલોપે ઽપ્યદ્ભિર્વાન્યેન વા દ્રવ્યેણાવિરુદ્ધેન પ્રતિનિધાનન્યાયેન પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યાનુષ્ઠાનમિતિ ॥ 40 ॥
અત ઉત્તરં પઠતિ -
ઉપસ્થિતે ઽતસ્તદ્વચનાત્

ઉપસ્થિતે ભોજને ઽતસ્તસ્માદેવ ભોજનદ્રવ્યાત્પ્રથમોપનિપતિતાત્પ્રાણાગ્નિહોત્રં નિર્વર્તયિતવ્યમ્ ।
કસ્માત્ ।
તદ્વચનાત્ ।
તથાહિ - ઽતદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયમ્ઽ (છા. 5.19.1) ઇતિ ।
સિદ્ધવદ્ભક્તોપનિપાતપરામર્શેન પરાર્થદ્રવ્યસાધ્યતાં પ્રાણાહુતીનાં વિદધાતિ ।
તા અપ્રયોજકલક્ષણાપન્નાઃ સત્યઃ કથં ભોજનલોપે દ્રવ્યાન્તરં પ્રતિનિધાપયેયુઃ ।
નચાત્ર પ્રાકૃતાગ્નિહોત્રધર્મપ્રાપ્તિરસ્તિ ।
કુણ્ડપાયિનામયને હિ માસાગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ વિધ્યુદ્દેશગતો ઽગ્નિહોત્રશબ્દસ્તદ્વદ્ભાવં વિદાપયેદિતિ યુક્તા તદ્ધર્મપ્રાપ્તિઃ ।
ઇહ પુનરર્તવાદગતો ઽગ્નિહોત્રશબ્દો ન તદ્વદ્ભાવં વિધાપયિતુમર્હતિ ।
તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ ચાભ્યુપગમ્યમાનાયામગ્ન્યુદ્ધરણાદયોષ-પિ પ્રાપ્યેરન્ ।
નચાસ્તિ સંભવઃ ।
અગ્ન્યુદ્ધરણં તાવદ્ધોમાધિકરમભાવાય ।
નચાયમગ્નૌ હોમો ભોજનાર્થતાવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભોજનોપનીતદ્રવ્યસંબન્ધાચ્ચાસ્ય એવૈષ હોમઃ ।
તથાચ જાબાલશ્રુતિઃ પૂર્વો ઽતિથિભ્યો ઽશ્નીયાદિત્યાસ્યાધારામેવેમાં હોમનિર્વત્તિં દર્શયતિ ।
અત એવ ચેહાપિ સાંપાદિકાન્યેવાગ્નિહોત્રાઙ્ગાનિ દર્શયતિ - ઽઉર એવ વેદિર્લોમાનિ બહુર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનો ઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાહવનીયઃઽ (છા. 5.18.2) ઇતિ ।
વેદિશ્રુતિશ્ચાત્ર સ્થણ્ડિલમાત્રોપલક્ષણાર્થા દ્રષ્ટવ્યા ।
મુખ્યાગ્નિહોત્રે વેદ્યાભાવાત્ ।
તદઙ્ગાનાં ચેહ સંપિપાદયિષિતત્વાત્ ।
ભોજનેનૈવ ચ કૃતકાલેન સંયોગાન્નાગ્નિહોત્રકાલાવરોધસંભવઃ ।
એવમન્યે ઽપ્યુપસ્થાનાદયો ધર્માઃ કેચિત્કથઞ્ચિદ્વિરુધ્યન્તે ।
તસ્માદ્ભોજનપક્ષ એવૈતે મન્ત્રદ્રવ્યદેવતાસંયોગાત્પઞ્ચ હોમા નિર્વર્તયિતવ્યાઃ ।
યત્ત્વાદરદર્શનવચનં તદ્ભોજનપક્ષે પ્રાથમ્યવિધાનાર્થમ્ ।
નહ્યસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ ।
ન ત્વનેનાસ્ય નિત્યતા શક્યતે દર્શયિતુમ્ ।
તસ્માદ્ભોજનલોપ એવ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યેતિ ॥ 41 ॥
27 તન્નિર્ધારણાધિકરણમ્ । સૂ. 42
તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પૃથગ્ઘ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્

સન્તિ કર્માઙ્ગવ્યપાશ્રયાણિ વિજ્ઞાનાનિ - ઽઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇત્યેવમાદીનિ ।
કિં તાનિ નિત્યાન્યેવ સ્યુઃ કર્મસુ પર્ણમયીત્વાદિવદુતાનિત્યાનિ ગોદોહનાદિવદિતિ વિચારયામઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં - નિત્યાનીતિ ।
કુતઃ - પ્રયોગવચનપરિગ્રહાત્ ।
અનારભ્યાધીતાન્યપિ હ્યેતાન્યુદ્ગીથાદિદ્વારેણ ક્રતુસંબન્ધાત્ક્રતુપ્રયોગવચનેનૈવાઙ્ગાન્તરવત્સંસ્પૃશ્યન્તે ।
યત્ત્વેષાં સ્વવાક્યેષુ ફલશ્રવણમ્ ઽઆપયિતા હ વૈકામાનાં ભવતિઽ (છા. 1.1.7) ઇત્યાદિ તદ્વર્તમાનાપદેશરૂપત્વાદર્થવાદમાત્રમેવાપાપશ્લોકશ્રવણાદિવન્ન ફલપ્રદાનમ્ ।
તસ્માદ્યથા યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિ ઇત્યેવમાદીનામપ્રકરણપઠિતાનામપિ જુહ્વાદિદ્વારેણ ક્રતુપ્રવેશાત્પ્રકરણપઠિતવન્નિત્યતૈવમુદ્ગીથાદ્યુપાસનાનામપીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તન્નિર્ધારણનિયમ ઇતિ ।
યાન્યેતાન્યુદ્ગીથાદિકર્મગુણયાથાત્મ્યનિર્ધારણાનિ રસતમ આપ્તિઃ સમૃદ્ધિર્મુખ્યપ્રાણ આદિત્ય ઇત્યેવમાદીનિ નૈતાનિ નિત્યવત્કર્મસુ નિયમ્યેરન્ ।
કુતઃ - તદ્દૃષ્ટેઃ ।
તથાહ્યનિયતત્વમેવઞ્જાતીયકાનાં દર્શયતિ શ્રુતિઃ - ઽતેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદઽ (છા. 1.110) ઇત્યવિદુષો ઽપિ ક્રિયાભ્યનુજ્ઞાનાત્ ।
પ્રસ્તાવાદિદેવતાવિજ્ઞાનવિહીનાનામપિ પ્રસ્તોત્રાદીનાં યાજનાધ્યવસાનદર્સનાત્ ઽપ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિઽ (છા. 1.10.9) ઽતાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિઽ (છા. 1.10.10) ઽતાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિઽ (છા. 1.10.11) ઇતિ ચ ।
અપિ ચૈવઞ્જાતીયકસ્ય કર્મવ્યપાશ્રયસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય પૃથગેવ કર્મણઃ ફલમુપલભ્યતે કર્મફલસિદ્ધિદ્દ્યપ્રતિબન્ધસ્તત્સમૃદ્ધિરતિશયવિશેષઃ કશ્ચિત્ ઽતેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદ ।
નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ ।
તત્ર નાના ત્વિતિ વિદ્વદવિદ્વત્પ્રયોગયોઃ પૃથક્કરણાદ્વીયર્વત્તરમિતિ ચ તરપ્પ્રત્યયપ્રયોગાદ્વિદ્યાવિહીનમપિ કર્મવિર્યવદિતિ ગમ્યતે ।
તચ્ચાનિત્યત્વે વિદ્યાયા ઉપપદ્યતે ।
નિત્યત્વે તુ કથં તદ્વિહીનં કર્મવિર્યવદિત્યનુજ્ઞાયેત ।
સર્વાઙ્ગોપસંહારે હિ વીર્યવત્કર્મેતિ સ્થિતિઃ ।
તથા લોકસામાદિષુ પ્રતિનિયતાનિ પ્રત્યુપાસનં ફલાનિ શિષ્યન્તે ઽકલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ચાવૃત્તાશ્ચઽ (છા. 2.2.3) ઇત્યેવમાદીનિ, નચેદં ફલશ્રવણમર્થવાદમાત્રં યુક્તં પ્રતિપત્તુમ્ ।
તથાહિ ગુણવાદ આપદ્યેત ।
ફલોપદેશે તુ મુખ્યવાદોપપત્તિઃ ।
પ્રયાજાદિષુ ત્વિતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય ક્રતોઃ પ્રકૃતત્વાત્તાદર્થ્યે સતિ યુક્તં ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વમ્ ।
તથાનારભ્યાધીતેષ્વપિ પર્ણમયીત્વાદિષુ ।
નહિ પર્ણમયીત્વાદીનામક્રિયાત્મકાનામાશ્રયમન્તરેણ ફલસંબન્ધો ઽવકલ્પતે ।
ગોદોહનાદીનાં હિ પ્રકૃતાપ્પ્રણયનાદ્યાશ્રયલાભાદુપપન્નઃ ફલવિધિઃ ।
તથા બૈલ્વાદીનામપિ પ્રકૃતયૂપાદ્યાશ્રયલાભાદુપપન્નઃ ફલવિધિઃ ।
નતુ પર્ણમયીત્વાદિષ્વેવંવિધઃ કશ્ચિદાશ્રયઃ પ્રકૃતો ઽસ્તિ ।
વાક્યેનૈવ તુ જુહ્વાદ્યાશ્રયતાં વિવક્ષિત્વા ફલે ઽપિ વિધિં વિવક્ષતો વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
ઉપાસનાનાં તુ ક્રિયાત્મત્વાદ્વિશિષ્ટવિધાનોપપત્તેરુદ્ગીથાદ્યાશ્રયાણાં ફલે વિદાનં ન વિરુધ્યતે ।
તસ્માદ્યથા ક્રત્વાશ્રયાણ્યપિ ગોદોહનાદીનિ ફલસંયોગાદનિત્યાન્યેવમુદ્ગીથાદ્યુપાસનાન્યપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત એવ ચ કલ્પસૂત્રકારા નૈવઞ્જાતીયકાન્યુપાસનાનિ ક્રતુષુ કલ્પયાઞ્ચક્રુઃ ॥ 42 ॥
28 પ્રદાનાધિકરણમ્ । સૂ. 43
પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્

વાજસનેયકે - ઽવદિષ્યામ્યેવાહમીતિ વાગ્દધ્રેઽ (બૃ. 1.5.21) ઇત્યત્રાધ્યાત્મં વાગાદીનાં શ્રેષ્ઠો ઽવધારિતો ઽધિદૈવતમગ્ન્યાદીનાં વાયુઃ તથા છાન્દોગ્યે - ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.1) ઇત્યત્રાધિદૈવતમગ્ન્યાદીનાં વાયુઃ સર્ઙ્ગો ઽવધારિતઃ ઽપ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.2) ઇત્યત્રાધ્યાત્મં વાગાદીનાં પ્રાણઃ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પૃથગેવેમૌ વાયુપ્રાણાવુપગન્તવ્યૌ સ્યાતામપૃથગ્વેતિ ।
અપૃથગેવેતિ તાવત્પ્રાપ્તં તત્ત્વભેદાત્ ।
નહ્યભિન્ને તત્ત્વે પૃથગનુચિન્તનં ન્યાય્યમ્ ।
દર્શયતિ ચ શ્રુતિરધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ તત્ત્વાભેદમ્ - ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશત્ઽ (ઐ. 2.4) ઇત્યારભ્ય ।
તથા ઽત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વો ઽનન્તાઃઽ (બૃ. 1.5.13) ઇત્યાધ્યાત્મિકાનાં પ્રામાનામાધિદૈવિકીં વિબૂતિમાત્મભૂતાં દર્શયતિ ।
તથાન્યત્રાપિ તત્ર તત્રાધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ બહુધા તત્ત્વભેદદર્શનં ભવતિ ।
ક્વચિચ્ચ ઽયઃ પ્રાણઃ સ વાયુઃ ઇતિ સ્પષ્ટમેવ વાયું પ્રાણં ચૈકં કરોતિ ।
તથોદાહૃતે ઽપિ વાજસનેયિબ્રાહ્મણે યતશ્ચેદેતિ સૂર્યઃ (બૃ. 1.5.23) ઇત્યસ્મિન્નુપસંહારશ્લોકે ઽપ્રાણાદ્વા એષ ઉદેતિ પ્રાણે ઽસ્તમેતિઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ પ્રાણેનૈવોપસંહરન્નેત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માદેકમેવ વ્રતં ચરેત્પ્રાણ્યાચ્ચૈવાપાયાન્યાચ્ચઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ ચ પ્રાણવ્રતેનૈકેનોપસંહરેન્નેતદેવ દ્રઢયતિ ।
તથા છાન્દોગ્યે ઽપિ પરસ્તાત્ ઽમહાત્મનશ્ચતુરો દેવ એકઃ કઃ સ જાગર ભુવનસ્ય ગોપાઃઽ (છા. 4.3.6) ઇત્યેકમેવ સંવર્ગં ગમયતિ ન બ્રવીત્યેક એકેષાં ચતુર્ણાં સંવર્ગો ઽપરો ઽપરેષામિતિ ।
તસ્માદપૃથક્ત્વમુપગમનસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પૃથગેવ વાયુપ્રાણાવુપગન્તવ્યાવિતિ ।
કસ્માત્ ।
પૃથગુપદેશાત્ ।
આધ્યાનાર્થો હ્યયમધ્યાત્માધિદૈવવિભાગોપદેશઃ સો ઽસત્યાધ્યાનપૃથક્ત્વે ઽનર્થક એવ સ્યાત્ ।
નનૂક્તં ન પૃથગનુચિન્તનં તત્ત્વાભેદાદિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
તત્ત્વાભેદે ઽપ્યવસ્થાભેદાદુપદેશભેદવશેનાનુચિન્તનભેદોપપત્તેઃ ।
શ્લોકોપન્યાસસ્ય ચ તત્ત્વાભેદાભિપ્રાયેણાપ્યુપપદ્યમાનસ્ય પૂર્વોદિતધ્યેયભેદનિરાકરણસામર્થ્યાભાવાત્ ।
ઽસ યથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણ એવમેતાસાં દેવતાનાં વાયુઃઽ (બૃ. 1.5.22) ઇતિ ચોપમાનોપમેયકરણાત્ ।
એતેન વ્રતોપદેશો વ્યાખ્યાતઃ ।
ઽએકમેવ વ્રતમ્ઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ ચૈવકારો વાગાદિવ્રતનિવર્તનેન પ્રાણવ્રતપ્રતિપત્ત્યર્થઃ ।
ભગ્નવ્રતાનિ હિ વાગાદીન્યુક્તાનિ ઽતાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમેઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽન વાયુવ્રતનિવૃત્ત્યર્થઃ અથાતો વ્રતમીમાંસાઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય તુલ્યવદ્વાયુપ્રાણયોરભગ્નવ્રતત્વસ્ય નિર્ધારિતત્વાત્ ।
ઽએકમેવ વ્રતં ચરેત્ઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ ચેક્ત્વા ઽતેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ વાયુપ્રાપ્તિં ફલં બ્રુવન્વાયુવ્રતમનિવર્તિતં દર્શયતિ ।
દ્વતેત્યત્ર વાયુઃ સ્યાદપરિચ્ચિન્નાત્મકત્વસ્ય પ્રેપ્સિતત્વાત્ ।
પુરસ્તાત્પ્રયોગાચ્ચ ઽસૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃઽ (બૃ. 1.5.22) ઇતિ ।
તથા ઽતૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌ વાયુરેવ દેવેષુ પ્રાણઃ પ્રાણેષુઽ (છા. 4.3.4) ઇતિ ભેદેન વ્યપદિશતિ ઽતે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતમ્ઽ (છા. 4.3.8) ઇતિ ચ ભેદેનૈવોપસંહરતિ ।
તસ્માત્પૃથગેવોપગમનમ્ ।
પ્રદાનવત્ ।
યથેન્દ્રાય રાજ્ઞે પુરોડાશમેકાદશકપાલમિન્દ્રાયાધિરાજાયેન્દ્રાય સ્વરાજ્ઞ ઇત્યસ્યાં ત્રિપુરોડાશિન્યામિષ્ટૌ સર્વેષામભિગમયન્નવદ્યત્યછંબટ્કારમિતિ ।
અતો વચનાદિન્દ્રાભેદાચ્ચ સહપ્રદાનાશઙ્કાયાં રાજાદિગુણભેદાદ્યાજ્યાનુવાક્યવ્યત્યાસવિધાનાચ્ચ યથાન્યસમેવ દેવતાપૃથક્ત્વાત્પ્રદાનપૃથક્ત્વં ભવતિ ।
એવં તત્ત્વાભેદે ઽપ્યાધ્યેયાંશપૃથક્ત્વાદાધ્યાનપૃથક્ત્વમિત્યર્થઃ ।
તદુક્તં સંકર્ષે ઽનાના વા દેવતા પૃથગ્જ્ઞાનાત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર તુ દ્રવ્યદેવતાભેદાદ્યાગભેદો વિદ્યતે નૈવમિહ વિદ્યાભેદો ઽસ્તિ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યામધ્યાત્માધિદૈવોપદેશેષ્વેકવિદ્યાવિધાનપ્રતીતેઃ ।
વિદ્યૈકસ્થે ઽપિ ત્વધ્યાત્માધિદૈવભેદાત્પ્રવૃત્તિભેદો ભવતિ અગ્નિહોત્ર ઇવ સાયંપ્રાતઃકાલભેદાત્ ।
ઇત્યેતાવદભિપ્રેત્ય પ્રદાનવદિત્યુક્તમ્ ॥ 43 ॥
29 લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 44-52
લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્તદ્ધિ બલીયસ્તદપિ

વાજસનેયિનો ઽગ્નિરહસ્યે - ઽનૈવ ઇદમગ્રે સદાસીત્ઽ ઇત્યેતસ્મિન્બ્રાહ્મણે મનો ઽધિકૃત્યાધીયતે ઽતત્ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રાણ્યપશ્યદાત્મનો ઽગ્નીનર્કાન્મનોમયામનશ્ચિતઃઽ ઇત્યાદિ ।
તથૈવ ઽવાક્ચિતઃ પ્રાણચિતશ્ચક્ષુશ્ચિતઃ શ્રોત્રચિતઃ કર્મચિતો ઽગ્નિચિતઃઽ ઇતિ પૃથગગમનીનામનન્તિ સાંપાદિકાન્ ।
તેષુ સંશયઃ - કિમેતે મનશ્ચિદાદયઃ ક્રિયાનુપ્રવેશિનસ્તચ્છેષભૂતા ઉત સ્વતન્ત્રાઃ કેવલવિદ્યાત્મકા ઇતિ ।
તત્ર પ્રકરણાક્રિયાનુપ્રવેશે પ્રાપ્તે સ્વાતન્ત્ર્યં તાવત્પ્રતિજાનીતે લિઙ્ગભયસ્ત્વાદિતિ ।
ભૂયાંસિ હિલિઙ્ગાન્યસ્મિન્બ્રાહ્મણે કેવલવિદ્યાત્મકત્વમેષામુપોદ્બલયન્તિ દૃશ્યન્તે તદ્યત્કિઞ્ચેમાનિ ભૂતાનિ મનસા સંકલ્પયન્તિ તેષામેવ સા કૃતિઃ ઇતિ, ઽતાન્હૈતાનેવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ ચિન્વન્ત્યપિ સ્વપતેઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકાનિ ।
તદ્ધિ લિઙ્ગં પ્રકરણાદ્બલીયઃ ।
તદપ્યુક્તં પૂર્વસ્મિન્કાણ્ડે - ઽશ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં સમવાયેપારદૌર્બલ્યમર્થવિપ્રકર્ષાત્ઽ (જૈ.સૂ. 3.3.13) ઇતિ ॥ 44 ॥
પૂર્વવિકલ્પઃ પ્રકરણાત્સ્યાત્ ક્રિયામાનસવત્

નૈતદુક્તં સ્વતન્ત્રા એતે ઽગ્નયો ઽનન્યશેષભૂતા ઇતિ ।
પૂર્વસ્ય ક્રિયામયસ્યાગ્નેઃ પ્રકરણાત્તદ્વિષય એવાયં વિકલ્પવિશેષોપદેશઃ સ્યાન્ન સ્વતન્ત્રઃ ।
નનુ પ્રકરણાલ્લિઙ્ગં બલીયઃ ।
સત્યમેતત્ ।
લિઙ્ગમપિ ત્વેવઞ્જાતીયકં ન પ્રકરણાદ્બલીયો ભવતિ ।
અન્યાર્થદર્શનં હ્યેતત્ ।
સાંપાદિકાગ્નિપ્રશંસારૂપત્વાત્ ।
અન્યાર્થદર્શનં ચાસત્યામન્યસ્યાં પ્રાપ્તૌ ગુણવાદેનાપ્યુપપદ્યમાનં ન પ્રકરણં બાધિતુમુત્સહતે ।
તસ્માતસાંપાદિકા અપ્યેતે ઽગ્નયઃ પ્રકરણાત્ક્રિયાનુપ્રવેશિન એવ સ્યુઃ ।
માનસવત્ ।
યથા દશરાત્રસ્ય દસણે ઽહન્યવિવાક્યે પૃથિવ્યા પાત્રેણ સમુદ્રસ્ય સોમસ્ય પ્રજાપતયે દેવતાયૈ ગુહ્યમાણસ્ય ગ્રહણાસાદનહવનાહરણોપહ્વાનભક્ષણાનિ માનસાન્યેવામ્નાયન્તે ।
સ ચ માનસો ઽપિ ગ્રહકલ્પઃ ક્રિયાપ્રકરણાત્ક્રિયાશેષ એવ ભવત્યેવમયમપ્યગ્નિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ॥ 45 ॥
fન્: અવિવાક્યમિતિ દશમસ્યાહ્નો નામધેયમ્ ।
અતિદેશાચ્ ચ

અતિદેશશ્ચૈષામગ્નીનાઙ્ક્રિયાનુપ્રવેશમુપોદ્બલયતિ - ઽષટ્ત્રિંશત્સહસસ્રાણ્યગ્નયોર્ઽકાસ્તેષામેકૈક એવ તાવન્યાવાનસૌ પૂર્વઃઽ ઇતિ ।
સતિ હિ સામાન્યે ઽતિદેશઃ પ્રવર્તતે ।
તતશ્ચ પૂર્વેણેષ્ટકાચિતેન ક્રિયાનુપ્રવેશિનાગ્નિના સંપાદિકાનગ્નીનતિદિશન્ક્રિયાનુપ્રવેશમેવૈષાં દ્યોતયતિ ॥ 46 ॥
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
વિદ્યાત્મકા એવૈતે સ્વતન્ત્રા મનશ્ચિદાદયો ઽગ્નયઃ સ્યુર્ન ક્રિયાશેષભૂતાઃ ।
તથાહિ નિર્ધારયતિ - ઽતે હૈતે વિદ્યાચિત એવઽ ઇતિ ।
વિદ્યયા હૈવૈત એવંવિદશ્ચિતા ભવન્તિ ઇતિ ચ ॥ 47 ॥
દર્શનાચ્ ચ

દૃશ્યતે ચૈષાં સ્વાતન્ત્ર્યે લિઙ્ગમ્ ।
તત્પુરસ્તાદ્દર્શિતમ્ લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્ (બ્ર. સૂ. 3.3.44) ઇત્યત્ર ॥ 48 ॥
નનુ લિઙ્ગમપ્યસત્યાંમન્યસ્યાં પ્રાપ્તાવસાધકં કસ્યચિદર્થસ્યેત્યપાસ્ય તત્પ્રકરણસામર્થ્યાત્ક્રિયાશેષત્વમધ્યવસિતમિત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
શ્રુત્યાદિબલીયસ્ત્વાચ્ ચ ન બાધઃ

નૈવં પ્રકરણસામર્થ્યાત્ક્રિયાશેષત્વમધ્યવસાય સ્વાતન્ત્રયપક્ષો બાધિતવ્યઃ ।
શ્રુત્યાદેર્બલીયસ્ત્વાત્ ।
બલીયાંસિ હિ પ્રકરણાચ્છ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાનીતિ સ્થિતં શ્રુતિલિઙ્ગસૂત્રે ।
તાનિ ચેહ સ્વાતન્ત્ર્યપક્ષં સાધયન્તિ દૃશ્યન્તે ।
કથમ્ ।
શ્રુતિસ્તાવત્ ઽતે હૈતે વિદ્યાચિત એવઽ ઇતિ ।
તથા લિઙ્મ્ ઽસર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ ચિન્વન્ત્યપિ સ્વપતેઽ ઇતિ ।
તથા વાક્યમપિ ઽવિદ્યયા હૈવૈત એવંવિદાશ્રિતાભવન્તિઽ ઇતિ ।
ઽવિદ્યાચિત એવઽ ઇતિ હિ સાવધારણેયં શ્રુતિઃ ક્રિયાનુપ્રવેશે ઽમીષામભ્યુપગમ્યમાને પીડિતા સ્યાત્ ।
નન્વબાહ્યસાધનત્વાભિપ્રાયમિદવધારણં ભવિષ્યતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
તદભિપ્રાયતાયાં હિવિદ્યોચિત ઇતીયતા સ્વરૂપસમકીર્તનેનૈવ કૃતત્વાદનર્થકમવધારણં ભવેત્ ।
સ્વરૂપમેવ હ્યેષામબાહ્યસાધનમિતિ ।
અબાહ્યસાધનત્વે ઽપિ તુ માનસગ્રહવત્ક્રિયાનુપ્રવેશશઙ્કાયાં તન્નિવૃત્તિફલમવધારણર્થવદ્ભવિષ્યતિ ।
તથા ઽસ્વપતે જાગ્રતે ચૈવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાન્યેતાન્યેતાનગ્નિંશ્ચિન્વન્તિઽ ઇતિ સાતત્યદર્શનમેષાં સ્વાતન્ત્ર્યે ઽવકલ્પતે ।
યથા સાંપાદિકે વાક્યપ્રાણમયે ઽગ્નિહોત્રે ઽપ્રાણં તદા વાચિ જુહોતિ - વાચં તદા પ્રાણે જુહોતિઽ (કૌ. 2.5) ઇતિ ચોક્ત્વોચ્યતે - ઽએતે અનન્તે આહુતી જાગ્રચ્ચ સ્વપંશ્ચ સતતં - જુહોતિઽ (કૌષી. 2.5) ઇતિ ।
તદ્વત્ ।
ક્રિયાનુપ્રવેશે તુ ક્રિયાપ્રયોગસ્યાલ્પકાલત્વેન ન સાતત્યેષાં પ્રયોગઃ કલ્પેત ।
નચેદમર્થવાદમાત્રમિતિ ન્યાય્યમ્ ।
યત્ર હિ વિસ્પષ્ટો વિધાયકો લિઙ્ગાદિરુપલભ્યતે યુક્તં તત્ર સંકીર્તનમાત્રસ્યાર્થવાદત્વમ્ ।
ઇહ હિ વિસ્પષ્ટોવિધ્યન્તરાનુપલબ્ધેઃ સંકીર્તનાદેવૈષાં વિજ્ઞાનવિધાનં કલ્પનીયમ્ ।
તચ્ચ યથાસંકીર્તનમેવ કલ્પયિતું શક્યત ઇતિ સાતત્યદર્શનાત્તથાભૂતમેવ કલ્પ્યતે ।
તતશ્ચ સામર્થ્યાદેષાં સ્વાતન્ત્ર્યસિદ્ધિઃ ।
એતેન તદ્યત્કિઞ્ચેમાનિ ભૂતાનિ મનસા સંકલ્પયન્તિ તેષામેવ સા કૃતિઃ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથા વાક્યમપિ એવંવિદે ઇતિ પુરુષવિશેષસંબન્ધમેવૈષામાચક્ષણં ન ક્રતુસંબન્ધં મૃષ્યતે ।
તસ્માત્સ્વાતન્ત્ર્યપક્ષ એવ જ્યાયાનિતિ ॥ 49 ॥
અનુબન્ધાદિભ્યઃ પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવદ્દૃષ્ટશ્ ચ તદુક્તમ્

ઇતશ્ચ પ્રકરણમુપમૃદ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનાં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યત્ક્રિયાવયવાન્મન-આદિવ્યાપારેષ્વનુબધ્નાતિ ઽતે મનસૈવાધીયન્ત મનસાચીયન્ત મનસૈવ ગ્રહા અગૃહ્યન્ત મનસાસ્તુવન્મનસાશંસન્યત્કિઞ્ચ યજ્ઞે કર્મ ક્રિયતે યત્કિઞ્ચ યજ્ઞિયં કર્મ મનસૈવ તેષુ તન્મનોમયેષુ મનશ્ચિત્સુ મનોમયમેવ ક્રિયતેઽ ઇત્યાદિના ।
સંપત્ફલો હ્યયમનુબન્ધઃ ।
નચ પ્રત્યક્ષાઃ ક્રિયાવયવાઃ સન્તઃ સંપદા લિપ્સિતવ્યાઃ ।
નચાત્રોદ્ગીથાદ્યુપાસનવત્ક્રિયાઙ્ગસંબન્ધાત્તદનુપ્રવેશિત્વમાશઙ્કિતવ્યં શ્રુતિવૈરૂપ્યાત્ ।
નહ્યત્ર ક્રિયાઙ્ગં કિઞ્ચિદાદાય તસ્મિન્નદો નામાધ્યવસિતવ્યમિતિ વદતિ ।
ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ તુ મનોવૃત્તિભેદાનાદાય તેષ્વગ્નિત્વં ગ્રહાદીંશ્ચ કલ્પયતિ પુરુષયાદિવત્ ।
સંખ્યા ચેયં પુરુષાયુષસ્યાહઃસુ દૃષ્ટા સતી તત્સંબન્ધિનીષુ મનોવૃત્તિષ્વારોપ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવમનુબન્ધાત્સ્વાતન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનામ્ ।
આદિશબ્દાદતિદેશાદ્યપિ યથાસંભવં યોજયિતવ્યમ્ ।
તથાહિ - ઽતેષામેકૈક એવ તાવાન્યાનાનસૌ પૂર્વઃઽ ઇતિ ક્રિયામયસ્યાગ્નેર્માહાત્મ્યં જ્ઞાનમયાનામેકૈકસ્યાતિદિશન્કિરિયાયામનાદરં દર્શયતિ ।
નચ સત્યેવ ક્રિયાસંબન્ધે વિકલ્પઃ પૂર્વેણોત્તરેષામિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
નહિ યેન વ્યાપારેણાહનીયધારણાદિના પૂર્વઃ ક્રિયાયામુપકરોતિ તેનોત્તર ઉપકર્તું શક્નુવન્તિ ।
યત્તુ પૂર્વપક્ષે ઽપ્યતિદેશ ઉપોદ્બલક ઇત્યુક્તં સતિ હિ સામાન્યે ઽતિદેશઃ પ્રવર્તત ઇતિ તદસ્માત્પક્ષે ઽગ્નિત્વસામાન્યેનાતિદેશસંભવાત્પ્રત્યુક્તમ્ ।
અસ્તિ હિ સાંપાદિકાનામપ્યગ્નીનામગ્નિત્વમિતિ ।
શ્રુત્યાદીનિ ચ કારણાનિ દર્શિતાનિ ।
એવમનુબન્ધાદિભ્યઃ કારણેભ્યઃ સ્વતાન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનામ ।
પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવત્ ।
યથા પ્રજ્ઞાન્તરાણિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાપ્રભૃતીનિ સ્વેન સ્વેનાનુબધ્યમાનાનિ પૃથગેવ કર્મભ્યઃ પ્રજ્ઞાન્તરેભ્યશ્ચ સ્વતન્ત્રાણિ ભવન્ત્યેવમિતિ ।
દૃષ્ટશ્ચાવેષ્ટે રાજસૂયપ્રકરણપઠિતાયાઃ પ્રકરણાદુત્કર્ષો વર્ણત્રયાનુબન્ધાદ્રાજયજ્ઞત્વાચ્ચ રાજસૂયસ્ય ।
તદુક્તં પ્રથમે કાણ્ડે - ઽક્રત્વર્થાયામિતિ ચેન્ન વર્ણત્રયસંયોગાત્ઽ (જૈ.સૂ. 11.4.7) ઇતિ ॥ 50 ॥
fન્: અવેષ્ટિરેતન્નામ્ની ઇષ્ટિઃ ।
ન સામાન્યાદપ્યુપલબ્ધેર્મૃત્યુવન્ન હિ લોકાપત્તિઃ

યદુક્તં માનસાવદિતિ તત્પ્રત્યુચ્યતે ।
ન માનસગ્રહસામાન્યાદપિ મનશ્ચિદાદીનાં ક્રિયાશેષત્વં કલ્પ્યમ્ ।
પૂર્વોક્તેભ્યઃ શ્રુત્યાદિહેતુભ્યઃ કેવલપુરુષાર્થત્વોપલબ્ધેઃ ।
નહિ કિઞ્ચિત્કસ્યચિત્કેનચિત્સામાન્યં ન સંભવતિ ।
નચ તાવતા યથાત્વં વૈષમ્યં નિવર્તતે ।
મૃત્યુવત્ ।
યથા ઽસ વા એષ એવ મૃત્યુર્ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃઽ ઇતિ ઽઅગ્નિર્વૈ મૃત્યુઃઽ (બૃ. 3.2.10) ઇતિ ચાગ્ન્યાદિત્યપુરુષયોઃ સમાને ઽપિ મૃત્યુશબ્દપ્રયોગે નાત્યન્તસામ્યાપત્તિઃ ।
યથા ચ ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ઽ (છા. 5.4.1) ઇત્યત્ર ન સમિદાદિસામાન્યાલ્લોકસ્યાગ્નિભાવાપત્તિસ્તદ્વત્ ॥ 51 ॥
પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્યં ભૂયસ્ત્વાત્ ત્વ્ અનુબન્ધઃ

પરસ્તાદપિ ઽઅયં વાવ લોક એષો ઽગ્નિશ્ચિત્તઃઽ ઇત્યસ્મિન્નનન્તરે બ્રાહ્મણે તાવદ્વધ્યં કેવલવિદ્યાવિધિત્વં શબ્દસ્ય પ્રયોજનં લક્ષ્યતે ન શુદ્ધકર્માઙ્ગવિધિત્વમ્ ।
તત્ર હિ -ઽ વિદ્યયા તદારોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ।
ન તત્ર દક્ષીણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃઽ ઇત્યનેન શ્લોકેન કેવલં કર્મનિન્દન્વિધ્યાં ચ પ્રશંસન્નિદં ગમયતિ ।
તથા પુરસ્તાદપિ યદેતન્મણ્ડલં તપતિ ઇત્યસ્મિન્બ્રાહ્મણે વિદ્યાપ્રધાનત્વમેવ લક્ષ્યતે સો ઽમૃતો ભવતિ મૃત્યુર્હ્યસ્યાત્મા ભવતિ ઇતિ વિદ્યાફલેનૈવોપસંહારાન્ન કર્મપ્રધાનતા તત્સામાન્યાદિહાપિ તથાત્વમ્ ।
ભૂયાંસસ્ત્વગ્ન્યવયવાઃ સંપાદયિતવ્યા વિદ્યાયામિત્યેતસ્માત્કારણાદગ્નિનાનુબધ્યતે વિદ્યા ન કર્માઙ્ગત્વાત્ ।
તસ્માન્મનશ્ચિદાદીનાં કેવલવિદ્યાત્મકત્વસિદ્ધિઃ ॥ 52 ॥
30 ઐકાત્મ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 53-54
એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્

ઇહ દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનઃ સદ્ભાવઃ સમર્થ્યતે બન્ધમોક્ષાધિકારસિદમધયો ।
નહ્યસતિ દેહવ્યતિરિક્તાત્મનિ પરલોકાશ્ચોદના ઉપપજદ્યેરન્કસ્ય વા બ્રહ્માત્મત્વમુપદિશ્યેત ।
નનુ શાસ્ત્રપ્રમુખ એવ પ્રથમે પાદે શાસ્ત્રફલોપભોગ્યસ્ય દેહાવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વમુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તં ભાષ્યકૃચા નતુ તત્રાત્માસ્તિત્વે સૂત્રમસ્તિ ।
ઇહ તુ સ્વયમેવ સૂત્રકૃતા તદસ્તિત્વમાક્ષેપપુરઃસરં પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ ।
ઇત એવ ચાકૃષ્યાચાર્યેણ શબરસ્વામિના પ્રમાણલક્ષણે વર્ણિતમ્ ।
અત એવ ચ ભગવતોપવર્ષેણ પ્રથમે તન્ત્ર આત્માસ્તિત્વાભિધાનપ્રસક્તૌ શારીરકે વક્ષ્યમાઃ ઇત્યુદ્ધારઃ કૃતઃ ।
ઇહ ચેદં ચોદનાલક્ષણેષૂપાસનેષુ વિચાર્યમાણેષ્વાત્માસ્તિત્વં વિચાર્યતે કૃત્સ્નશાસ્ત્રશેષત્વપ્રદર્શનાય ।
અપિચ પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે પ્રકરણોત્કર્ષાભ્યુપગમેન મનશ્ચિદાદીનાં પુરુષાર્થત્વં વર્ણિતં કો ઽસૌ પુરુષો યદર્થા એતે મનશ્ચિદાદય ઇત્યસ્યાં પ્રસક્તાવિદં દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વમુચ્યતે ।
તદસ્તિત્વાક્ષેપાર્થં ચેદમાદિમં સૂત્રમ્ ।
આક્ષેપપૂર્વિકા હિ પરિહારોક્તિર્વિવક્ષિતેર્ઽથે સ્થૂણાનિખનનન્યાયેન દૃઢાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ।
અત્રૈકે દેહમાત્રાત્મદર્શિનો લોકાયતિકા દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽભાવં મન્યમાનાઃ સમસ્તવ્યસ્તેષુ બાહ્યેષુ પૃથિવ્યાદિષ્વદૃષ્ટમપિ ચૈતન્યં શરીરાકારપરિણતેષુ ભૂતેષુ સ્યાદિતિ સંભાવયન્તસ્તેભ્યશ્ચૈતન્યં મદશક્તિવદ્વિજ્ઞાનં ચૈતન્યવિશિષ્ટઃ કાયઃ પુરુષ ઇતિ ચાહુઃ ।
ન સ્વર્ગગમનાયાપવર્ગગમનાય વા સમર્થો દેહવ્યતિરિક્ત આત્માસ્તિ ।
હેતું ચાચક્ષતશરીરે ભાવાદિતિ ।
યદ્ધિ યસ્મિન્સતિ ભવત્યસતિ ચ ન ભવતિ તત્તદ્ધર્મત્વેનાધ્યવસીતે યથાગ્નિધર્માવૌષ્ણ્યપ્રકાશૌ ।
પ્રાણચેષ્ટાચૈતન્યસ્મૃત્યાશ્ચાત્મધર્મત્વેનાભિમતા આત્મવાદિનાં તે ઽપ્યન્તરેવ દેહ ઉપલભ્યમાના બહિશ્ચાનુપલભ્યમાના અસિદ્ધે દેહવ્યતિરિક્તે ધર્મિણિ દેહધર્મા એવ ભવિતુમર્હન્તિ ।
તસ્માદવ્યતિરિક્તો દેહાદાત્મન ઇતિ ॥ 53 ॥
fન્: ઉદ્ધારઃ ઉપરમઃ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
વ્યતિરેકસ્તદ્ભાવભાવિત્વાન્ન તૂપલબ્ધિવત્

નત્વેદમસ્તિ યદુક્તમવ્યતિરેકો દેહાદાત્મન ઇતિ ।
વ્યતિરેક એવાસ્ય દેહાદ્ભવિતુમર્હતિ તદ્ભાવાભ્વિત્વાત્ ।
યદિ દેહભાવે ભાવાદ્દેહધર્મત્વમાત્મધર્માણાં મન્યેત તતો દેહભાવે ઽપ્યભાવાદતદ્ધર્મત્વમેવૈષાં કિં ન મન્યેત ।
દેહધર્મવૈલક્ષણ્યાત્ ।
યેહિ દેહધર્મા રૂપાદયસ્તે યાવદ્દેહં ભવતિ ।
પ્રાણચેષ્ટાદયસ્તુ સત્યપિ દેહે મૃતાવસ્થાયાં ન બવન્તિ ।
દેહધર્માશ્ચ રૂપાદયઃ પરૈરપ્યુપલભ્યન્તે નત્વાત્મધર્માશ્ચૈતન્યસ્મૃત્યાદયઃ ।
અપિચ સતિ હિ તાવદ્દેહે જીવદવસ્થાયામેષાં ભાવઃ શક્યતે નિશ્ચેતું નત્વસત્યભાવઃ ।
પતિતે ઽપિ કદાચિદસ્મિન્દેહે દેહાન્તરસંચારેણાત્મધર્મા અનુવર્તેરન્ ।
સંશયમાત્રેણાપિ પરપક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
કિમાત્મકં ચ પુનરિદં ચૈતન્યં મન્યતે યસ્ય ભૂતેભ્ય ઉત્પત્તિમિચ્છતીતિ પરઃ પર્યનુયોક્તવ્યઃ ।
નહિ ભૂતચતુષ્ટયવ્યતિરેકેણ લોકાયતિકઃ કિઞ્ચિત્તત્ત્વં પ્રત્યેતિ ।
યદનુભવનં ભૂતભૌતિકાનાં તચ્ચૈતન્યમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ વિષયત્વાત્તેષાં ન તદ્ધર્મત્વમશ્નુવીત સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ ।
નહ્યગ્નિરુષ્ણઃ સન્સ્વાત્માનં દહતિ ।
નહિ નટઃ શિક્ષિતઃ સન્સ્વસ્કન્ધમધિરોક્ષ્યતિ ।
નહિ ભૂતભૌતિકધર્મેણ સતા ચૈતન્યેન ભૂતભૌતિકાનિ વિષયીક્રિયેરન્ ।
નહિ રૂપાદિભિઃ સ્વરૂપં પરરૂપં વાવિષયીક્રિયતે ।
વિષયીક્રિયન્તે તુ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનિ ભૂતભૌતિકાનિ ચૈતન્યેન ।
અતશ્ચ યથૈવાસ્યા ભૂતભૌતિકવિષયાયા ઉપલબ્ધેર્ભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ઉપલબ્ધિસ્વરૂપ એવ ચ ન આત્મેત્યાત્મનો દેહવ્યતિરિક્તત્વમ્ ।
નિત્યત્વં ચોપલબ્ધેરૈકરૂપ્યાત્ ।
અહમિદમદ્રાક્ષમિતિ ચાવસ્થાન્તરયોગે ઽપ્યુપલબ્ધૃત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સ્મૃત્યાદ્યુપપત્તેશ્ચ ।
યત્તૂક્તં શરીરે ભાવાચ્છરીરધર્મ ઉપલબ્દૈરિતિ તદ્વર્ણિતેન પ્રકારેણ પ્રત્યુક્તમ્ ।
અપિચ સત્સુપ્રદીપાદિષૂપકરણેષૂપલબ્ધિર્ભવત્યસત્સુ ન ભવતિ ।
નચૈતાવતા પ્રદીપાદિધર્મ એવોપલબ્ધિર્ભવતિ ।
એવં સતિ દેહ ઉપલબ્ધિર્ભવત્યસતિ ચ ન ભવતીતિ ન દેહધર્મૌ ભવિતુમર્હતિ ।
ઉપકરણત્વમાત્રેણાપિ પ્રદીપાદિવદ્દેહોપયોગોપપત્તેઃ ।
નચાત્યન્તં દેહસ્યોપલબ્ધાવુપયોગો ઽપિ દૃશ્યતે નિશ્ચેષ્ટે ઽપ્યસ્મિન્દેહે સ્વપ્ને નાનાવિધોપલબ્ધિદર્શનાત્ ।
તસ્માદનવદ્યં દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વમ્ ॥ 54 ॥
31 અઙ્ગાવબદ્ધાધિકરણમ્ । સૂ. 55-56
અઙ્ગાવબદ્ધાસ્તુ ન શાખાસુ હિ પ્રતિવેદમ્

સમાપ્તા પ્રાસઙ્ગિકી કથા, સંપ્રતિ તુ પ્રકૃતામેવાનુવર્તામહે - ઽઓમ્ત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા.
1.1.1) ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.1.1), ઽઉક્થમુક્થમિતિ વૈ પ્રજા વદન્તિ તદિદમેવોક્થમ્ઽ, ઽઇયમેવ પૃથિવીઽ, ઽઅયં વાવ લોક એષો ઽગ્નિશ્ચિતઃઽ ઇત્યેવમાદ્યા ય ઉદ્ગીથાદિકર્માઙ્ગાવબદ્ધાઃ પ્રત્યયાઃ પ્રતિવેદં શાખાભેદેષુ વિહિતાસ્તે તત્તચ્છાખાગતેષ્વેવોદ્ગીથાદિષુ ભવેયુરથવા સર્વશાખાગતેષ્વિતિ વિશયઃ ।
પ્રતિશાખં ન સ્વરાદિબેદાદુદ્ગીથાદિષુ વિધીયેરન્નિતિ ।
કુતઃ - સંનિધાનાત્ ।
ઽઉદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇતિ હિ સામાન્યવિહિતાનાં વિશ્ષાકાઙ્ક્ષાયાં સંનિકૃષ્ટેનૈવ સ્વશાખાગતેન વિશેષણાકાઙ્ક્ષાદિનિવૃત્તેઃ ।
તદતિલઙ્ઘનેન શાખાન્તરવિહિતવિશેષોપાદાને કારણં નાસ્તિ ।
તસ્માત્પ્રતિશાખં વ્યવસ્થેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રવીત્યઙ્ગાવબદ્ધાસ્ત્વિતિ ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
નૈતે પ્રતિવેદં સ્વશાખાસ્વેવ વ્યવતિષ્ઠેરન્ ।
અપિતુ સર્વશાખાસ્વનુવર્તેરન્ ।
કુતઃ - ઉદ્ગીથાદિશ્રુત્યવિશેષાત્ ।
સ્વશાખાવ્યવસ્થાયાં હ્યુદ્ગીથમુપાસીતેતિ સામ્ન્યશ્રુતિરવિશેષપ્રવૃત્તા સતી સંનિધાનવશેન વિશેષે વ્યવસ્થાપ્યમાના પીડિતા સ્યાત્ ।
નચૈતન્ન્યાય્યમ્ ।
સંનિધાનાત્તુ શ્રુતિર્બલીયસી ।
નચ સામાન્યાશ્રયઃ પ્રત્યયો નોપપદ્યતે ।
તસ્માત્સ્વરાદિભેદે સત્યપ્યુદ્ગીથત્વાદ્યવિશેષાત્સર્વશાખાગતેષ્વેવોદ્ગીથાદિષ્વેવઞ્જાતીયકાઃ પ્રત્યયાઃ સ્યુઃ ॥ 55 ॥
મન્ત્રાદિવદ્વાવિરોધઃ

અથવા નૈવાત્ર વિરોધઃ શઙ્કિતવ્યઃ ।
કથમન્યશાખાગતેષૂદ્ગીથાદિષ્વન્યશાખાવિહિતા પ્રત્યયા ભવેયુરિતિ ।
મન્ત્રાદિવવિરોધોપપત્તેઃ ।
તથાહિ મન્ત્રાણાં કર્મણાં ગુણાનાં ચ શાખાન્તરોત્પન્નાનામપિ શાખાન્તર ઉપસંગ્રહો દૃશ્યતે ।
યેષામપિ હિ શાખિનાં કુટરુરસીત્યશ્માદાનમન્ત્રો નામ્નાતસ્તેષામપ્યસૌ વિનિયોગો દૃશ્યતે કુક્કુટરસીત્યશ્માદાનમન્ત્રો નામ્નાતસ્તેષામપ્યસૌ વિનિયોગો દૃશ્યતે કુક્કુટો ઽસીત્યશ્માદાનમાદત્તે કુદરુરસીતિ વેતિ ।
યેષામપિ સમિદાદયઃ પ્રયાજડા નામ્નાતસ્તેષામપિ તેષુ ગુણવિધિરામ્નાયતે - ઋતવો વૈ પ્રયાજાઃ સમાનત્ર હોતવ્યાઃ ઇતિ ।
તથા યેષામપિ અજો ઽગ્નીષોમીયઃ ઇતિ જાતિવિશેષોપદેશો નાસ્તિ તેષામપિ તદ્વિષયો મન્ત્રવર્ણ ઉપલભ્યતે - છાગસ્ય વપાયા મેદસો ઽનુર્બ્રૂહિ ઇતિ ।
તથા વેદાન્તરોત્પન્નાનામપિ ઽઅગ્નેર્વેર્હેત્રં વેરધ્વરમ્ઽ ઇત્યેવમાદિમન્ત્રાણાં વેદાન્તરે પરિગ્રહો દૃષ્ટઃ ।
તથાબહ્વૃચપઠિતસ્ય સૂક્તસ્ય યો જાત એવ પ્રથમો મનસ્વાન્ (ઋ.સં 2.6.7) ઇત્યસ્ય અધ્વર્યવે સજનીયં શસ્યમ્ ઇત્યત્ર પરિગ્રહો દૃષ્ટઃ ।
તસ્માદ્યથાશ્રયાણાં કર્માઙ્ગાનાં સર્વત્રાનુવૃત્તિરેવમાશ્રિતાનામપિ પ્રત્યયાનામિત્યવિરોધઃ ॥ 56 ॥
32 ભૂમજ્યાયસ્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 57
ભૂમ્નઃ ક્રતુવજ્જ્યાયસ્ત્વં તથા હિ દર્શયતિ

ઽપ્રાચીનશાલ ઔપમન્યવઃઽ (છા. 5.11.1) ઇત્યસ્યામાખ્યાયિકાયાં વ્યસ્તસ્ય સમસ્તસ્ય ચ વૈશ્વાનરસ્યોપાસનં શ્રૂયતે ।
વ્યસ્તોપાસનં તાવત્ ઽઔપમન્યવ કં ત્વમાત્માનમુપાઃસ ઇતિ દેવમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ સુતેજા આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાઃસેઽ (છા. 5.12.1) ઇત્યાદિ ।
તથા સમસ્તોપાસનમપિ ઽતસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યમૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદૌઽ (છા. 5.18.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિહોભયથાપ્યુપાસનં સ્યાદ્વ્યસ્તસ્ય સમસ્તસ્ય ચોત સ્મસ્તસ્યૈવેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રત્યવયવં સુતેજઃપ્રભૃતિષૂપાઃસ ઇતિ ક્રિયાપદશ્રવણાત્ ઽતસ્માત્તવ સુતં પ્રસુતમાસુતં કુલે દૃશ્યતેઽ (છા. 5.12.1) ઇત્યાદિફલભેદશ્રવણાચ્ચ વ્યસ્તાન્યપ્યુપાસનાનિ સ્યુરિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તતો ઽબિધીયતે - ભૂન્નઃ પદાર્થોપચયાત્મકસ્ય સમસ્તસ્ય વૈશ્વાનરોપાસનસ્ય જ્યાયસ્ત્વં પ્રાધાન્યમસ્મિન્વાક્યે વિવક્ષિતં ભવિતુમર્હતિ ન પ્રત્યેકમવયવોપાસનાનામપિ ।
ક્રતુવત્ ।
યથા ક્રતુષુ દર્શપૂર્ણમાસાપ્રભૃતિષુ સામસ્ત્યેન સાઙ્ગપ્રધાનપ્રયોગ એવૈકોવિવક્ષ્યતે ન વ્યસ્તાનામપિ પ્રયોગઃ પ્રયાજાદીનામ્ ।
નાપ્યેકદેશાઙ્ગયુક્તસ્ય પ્રધાનસ્ય તદ્વત્ ।
કુત એતદ્ભૂમૈવ જ્યાયાનિતિ ।
તથાહિ શ્રુતિર્ભૂમ્નો જ્યાયસ્ત્વં દર્શયતિ એકવાક્યતાવગમાત્ ।
એકં હીદં વાક્યં વૈશ્વાનરવિદ્યાવિષયં પૌર્વાપર્યાલોચનાત્પ્રતીયતે ।
તથાહિ - પ્રાચીનશાલપ્રભૃતય ઉદ્દાલકાવસાનાઃ ષડૃષયો વૈશ્વાનરવિદ્યાયાં પરિનિષ્ઠમપ્રતિપદ્યમાના અશ્વપતિં કૈકેયં રાજાનમભ્યાજગ્મુરિત્યુપક્રમ્યૈકૈકસ્યર્ષેરુપાસ્યં દ્યુપ્રભૃતીનામેકૈકં શ્રાવયિત્વા ઽમૂર્ધા ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચઽ (છા. 5.12.2) ઇત્યાદિના મૂર્ધાદિભાવં તેષાં વિદધાતિ ।
ઽમૂર્ધા તેવ્યપતિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્યઃઽ (છા. 5.12.2) ઇત્યાદિના ચ વ્યસ્તોપાસનમપવદતિ ।
પુનશ્ચ વ્યસ્તોપાસનં વ્યાવર્ત્ય સમસ્તોપાસનમેવાનુવર્ત્ય ઽસ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિઽ (છા. 5.18.1) ઇતિ ભૂમાશ્રયમેવ ફલં દર્શયતિ ।
યત્તુ પ્રત્યેકં સુતેજઃપ્રભૃતિષુ ફલભેદશ્રવણં તદેવં સત્યઙ્ગફલાનિ પ્રધાન એવાભ્યુપગતાનીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથોપાઃસ ઇત્યપિ પ્રત્યવયવમાખ્યાતશ્રવણં પરાભિપ્રાયાનુવાદાર્થં ન વ્યસ્તોપાસનવિધાનાર્થમ્ ।
તસ્માત્સમસ્તોપાસનપક્ષ એવ શ્રેયાનીતિ ।
કેચિત્ત્વત્ર સમસ્તોપાસનપક્ષં જ્યાયાંસં પ્રતિષ્ઠાપ્ય જ્યાયસ્ત્વવચનાદેવ કિલ વ્યસ્તોપાસનપક્ષમપિ સૂત્રકારો ઽનુમન્યત ઇતિ કથયન્તિ તદયુક્તમ્ ।
એકવાક્યતાવગતૌ સત્યાં વાક્યભેદકલ્પનસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ।
ઽમૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્ઽ (છા. 5.12.2) ઇતિ ચૈવમાદિનિન્દાવચનવિરોધાત્ ।
સ્પષ્ટો ચોપાસંહારસ્થે સમસ્તોપાસનાવગમે તદભાવસ્ય પૂર્વપક્ષે વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
સૌત્રસ્ય ચ જ્યાયસ્ત્વવચનસ્ય પ્રમાણવત્ત્વાભિપ્રાયેણાપ્યુપપદ્યમાનત્વાત્ ॥ 57 ॥
33 શબ્દાદિભેદાધિકરણમ્ । સૂ. 58
નાના શબ્દાદિભેદાત્

પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે સત્યમપિ સુતેજઃપ્રભૃતીનાં ફલભેદશ્રુતૌ સમસ્તોપાસનં જ્યાય ઇત્યુક્તમ્ ।
અતઃ પ્રાપ્તા બુદ્ધિરન્યાન્યપિ ભિન્નશ્રુતીન્યુપાસનાનિ સમસ્યોપાશિષ્યન્ત ઇતિ ।
અપિચ નૈવ વેદ્યાભેદે વિદ્યાભેદો વિજ્ઞાતું શક્યતે ।
વેદ્યં હિ રૂપં વિદ્યાયા દ્રવ્યદૈવતમિવ યાગસ્ય ।
વેદ્યશ્ચૈક એવેસ્વરઃ શ્રુતિનાનત્વે ઽપ્યવગમ્યતે ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ (છા. 3.14.2) ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ (છા. 4.10.5) ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.1.5) ઇત્યેવમાદિષુ ।
તથા એક એવ પ્રાણઃ પ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.3) ઽપ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચઽ (છા. 5.1.1) ઽપ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતાઽ (છા. 7.15.1) ઇત્યેવમાદિષુ ।
વૈદ્યૈકત્વાચ્ચવિદ્યૈકત્વમ્ ।
શ્રુતિનાનાત્વમપ્યસ્મિન્પક્ષે ગુણાન્તરપરત્વાન્નાનાર્થકમ્ ।
તસ્માત્સ્વપરશાખાવિહિતમેકદ્યવ્યપાશ્રયં ગુણજાતંમુપસંહર્તવ્યં વિદ્યાકાર્ત્સ્ન્યાયેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે નાનેતિ ।
વેદ્યાભેદે ઽપ્યેવઞ્જાતીયકાવિદ્યા ભિન્ના ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ શબ્દાદિભેદાત્ ।
ભવતિ હિ શબ્દભેદઃ ઽવેદઽ ઽઉપાસીતઽ ઽસ ક્રતું કુર્વતિઽ (છા. 3.14.1) ઇત્યેવમાદિઃ ।
શબ્દભેદાશ્ચ કર્મભેદહેતુઃ સમધિગતઃ પુરસ્તાચ્છબ્દાન્તરે કર્મભેદઃ કૃતાનુબન્ધત્વાદિતિ ।
આદિગ્રહણાદ્ગુણાદયો ઽપિ યથાસંભવં ભેદહેતવો યોજયિતવ્યાઃ ।
નનુ વેદેત્યાદિષુ શબ્દભેદ એવાવગમ્યતે ન યજતીત્યાદિવદર્થભેદઃ સર્વેષામેવૈષાં મનોવૃત્ત્યર્થત્વાભેદાત્ અર્થાન્તરાસંભવાચ્ચ ।
તત્કથં શબ્દભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
મનોવૃત્ત્યર્થત્વાભેદે ઽપ્યનુબન્ધભેદાદ્વેદ્યબેદે સતિ વિદ્યાભેદોપપત્તેઃ ।
એકસ્યાપીશ્વરસ્યોપાસ્યસ્ય પ્રતિપ્રકરણં વ્યાવૃત્તા ગુણાઃ શિષ્યન્તે ।
તથૈકસ્યાપિ પ્રાણસ્ય તત્ર તત્રોપાસ્યસ્યભેદે ઽપ્યન્યાદૃગ્ગુણો ઽન્યત્રોપાસિતવ્યો ઽન્યાદૃગ્ગુણશ્ચાન્ત્રેત્યેવમનુબન્ધભેદાદ્વેદ્યભેદે સતિ વિદ્યાભેદો વિજ્ઞાયતે ।
નચાત્રૈકો વિદ્યાવિધિરિતરે ગુણવિધય ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
વિનિયોગમનાયાં હેત્વભાવાત્ ।
અનેકત્વાચ્ચ પ્રતિપ્રકરણં ગુણાનાં પ્રાપ્તવિદ્યાનુવાદેન વિધાનાનુપપત્તેઃ ।
નચાસ્મિન્પક્ષે સમાનાઃ સન્તઃ સત્યકામાદયો ગુણા અસકૃચ્છ્રાવયિતવ્યાઃ ।
પ્રતિપ્રકરણં ચેદઙ્કામેનેદમુપાસિતવ્યમિદઙ્કામેન ચેદમિતિ નૈરાકાઙ્ક્ષ્યાવગમાન્નૈકવાક્યતાપત્તિઃ ।
નચાત્ર વૈશ્વાનરવિદ્યાયામિવ સમસ્તચોદનાપરાસ્તિ યદ્બલેન પ્રતિપ્રકરણવર્તિન્યવયવોપાસનાનિ ભૂત્વૈકવાક્યતામિયુઃ ।
વિદ્યૈકત્વનિમિત્તે ચ વિદ્યૈકત્વે સર્વત્ર નિરઙ્ કુશે પ્રતિજ્ઞાયમાને સમસ્તગુણોપસંહારો ઽશક્યઃ પ્રતિજ્ઞાયેત ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે નાના શબ્દાદિભેદાદિતિ ।
સ્થિતે ચેતસ્મિન્નધિકરણે સર્વવેદાન્તપ્રત્યયમિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 58 ॥
34 વિકલ્પાધિકરમમ્ । સૂ. 59
વિકલ્પો ઽવિશિષ્ટફલત્વાત્

સ્થિતે વિદ્યાભેદે વિચાર્યતે કિમાસામિચ્છયા સમુચ્ચયો વિકલ્પો વા સ્યાત્, અથવા વિકલ્પ એવ નિયમેનેતિ ।
તત્ર સ્થિતત્વાત્તાવદ્વિદ્યાભેદસ્ય ન સમુચ્ચયનિયમે કિઞ્ચિત્કારણમસ્તિ ।
નનુ ભિન્નાનામપ્યગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદીનાં સમુચ્ચયનિયમો દૃશ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
નિત્યતાશ્રુતિર્હિ તત્ર કારણં નૈવં વિદ્યાનાં કાચિન્નિત્યતાશ્રુતિરસ્તિ ।
તસ્માન્ન સમુચ્ચયનિયમઃ ।
નાપિ વિકલ્પનિયમઃ ।
વિદ્યાન્તરાધિકૃતસ્ય વિદ્યાન્તરાપ્રતિષેધાત્ ।
પારિશેષ્યાદ્યાથાકામ્યમાપદ્યતે ।
નન્વવિશિષ્ટફલત્વાદાસાં વિકલ્પો ન્યાય્યઃ ।
તથાહિ - મનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ (છા. 3.14.2) ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ (છા.4.105) ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8 1.5) ઇત્યેવમાદ્યાસ્તુલ્યવદીશ્વરપ્રાપ્તિફલા લક્ષ્યન્તે ।
નૈષ દોષઃ ।
સમાનફલેષ્વપિ સ્વર્ગાદિસાધનેષુ કર્મસુ યતાકામ્યદર્શનાત્ ।
તસ્માદ્યથાકામ્યપ્રાપ્તાવુચ્યતે વિકલ્પ એવાસાં ભવિતુમર્હતિ ન સમુચ્ચયઃ ।
કસ્માત્ ।
અવિશિષ્ટફલત્વાત્ ।
અવિશિષ્ટં હ્યાસાં ફલમુપાસ્યવિષયસાક્ષાત્કરણમ્ ।
એકેન ચોપાસનેન સાક્ષાત્કૃ ઉપાસ્યે વિષય ઈશ્વરાદૌ દ્વિતીયમનર્થકમ્ ।
અપિ ચાસંભવઃ ।
સાક્ષાત્કરણસ્ય સમુચ્ચયપક્ષે ચિત્તવિક્ષેપહેતુત્વાત્ ।
સાક્ષાત્કરણસાદ્યં ચ વિદ્યાફલં દર્શયન્તિ શ્રુતયઃ -
ઽયસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તિઽ (છા. 3.14.4) ઇતિ ઽદેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિઽ (બૃ. 4.1.2) ઇતિ ચૈવમાદ્યાઃ ।
તસ્માદવિશિષ્ટફલાનાં વિદ્યાનામન્યતમામાદાય તત્પરઃ સ્યાદ્યાવદુપાસ્યવિષયસાક્ષાત્કરમેન તત્ફલં પ્રાપ્તમિતિ ॥ 59 ॥
35 કામ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 60
કામ્યાસ્તુ યથાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા પૂર્વહેત્વભાવાત્

અવિશિષ્ટફલત્વાદિત્યસ્ય પ્રત્યુદાહરણમ્ ।
યાસુ પુનઃ કામ્યાસુ વિદ્યાસુ ઽસ ય એતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદં રોદિતિઽ (છા. 3.15.2) ઽસ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યતાકામચારો ભવતિઽ (છા. 7.1.5) ઇતિ ચૈવમાદ્યાસુ ક્રિયાવદદૃષ્ટેનાત્મનાત્મીયં ફલં સાધયન્તીષુ સાક્ષાત્કરણાપેક્ષા નાસ્તિ ।
તા યતાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા સમુચ્ચીયેરન્પૂર્વહેત્વાભાવાત્ ।
પૂર્વસ્યાવિશિષ્ટફલત્વાદિત્યસ્ય વિકલ્પહેતોરભાવાત્ ॥ 60 ॥
36 યથાશ્રયભાવાદિકરણમ્ । સૂ. 61-66
અઙ્ગેષુ યથાશ્રયભાવઃ

કર્માઙ્ગેષૂદ્ગીથાદિષુ ય આશ્રિતાઃ પ્રત્યયા વેદત્રયવિહિતાઃ કિં તે સમુચ્ચીયેરન્કિંવા યથાકામં સ્યુરિતિ સંશયે યથાશ્રયભાવ ઇત્યાહ ।
યતૈવૈષામાશ્રયાઃ સ્તોત્રાદયઃ સંભૂય ભવન્ત્યેવં પ્રત્યયા અપિ આશ્રયતન્ત્રત્વાત્પ્રત્યયાનામ્ ॥ 61 ॥
શિષ્ટેશ્ ચ

યથા વાશ્રયાઃ સ્તોત્રાદયસ્ત્રિષુ શિષ્યન્ત એવમાશ્રિતા અપિ પ્રત્યયાઃ ।
નોપદેશકૃતો ઽપિ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽઙ્ગાનાં તદાશ્રયાણાં ચ પ્રત્યયાનામિત્યર્થઃ ॥ 62 ॥
સમાહારાત્

હોતૃષદનાદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતિ (છા. 1.5.5) ઇતિ ચ પ્રણવોદ્ગીથૈકત્વાવિજ્ઞાનમાહાત્મ્યાદુદ્ગાતાસ્વકર્મણયુત્પન્નં ક્ષતં હોત્રાત્કર્મણઃ પ્રતિસમાદધાતીતિ બ્રુવન્વેદાન્તરોદિતસ્ય પ્રત્યયસ્ય વેદાન્તરોદિતપદાર્થસંબન્ધસામાન્યાત્સ્રવવેદોદિતપ્રત્યયોપસંહારસૂચયતીતિ લિઙ્ગદર્શનમ્ ॥ 63॥
ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ ચ

વિદ્યાયાં ચ વિદ્યાશ્રયં સન્તમોઙ્કારં વેત્રયસાધારણાંશ્રાવયતિ- ઽતેનેયં ત્રયી વિદ્યા વર્તત ઓમિત્યાશ્રાયત્યોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયતિઽ (છા. 1.1.9) ઇતિ ચ ।
તતશ્ચાશ્રયસાદારણ્યાદાશ્રિતસાધારમ્યમિતિ લિઙ્ગદર્શનમેવ ।
અથવા ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ચેતિ ।
યદીમે કર્મગુણા ઉદ્ગીથાદયઃ સર્વે સર્વપ્રયોગસાધારણા ન સ્યુર્ન સ્યાત્તતસ્તદાશ્રયાણાં પ્રત્યયાનાં સહભાવઃ ।
તે તૂદ્ગીથાદયઃ સર્વાઙ્ગગ્રાહિણા પ્રયોગવચનેન સર્વે સર્વપ્રયોગસાધારણાઃ શ્રાવ્યન્તે ।
તથશ્ચાશ્રયસહભાવાત્પ્રત્યયસહભાવ ઇતિ ॥ 64 ॥
ન વા તત્સહભાવાશ્રુતેઃ

ન વેતિ પક્ષવ્યાવર્તનમ્ ।
ન યતાશ્રયભાવ આશ્રિતાનામુપાસનાનાં ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ - તત્સહભાવાશ્રુતેઃ ।
યથા હિ ત્રિવેદીવિહિતાનામઙ્ગાનાં સ્તોત્રાદીનાં સહભાવઃ શ્રૂયતે - ઽગ્રહં વા ગૃહીત્વા ચમસં વોન્નીય સ્તોત્રમુપાકરોતિ સ્તોત્રમનુશંસતિ પ્રસ્તોતઃ સામ ગાય હોતરેતદ્યજઽ ઇત્યાદિના ।
નૈવમુપાસનાનાં સહભાવશ્રુતિરસ્તિ ।
નનુ પ્રયોગવચન એષાં સહભાવં પ્રાપયેત્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ - પુરુષાર્થત્વાદુપાસનાનામ્ ।
પ્રયોગવચનો હિ ઋત્વર્તાનામુદ્ગીથાદીનાં સહભાવં પ્રાપયેત્ ।
ઉદ્ગીથાદ્યુપાસનાનિ ઋત્વર્થાશ્રયાણ્યપિ ગોદોહનાદિવત્પુરુષાર્થનીત્વોચામ ઽપૃથગ્ઘ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્ઽ (બ્ર.સબ. 3.3.42) ઇત્યત્ર ।
અયમેવ ચોપદેશાશ્રયો વિસેષો ઽઙ્ગાનાં તદાલમ્બનાનાં ચોપાસનાનાં યદેકેષાં ક્રત્વર્થત્વમેકેષાં પુરુષાર્થત્વમિતિ ।
પરં ચ લિઙ્ગદ્વયમકારણમુપાસનસહભાવસ્ય શ્રુતિન્યાયાબાવાત્ ।
નચ પ્રતિપ્રયોગમાશ્રયકાર્ત્સ્ન્યોપસંહારાદાશ્રિતાનામપિ તથાત્વં વિજ્ઞાતું શક્યમ્ ।
અતત્પ્રત્યુક્તત્વાદુપાસનાનામ્ ।
આશ્રયતન્ત્રાણ્યપિ હ્યુપાસનાનિ કામમાશ્રયાભાવે મા ભૂવન્ન ત્વાશ્રયસહભાવેન સહભાવનિયમમર્હન્તિ તત્સહભાવાશ્રુતેરેવ ।
તસ્માદ્યથાકામમેવોપાસનાન્યનુષ્ઠીયેરન્ ॥ 65 ॥
દર્શનાચ્ ચ