બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.10

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને અમૃતમન્થનં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
હયગ્રીવ ઉવાચ
અથ દેવા મહેન્દ્રાદ્યા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્મુના ।
અઙ્ગીકૃતા મહાધીરાઃ પ્રમોદં પરમં યયુઃ

મલકાદ્યાસ્તુ તે સર્વે દૈત્યા વિષ્ણુપરાઙ્મુખાઃ ।
સંત્યક્તાશ્ચ શ્રિયા દેવ્યા ભૃશમુદ્વેગમાગતાઃ

તતો જગૃહિરે દૈત્યા ધન્વન્તરિકરસ્થિતમ્ ।
પરમામૃતસારાઢ્યં કલશં કનકોદ્ભવમ્ ।
અથાસુરાણાં દેવાનામન્યોન્યં કલહો ઽભવત્

એતસ્મિન્નન્તરે વિષ્ણુઃ સર્વલોકૈકરક્ષકઃ ।
સમ્યગારાધયામાસલલિતાં સ્વૈક્યરૂપિણીમ્

સુરાણામસુરાણાં ચ રણં વીક્ષ્ય સુદારુણમ્ ।
બ્રહ્મા નિજપદં પ્રાપ શંભુઃ કૈલાસમાસ્થિતઃ

મલકં યોધયામાસ દૈત્યાનામધિપં વૃષા ।
અસુરૈશ્ચ સુરાઃ સર્વે સાંપરાયમકુર્વત

ભગવાનપિ યોગીન્દ્રઃ સમારાધ્ય મહેશ્વરીમ્ ।
તદેકધ્યાનયોગેન તદ્રૂપઃ સમજાયત

સર્વસંમોહિની સા તુ સાક્ષાચ્છૃઙ્ગારનાયિકા ।
સર્વશૃઙ્ગારવેષાઢ્યા સર્વાભરણભૂષિતા

સુરાણામસુરાણાં ચ નિવાર્ય રણમુલ્વણમ્ ।
મન્દસ્મિતેન દૈતેયાન્મોહયન્તી જગદ હ

અલં યુદ્ધેન કિં શસ્ત્રેર્મર્મસ્થાનવિભેદિભિઃ ।
નિષ્ઠુરૈઃ કિં વૃથાલાપૈઃ કણ્ઠશોષણહેતુભિઃ

અહમેવાત્ર મધ્યસ્થા યુષ્માકં ચ દિવૌકસામ્ ।
યૂયં તથામી નિતરામત્ર હિ ક્લેશભાગિનઃ

સર્વેષાં સમમેવાદ્ય દાસ્યામ્યમૃતમદ્ભુતમ્ ।
મમ હસ્તે પ્રદાતવ્યં સુધાપાત્રમનુત્તમમ્

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા દૈત્યાસ્તદ્વાક્યમોહિતાઃ ।
પીયૂષકલશં તસ્યૈ દદુસ્તે મુગ્ધચેતસઃ

સા તત્પાત્રં સમાદાય જગન્મોહનરૂપિણી ।
સુરાણામસુરાણાં ચ વૃથક્પઙ્ક્તિં ચકાર હ

દ્વયોઃ પઙ્ક્ત્યોશ્ચ મધ્યસ્થાસ્તાનુવાચ સુરાસુરાન્ ।
તૂષ્ણીં ભવન્તુ સર્વે ઽપિ ક્રમશો દીયતે મયા

તદ્વાક્યમુરરીચક્રુસ્તે સર્વે સમવાયિનઃ ।
સા તુ સંમોહિતાશ્લેષલોકા દાતું પ્રચક્રમે

ક્વણત્કનકદર્વીકા ક્વણન્મઙ્ગલકઙ્કણા ।
કમનીયવિભૂષાઢ્યા કલા સા પરમા બભૌ

વામે વામે કરાંભોજે સુધાકલશમુજ્જ્વલમ્ ।
સુધાં તાં દેવતાપઙ્ક્તૌ પૂર્વં દર્વ્યા તદાદિશત્

દિશન્તી ક્રમશાસ્તત્ર ચન્દ્રભાસ્કરસૂચિતમ્ ।
દર્વીકરેણ ચિચ્છેદ સૈંહિકેયં તુ મધ્યગમ્ ।
પીતામૃતશિરોમાત્રં તસ્ય વ્યોમ જગામ ચ

તં દૃષ્ટ્વાપ્યસુરાસ્તત્ર તૂષ્ણીમાસન્વિમોહિતાઃ ।
એવં ક્રમેણ તત્સર્વં વિબુધેભ્યો વિતીર્ય સા ।
અસુરાણાં પુરઃ પાત્રં સાનિનાય તિરોદધે

રિક્તપાત્રં તુ તં દૃષ્ટ્વા સર્વે દૈતેયદાનવાઃ ।
ઉદ્વેલં કેવલં ક્રોધં પ્રાપ્તા યુદ્ધચિકીર્ષયા

ઇન્દ્રાદયઃ સુરાઃ સર્વે સુધાપાનાદ્બલોત્તરાઃ ।
દુર્વલૈરસુરૈઃ સાર્ધં સમયુદ્ધ્યન્ત સાયુધાઃ

તે વિધ્યમાનાઃ શતશો દાનવેન્દ્રાઃ સુરોત્તમૈઃ ।
દિગન્તાન્કતિચિજ્જગ્મુઃ પાતાલં કતિચિદ્યયુઃ

દૈત્યં મલકનામાનં વિજિત્ય વિબુધેશ્વરઃ ।
આત્મીયાં શ્રિયમાજહ્રે શ્રીકટાક્ષ સમીક્ષિતઃ

પુનઃ સિંહાસનં પ્રાપ્ય મહેન્દ્રઃ સુરસેવિતઃ ।
ત્રૈલોક્યં પાલયામાસ પૂર્વવત્પૂર્વદેવજિત્

નિર્ભયા નિખિલા દેવાસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
યથાકામં ચરન્તિ સ્મ સર્વદા હૃષ્ટચેતસઃ

તદા તદખિલં દૃષ્ટ્વા મોહિનીચરિતં મુનિઃ ।
વિસ્મિતઃ કામચારી તુ કૈલાસં નારદો ગતઃ

નન્દિના ચ કૃતાનુજ્ઞઃ પ્રણમ્ય પરમેશ્વરમ્ ।
તેન સંભાવ્યમાનો ઽસૌ તુષ્ટો વિષ્ટરમાસ્ત સઃ

આસનસ્થં મહાદેવો મુનિં સ્વેચ્છાવિહારિણમ્ ।
પપ્રચ્છ પાર્વતીજાનિઃ સ્વચ્છસ્ફટિકસન્નિભઃ

ભગવન્સર્વવૃત્તજ્ઞ પવિત્રીકૃતવિષ્ટર ।
કલહપ્રિય દેવર્ષે કિં વૃત્તં તત્ર નાકિનામ્

સુરાણામસુરાણાં વા વિજયઃ સમજાયત ।
કિં વાપ્યમૃતવૃત્તાન્તં વિષ્ણુના વાપિ કિં કૃતમ્

ઇતિ પૃષ્ટો મહેશેન નારદો મુનિસત્તમઃ ।
ઉવાચ વિસ્મયાવિષ્ટઃ પ્રસન્નવદનેક્ષણઃ

સર્વં જાનાસિ ભગવન્સર્વજ્ઞો ઽસિ યતસ્તતઃ ।
તથાપિ પરિપૃષ્ટેન મયા તદ્વક્ષ્યતે ઽધુના

તાદૃશે સમરે ઘોરે સતિ દૈત્યદિવૌકસામ્ ।
આદિનારાયમઃ શ્રીમાન્મોહિનીરૂપમાદધે

તામુદારવિભૂષાઢ્યાં મૂર્તાં શૃઙ્ગારદેવતામ્ ।
સુરાસુરાઃ સમાલોક્ય વિરતાઃ સમરોધ્યમાત્

તન્માયામોહિતા દૈત્યાઃ સુધાપાત્રં ચ યાચિતાઃ ।
કૃત્વા તામેવ મધ્યસ્થામર્પયામાસુરઞ્જસા

તદા દેવી તદાદાય મન્દસ્મિતમનોહરા ।
દેવેભ્ય એવ પીયૂષમશેષં વિતતાર સા

તિરોહિતામદૃષ્ટ્વા તાં દૃષ્ટ્વા શૂન્યં ચ પાત્રકમ્ ।
જ્વલન્મન્યુમુખા દૈત્યા યુદ્ધાય પુનરુત્થિતાઃ

અમરૈરમૃતાસ્વાદાદત્યુલ્વણપરાક્રમૈઃ ।
પરાજિતા મહાદૈત્યા નષ્ટાઃ પાતાલમભ્યયુઃ

ઇમં વૃત્તાન્તમાકર્ણ્ય ભવાનીપતિખ્યયઃ ।
નારદં પ્રેષયિત્વાશુ તદુક્તં સતતં સ્મરન્

અજ્ઞાતઃ પ્રમથૈઃ સર્વૈઃ સ્કન્દનન્દિવિનાયકૈઃ ।
પાર્વતીસહિતો વિષ્ણુમાજગામ સવિસ્મયઃ

ક્ષીરોદતીરગં દૃષ્ટ્વા સસ્ત્રીકં વૃષવાહનમ્ ।
ભોગિભોગાસનાદ્વિષ્ણુઃ સમુત્થાય સમાગતઃ

વાહનાદવરુહ્યેશઃ પાર્વત્યા સહિતઃ સ્થિતમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા શીઘ્રમાગત્ય સંપૂજ્યાર્ઘ્યાદિતો મુદા

સસ્નેહં ગાઢમાલિઙ્ગ્ય ભવાનીપતિમચ્યુતઃ ।
તદાગમનકાર્યં ચ પૃષ્ટવાન્વિષ્ટરશ્રવાઃ

તમુવાચ મહાદેવો ભગવન્પુરુષોત્તમ ।
મહાયોગેશ્વર શ્રીમન્સર્વસૌભાગ્યસુન્દરમ્

સર્વસંમોહજનકમવાઙ્મનસગોચરમ્ ।
યદ્રૂપં ભવતોપાત્તં તન્મહ્યં સંપ્રદર્શય

દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે રૂપં શૃઙ્ગારસ્યાધિદૈવતમ્ ।
અવશ્યં દર્શનીયં મે ત્વં હિ પ્રાર્થિતકામધૃક્

ઇતિ સંપ્રાર્થિતઃ શશ્વન્મહાદેવેન તેન સઃ ।
યદ્ધ્યાનવૈભવાલ્લબ્ધં રૂપમદ્વૈતમદ્ભુતમ્

તદેવાનન્યમનસા ધ્યાત્વા કિઞ્ચિદ્વિહસ્ય સઃ ।
તથાસ્ત્વિતિ તિરો ઽધત્ત મહાયોગેશ્વરો હરિઃ

શર્વો ઽપિ સર્વતશ્ચક્ષુર્મુહુર્વ્યાપારયન્ક્વચિત્ ।
અદૃષ્ટપૂર્વમારામમભિરામં વ્યલોકયત્

વિકસત્કુસુમશ્રેણીવિનોદિમધુપાલિકમ્ ।
ચંપકસ્તબકામોદસુરભીકૃતદિક્તટમ્

માકન્દવૃન્દમાધ્વીકમાદ્યદુલ્લોલકોકિલમ્ ।
અશોકમણ્ડલીકાણ્ડસતાણ્ડવશિખણ્ડિકમ્

ભૃઙ્ગાલિનવઝઙ્કારજિતવલ્લકિનિસ્વનમ્ ।
પાટલોદારસૌરભ્યપાટલીકુસુમોજ્જ્વલમ્

તમાલતાલહિન્તાલકૃતમાલાવિલાસિતમ્ ।
પર્યન્તદીર્ઘિકાદીર્ઘપઙ્કજશ્રીપરિષ્કૃતમ્

વાતપાતચલચ્ચારુપલ્લવોત્ફુલ્લપુષ્પકમ્ ।
સન્તાનપ્રસવામોદસન્તાનાધિકવાસિતમ્

તત્ર સર્વત્ર પુષ્પાઢ્યે સર્વલોકમનોહરે ।
પારિજાતતરોર્મૂલે કાન્તા કાચિદદૃશ્યત

બાલાર્કપાટલાકારા નવયૌવનદર્પિતા ।
આકૃષ્ટપદ્મરાગાભા ચરણાબ્જનખચ્છદા

યાવકશ્રીવિનિક્ષેપપાદલૌહિત્યવાહિની ।
કલનિઃસ્વનમઞ્જીરપદપદ્મમનોહરા

અનઙ્ગવીરતૂણીરદર્પોન્મદનજઙ્ઘિકા ।
કરિશુણ્ડાકદલિકાકાન્તિતુલ્યોરુશોભિની

અરુણેન દુકૂલેન સુસ્પર્શેન તનીયસા ।
અલઙ્કૃતનિતંબાઢ્યા જઘનાભોગભાસુરા

નવમાણિક્યસન્નદ્ધહેમકાઞ્જીવિરાજિતા ।
નતનાભિમહાવર્ત્તત્રિવલ્યૂર્મિપ્રભાઝરા

સ્તનકુડ્મલહિન્દોલમુક્તાદામશતાવૃતા ।
અતિપીવરવક્ષોજભારભઙ્ગુરમધ્યભૂઃ

શિરીષકોમલભુજા કઙ્કણાઙ્ગદશાલિની ।
સોર્મિકાં ગુલિમન્મૃષ્ટશઙ્ખસુન્દરકન્ધરા

મુખદર્પણવૃત્તાભચુબુકાપાટલાઘરા ।
શુચિભિઃ પઙ્ક્તિભિઃ શુદ્ધૈર્વિદ્યારૂપૈર્વિભાસ્વરૈઃ

કુન્દકુડ્મલસચ્છાયૈર્દન્તૈર્દર્શિતચન્દ્રિકા ।
સ્થૂલમૌક્તિકસન્નદ્ધનાસાભરણભાસુરા

કેતકાન્તર્દ્દલદ્રોણિદીર્ઘદીર્ઘવિલોચના ।
અર્ધેન્દુતુલિતાફાલે સમ્યક્કૢપ્તાલકચ્છટા

પાલીવતંસમાણિક્યકુણ્ડલામણ્ડિતશ્રુતિઃ ।
નવકર્પૂરકસ્તૂરીરસામોદિતવીટિકા

શરચ્ચરુનિશાનાથમણ્ડલીમધુરાનના ।
સ્ફુરત્કસ્તૂરિતિલકા નીલકુન્તલસંહતિઃ

સીમન્તરેખાવિન્યસ્તસિંદૂરશ્રેણિભાસુરા

સ્ફરચ્ચન્દ્રકલોત્તંસમદલોલવિલોચના ।
સર્વશૃઙ્ગારવેષાઢ્યા સર્વાભરણમણ્ડિતા

તામિમાં કન્દુકક્રીડાલોલામાલોલભૂષણામ્ ।
દૃષ્ટ્વા ક્ષિપ્રમુમાં ત્યક્ત્વા સો ઽન્વધાવદથેશ્વરઃ

ઉમાપિ તં સમોવેક્ષ્ય ધાવન્તં ચાત્મનઃ પ્રિયમ્ ।
સ્વાત્માનં સ્વાત્મર્સોન્દર્યં નિન્દન્તી ચાતિવિસ્મિતા ।
તસ્થાવવાઙ્મુખી તૂષ્ણીં લજ્જાસૂયાસમન્વિતા

ગૃહીત્વા કથમપ્યેનામાલિલિગ મુહુર્મુહુઃ ।
ઉદ્ધૂયોદ્ધૂય સાપ્યેવં ધાવતિ સ્મ સુદૂરતઃ

પુનર્ગૃહીત્વા તામીશઃ કામં કામવશીસૃતઃ ।
આશ્ર્લિષ્ટં ચાતિવેગેન તદ્વીર્યં પ્રચ્યુતં તદા

તતઃ સમુત્થિતો દેવો મહાશાસ્તા મહાબલઃ ।
અનેકકોટિદૈત્યેન્દ્રગર્વનિર્વાપણક્ષમઃ

તદ્વીર્યબિન્દુસંસ્પર્શાત્સા ભૂમિસ્તત્રતત્ર ચ ।
રજતસ્વર્મવર્ણાભૂલ્લક્ષણાદ્વિન્ધ્યમર્દન

તથૈવાન્તર્દધે સાપિ દેવતા વિશ્વમોહિની ।
નિવૃત્તઃ સ ગિરીશો ઽપિ ગિરિં ગૌરીસખો યયૌ

અથાદ્ભુતમિદં વક્ષ્યે લોપામુદ્રાપતે શૃણુ ।
યન્ન કસ્યચિદાખ્યાતં મમૈવ ત્દૃદયેસ્થિતમ્

પુરા ભણ્ડાસુરો નામ સર્વદૈત્યશિખામણિઃ ।
પૂર્વં દેવાન્બહુવિધાન્યઃ શાસ્તા સ્વેચ્છયા પટુઃ

વિશુક્રં નામ દૈતેયં વર્ગસંરક્ષણક્ષમમ્ ।
શુક્રતુલ્યં વિચારજ્ઞં દક્ષાંસેન સસર્જ સઃ

વામાંસેન વિષાઙ્ગં ચ સૃષ્ટવાન્દુષ્ટશેખરમ્ ।
ધૂમિનીનામધેયાં ચ ભગિનીં ભણ્ડદાનવઃ

ભ્રાતૃભ્યામુગ્રવીર્યાભ્યાં સહિતો નિહતાહિતઃ ।
બ્રહ્માણ્ડં ખણ્ડયામાસ શૌર્યવીર્યસમુચ્છ્રિતઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાશ્ચ તં દૃષ્ટ્વા દીપ્તતેજસમ્ ।
પલાયનપરાઃ સદ્યઃ સ્વે સ્વે ધામ્નિ સદાવસન્

તદાનીમેવ તદ્બાહુમંમર્દ્દન વિમૂર્ચ્છિતાઃ ।
શ્વસિતું ચાપિ પટવો નાભવન્નાકિનાં ગણાઃ

કેચિત્પાતાલગર્ભેષુ કેચિદંબુધિવારિષુ ।
કેચિદ્દિગન્તકોણેષુ કેચિત્કુઞ્જેષુ ભૂભૃતામ્

વિલીના ભૃશવિત્રસ્તાસ્ત્યક્તદારસુતસ્ત્રિયઃ ।
ભ્રષ્ટાધિકારા ઋભવો વિચેરુશ્છન્નવેષકાઃ

યક્ષાન્મહોરગાન્સિદ્ધાન્સાધ્યાન્સમરદુર્મદાન્ ।
બ્રહ્માણં પદ્મનાભં ચ રુદ્રં વજ્રિણમેવ ચ ।
મત્વા તૃણાયિતાન્સર્વાંલ્લોકાન્ભણ્ડઃ શશાસહ

અથ ભણ્ડાસુરં હન્તું ત્રૈલોક્યં ચાપિ રક્ષિતુમ્ ।
તૃતીયમુદભૂદ્રૂપં મહાયાગાનલાન્મુને

યદ્રૂપશાલિનીમાહુર્લલિતા પરદેવતામ્ ।
પાશાઙ્કુશધનુર્વાણપરિષ્કૃતચતુર્ભુજામ્

સા દેવી પરમ શક્તિઃ પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણી ।
જઘાન ભણ્ડદૈત્યેન્દ્રં યુદ્ધે યુદ્ધવિશારદા