બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.3

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ઉત્તરભાગે ચતુર્થ ઉપસંહારપાદે શિવપુરવર્ણનં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
પ્રત્યાહારં પ્રવક્ષ્યામિ પરસ્યાન્તે સ્વયંભુવઃ ।
બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલે તુ ક્ષીણે તસ્મિંસ્તદા પ્રભોઃ

યથેદં કુરુતે વ્યક્તં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વમીશ્વરઃ ।
અવ્યક્તં ગ્રસતે વ્યક્તં પ્રત્યાહારે ચ કૃત્સ્નશઃ

પુરાન્તદ્વ્યણુકાદ્યાનાં સંપૂર્ણે કલ્પસંક્ષયે ।
ઉપસ્થિતે મહાઘોરે હ્યપ્રત્યક્ષે તુ કસ્યચિત્

અન્તે દ્રુમસ્ય સંપ્રાપ્તે પશ્ચિમાસ્ય મનોસ્તદા ।
અન્તે કલિયુગે તસ્મિન્ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે

સંપ્રક્ષાલે તદા વૃ-ત્તે પ્રત્યાહારે હ્યુપસ્થિતે ।
પ્રત્યાહારે તદા તસ્મિન્ભૂતતન્માત્રસંક્ષયે

મહદાદિવિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે ।
સ્વભાવકારિતે તસ્મિન્પ્રવૃત્તે પ્રતિસંચરે

આપો ગ્રસંતિ વૈ પૂર્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુમમ્ ।
આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે

પ્રણષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે તોયાવસ્થા ધરા ભવેત્ ।
આપસ્તદા પ્રવિષ્ટાસ્તુ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ

સર્વમાપૂરયિત્વેદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ ।
અપામપિ ગણો યસ્તુ જ્યોતિઃષ્વાલીયતે રસઃ

નશ્યન્ત્યાપસ્તદા તત્ર રસતન્માત્રસંક્ષયાત્ ।
તીવ્રતેજોહૃતરસાજ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્ત્યુત

ગ્રસ્તે ચ સલિલે તેજઃ સર્વતોમુખમીક્ષતે ।
અથાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ત આદત્તે તજ્જલં તદા

સર્વમાપૂર્યતે ઽર્ચિર્ભિસ્તદા જગદિદં શનૈઃ ।
અર્ચિર્ભિઃ સંતતે તસ્મિંસ્તર્યગૂર્ધ્વમધસ્તતઃ

જ્યોતિષો ઽપિ ગુણં રૂપં વાયુરત્તિ પ્રકાશકમ્ ।
પ્રલીયતે તદા તસ્મિન્દીપાર્ચિરિવ મારુતે

પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ ।
ઉપશામ્યતિ તેજો હિવાયુરાધૂયતે મહાન્

નિરાલોકે તદા લોકે વાયુભૂતે ચ તેજસિ ।
તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સંબન્ધમાત્મનઃ

ઊર્ધ્વઞ્ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ ।
વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે ચ તત્

પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખન્તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્ ।
અરૂપમરસસ્પર્શમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્

સર્વમાપૂરયચ્છબ્દૈઃ સુમહત્તત્પ્રકાશતે ।
તસ્મિંલ્લીને તદા શિષ્ટમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્

શબ્દમાત્રં તદાકાશં સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
તત્ર શબ્દં ગુમં તસ્ય ભૂતદિર્ગ્રસતે પુનઃ

ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુગપદ્ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ ।
અભિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ

ભૂતાદિર્ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષણઃ ।
મહાનાત્મા તુ વિજ્ઞેયઃ સંકલ્પો વ્યવસાયકઃ

બુદ્ધિર્મનશ્ચ લિઙ્ગં ચ મહાનક્ષર એવ ચ ।
પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તમાહુસ્તત્ત્વ ચિન્તકાઃ

સંપ્રલીનેષુ ભૂતેષુ ગુણસામ્યે તતો મહાન્ ।
લીયન્તે ગુણસામ્યં તુ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે

લીયન્તે સર્વભૂતાનાં કારણાનિ પ્રસંગમે ।
ઇત્યેષ સંયમશ્ચૈવ તત્ત્વાનાં કારણૈઃ સહ

તત્ત્વપ્રસંયમો હ્યેષ સ્મૃતો હ્યાવર્તકો દ્વિજાઃ ।
ધર્માધર્મૌં તપો જ્ઞાનં શુભં સત્યાનૃતે તથા

ઊર્ધ્વભાવો હ્યધોભાવઃ સુખદુઃખે પ્રિયાપ્રિયે ।
સર્વમેતત્પ્રપઞ્ચસ્થં ગુણમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્

નિરિન્દ્રિયાણાં ચ તદા જ્ઞાનિનાં યચ્છુભાશુભમ્ ।
પ્રકૃત્યાં ચૈવ તત્સર્વં પુણ્યં પાપં પ્રતિષ્ઠતિ

યાત્યવસ્થા તુ સાચૈવ દેહિનાં તુ નિરુચ્યતે ।
જન્તૂનાં પાપપુણ્યં તુ પ્રકૃતૌ યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્

અવસ્થાસ્થાનિ તાન્યેવ પુણ્યપાપાનિ જન્તવઃ ।
યોજયન્તે પુનર્દેહાન્પરત્વેન તથૈવ ચ

ધર્માધર્મૌં તુ જન્તૂનાં ગુણમાત્રાત્મકાવુભૌ ।
કારણૈઃ સ્વૈઃ પ્રચીયેતે કાયત્વેનેહ જન્તુભિઃ

સચેતનાઃ પ્રલીયન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતા ગુણાઃ ।
સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ સંસારે ચૈવ જન્તવઃ

સંયુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે કારણૈઃ સંચરન્તિ ચ ।
રાજસી તામસી ચૈવ સાત્ત્વિકી ચૈવ વૃત્તયઃ

ગુણમાત્રાઃ પ્રવર્તન્તે પુરુષાધિષ્ઠતા સ્ત્રિધા ।
ઉર્દ્ધ્વદેશાત્મકં સત્ત્વમધોભાગાત્મકં તમઃ

તયોઃ પ્રવર્ત્તકં મધ્યે ઇહૈવાવર્ત્તકં રજઃ ।
ઇત્યેવં પરિવર્તન્તેત્રયશ્ચેતોગુણાત્મકાઃ

લોકેષુ સર્વભૂતાનાં તન્ન કાર્યં વિજાનતા ।
અવિદ્યાપ્રત્યયારંભા આરભ્યન્તે હિ માનવૈઃ

એતાસ્તુ ગતયસ્તિસ્રઃ શુભાત્પાપાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
તમસો ઽભિભવાજ્જન્તુર્યાથાતથ્યં ન વિન્દતિ

અતત્ત્વદર્શનાત્સો ઽથ વિવિધં વધ્યતે તતઃ ।
પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથ્યાવૈકારિકેણ ચ

દક્ષિણાભિસ્તતીયેન બદ્ધો ઽત્યન્તં વિવર્ત્તતે ।
ઇત્યેતે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા બન્ધા હ્યજ્ઞાનહેતુકાઃ

અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞા ચ દુઃખે ચ સુખદર્શનમ્ ।
અસ્વે સ્વમિતિ ચ જ્ઞાનમશુચૌ શુચિનિશ્ચયઃ

યેષામેતે મનોદોષા જ્ઞાનદોષા વિપર્યયાત્ ।
રાગદ્વેષનિવૃત્તિશ્ચ તજ્જ્ઞાનં સમુદાહૃતમ્

અજ્ઞાનં તમસો મૂરં કર્મદ્વયફલં રજઃ ।
કર્મ જસ્તુ પુનર્દેહો મહાદુઃખં પ્રવર્ત્તતે

શ્રોત્રજા નેત્રજા ચૈવ ત્વગ્જિહ્વાઘ્રાણજા તથા ।
પુનર્ભવકરી દુઃખાત્કર્મણા જાયતે તૃષા

સતૃષ્ણો ઽભિહિતો બાલઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મણઃ ફલૈઃ ।
તૈલવીડકવજ્જીવસ્તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે

તસ્માન્મૂલમનર્થાનામજ્ઞાન મુપદિશ્યતે ।
તં શત્રુમવધાર્યૈકં જ્ઞાને યત્નં સમાચરેત્

જ્ઞાનાદ્ધિ ત્યજતે સર્વં ત્યાગાદ્બુદ્ધિર્વિરજ્યતે ।
વૈરાગ્યાચ્છુધ્યતે ચાપિ શુદ્ધઃ સત્ત્વેન મુચ્યતે

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ રાગં ભૂતાપહારિણમ્ ।
અભિષ્વઙ્ગાય યોગઃ સ્યાદ્વિષયેષ્વવશાત્મનઃ

અનિષ્ટમિષ્ટમપ્રીતિપ્રીતિતાપવિષાદનમ્ ।
દુઃખલાભે ન તાપશ્ચ સુખાનુસ્મરણં તથા

ઇત્યેષ વૈષયો રાગઃ સંભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતઃ ।
બ્રહ્માદૌ સ્થાવરાન્તે વૈ સંસારેહ્યાદિભૌતિકે

અજ્ઞાનપૂર્વકં તસ્માદજ્ઞાનં તુ વિવર્જયેત્ ।
યસ્ય ચાર્ષે ન પ્રમાણં શિષ્ટાચારં તથૈવ ચ

વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધો યઃ શિષ્ટશાસ્ત્રવિરોધકઃ ।
એષ માર્ગો હિ નિરયે તિર્ય્યગ્યોનૌ ચ કારણમ્

તિર્ય્યગ્યો નિગતં ચૈવ કારણં તત્ત્રરુચ્યતે ।
ત્રિવિધો યાતનાસ્થાને તિર્ય્યગ્યોનૌ ચ ષડ્વિધે

કારણે વિષયે ચૈવ પ્રતિઘાતસ્તુ સર્વશઃ ।
અનૈશ્વર્યં તુ તત્સર્વં પ્રતિઘાતાત્મકં સ્મૃતમ્

ઇત્યેષા તામસી વૃત્તિર્ભૂતાદીનાં ચતુર્વિધા ।
સત્ત્વસ્થમાત્રકં ચિત્તં યથાસત્ત્વં પ્રદર્શનાત્

તત્ત્વાનાં ચ યથાતત્ત્વં દૃષ્ટ્વા વૈ તત્ત્વદર્શનાત્ ।
સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞનાનાત્વમેતન્નાનાર્થદર્શનમ્

નાનાત્વદર્શનં જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્વૈ યોગ ઉચ્યતે ।
તેન બદ્ધસ્ય વૈ બન્ધો મોક્ષો મુક્તસ્ય તેન ચ

સંસારે વિનિવૃત્તે તુ મુક્તો લિઙ્ગેન મુચ્યતે ।
નિઃસંબન્ધો હ્યચૈતન્યઃ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે

સ્વાત્મન્યવસ્થિતશ્ચાપિ વિરૂપાખ્યેન લિખ્યતે ।
ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં સમાસાજ્જ્ઞાન મોક્ષયોઃ

સ ચાપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો મોક્ષો વૈ તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
પૂર્વં વિયોગો જ્ઞાનેન દ્વિતીયે રાગસંક્ષયાત્

તૃષ્ણાક્ષ યાત્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષકારણમ્ ।
લિઙ્ગાભાવાત્તુ કૈવલ્યં કૈવલ્યાત્તુ નિરઞ્જનમ્

નિરઞ્જનત્વાચ્છુદ્ધસ્તુ નિતાન્યો નૈવ વિદ્યતે ।
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વૈરાગ્યં દોષદર્શનાત્

દિવ્યે ચ માનુષે ચૈવ વિષયે પઞ્ચલક્ષણે ।
અપ્રદ્વેષો ઽનભિષ્વઙ્ગઃ કર્ત્તવ્યો દોષદર્શનાત્

તપપ્રીતિવિષાદાનાં કાર્યં તુ પરિવર્જનમ્ ।
એવં વૈરાગ્યમાસ્થાય શરીરી નિર્મમો ભવેત્

અનિત્યમશિવં દુઃખમિતિ વુદ્ધ્યાનુચિન્ત્ય ચ ।
વિશુદ્ધં કાર્યકરણં સત્ત્વસ્યાતિનિષૈવયા

પરિપક્વકષાયો હિ કૃત્સ્નાન્દોષાન્પ્રપશ્યતિ ।
તતઃ પ્રયાણકાલે હિ દોષૈર્નૈમિત્તિકૈસ્તથા

ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ।
સ શરીરમુપાશ્રિત્ય કૃત્સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ

પ્રાણક્થાનાનિ ભિન્દન્હિ છિન્દન્મર્માણ્યતીત્ય ચ ।
શૈત્યાત્પ્રકુપિતો વાયુરૂર્દ્ધ્વં તૂત્ક્રમતે તતઃ

સ ચાયં સર્વભૂતાનાં પ્રાણસ્થાનેષ્વવસ્થિતઃ ।
સમાસાત્સંવૃતે જ્ઞાને સંચૃત્તેષુ ચ કર્મસુ

સ જીવો નાભ્યધિષ્ઠાનઃ કર્મભિઃ સ્વૈઃ પુરાકૃતૈઃ ।
અષ્ટાઙ્ગપ્રણવૃત્તિં વૈ સ વિચ્યાવયતે પુનઃ

શરીરં પ્રજહન્સોંઽતે નિરુચ્છ્વાસસ્તતો ભવેત્ ।
એવં પ્રાણૈઃ પરિત્યક્તો મૃત ઇત્યભિધીયતે

યથેહ લોકે સ્વપ્ને તં નીયમાનમિતસ્તતઃ ।
રઞ્જનં તદ્વિધેયસ્ય તે તાન્યો ન ચ વિદ્યતે

નૃષ્ણાક્ષયસ્તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્ ।
શબ્દાદ્યે વિષયે દોષદૃષ્ટિર્વૈ પઞ્ચલક્ષણે

અપ્રદ્વેષો ઽનભિષ્વઙ્ગઃ પ્રીતિતાપવિવર્જનમ્ ।
વૈરાગ્યકારણં હ્યેતે પ્રકૃતીનાં લયસ્ય ચ

અષ્ટૌ પ્રકૃતયો જ્ઞેયાઃ પૂર્વોક્તા વૈ યથાક્રમમ્ ।
અવ્યક્તાદ્યાસ્તુ વિજ્ઞેયા ભૂતાન્તાઃ પ્રકૃતેર્ભવાઃ

વર્ણાશ્રમાચારયુક્તઃ શિષ્ટઃ શાસ્ત્રાવિરોધનઃ ।
વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મો ઽયં દેવસ્થાનેષુ કારણમ્

બ્રહ્માદીનિ પિશાચાન્તાન્યષ્ટૌ સ્થાનાનિ દેવતા ।
ઐશ્વર્યમાણિમાદ્યં હિ કારણં હ્યષ્ટલક્ષણમ્

નિમિત્તમપ્રતીઘાતે દૃષ્ટે શબ્દાદિલક્ષણે ।
અષ્ટાવેતાનિ રૂપાણિ પ્રાકૃતાનિ યથાક્રમમ્

ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વનુસજ્જન્તે ગુણમાત્રત્મકાનિ તુ ।
પ્રાવૃટ્કાલે પૃથગ્મેઘં પશ્યન્તીવ સચક્ષુષઃ

પશ્યન્ત્યેવં વિધાઃ સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
ખાદતશ્ચાન્નપાનાનિ યોનીઃ પ્રવિશતસ્તથા

તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ ધાવતો ઽપિ યથાક્રમમ્ ।
જીવઃ પ્રાણસ્તથા લિઙ્ગં કરણં ચ ચતુષ્ટયમ્

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેકાર્થૈઃ સો ઽભિલષ્યતે ।
વ્યક્તાવ્યક્તપ્રમાણો ઽયં સ વૈ ભુઙ્ક્તે તુ કૃત્સ્નશઃ

અવ્યક્તાનુગ્રહાન્તં ચ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ચ યત્ ।
એવં જ્ઞાત્વા શુચિર્ભૂત્વા જ્ઞાનાદ્વૈ વિપ્રમુચ્યતે

નષ્ટં ચૈવ યથા તત્ત્વં તત્ત્વાનાં તત્ત્વદર્શને ।
યથેષ્ટં પરિનિર્યાતિ ભિન્ને દેહે સુનિર્વૃતે

ભિદ્યતે કરણં ચાપિ હ્યવ્યક્તજ્ઞાનિનસ્તતઃ ।
મુક્તો ગુણશરીરેણ પ્રણાદ્યેન તુ સર્વશઃ

નાન્યચ્છરીરમાદત્તે દગ્ધે વીજે યથાઙ્કુરઃ ।
જ્ઞાની ચ સર્વસંસારાવિજ્ઞશારીરમાનસઃ

જ્ઞાનાચ્ચતુર્દ્દશાબુદ્ધઃ પ્રકૃતિસ્થો નિવર્તતે ।
પ્રકૃતિં સત્યમિત્યાહુર્વિકારો ઽનૃતમુચ્યતે

અસદ્ભાવો ઽનૃતં જ્ઞેયં સદ્ભાવઃ સત્ય મુચ્યતે ।
અનામરૂપં ક્ષેત્રજ્ઞનામરૂપં પ્રચક્ષતે

યસ્માત્ક્ષેત્રં વિજાનાતિ તત્માત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ।
ક્ષેત્રં પ્રત્યયતે યસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞઃ શુભ ઉચ્યતે

ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્મર્યતે તસ્માત્ક્ષેત્રં તજ્જ્ઞૈર્વિભાષ્યતે ।
ક્ષેત્રં ત્વત્પ્રત્યયં દૃષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રત્યયઃ સદા

ક્ષપણાત્કારણાચ્ચૈવ ક્ષતત્રાણાત્તથૈવ ચ ।
ભોજ્યત્વવિષયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સર્વૈરૂપ્યં વિલક્ષણમ્ ।
વિકારલક્ષણં તદ્વૈ સો ઽક્ષરઃ ક્ષરમેતિ ચ

તમેવાનુવિકારં તુ યસ્માદ્વૈ ક્ષરતે પુનઃ ।
તસ્માચ્ચ કારણાચ્ચૈવ જ્ઞરમિત્યભિધીયતે

સંસારે નરકેભ્યશ્ચ ત્રાયતે પુરુષં ચ યત્ ।
દુઃખત્રાણાત્પુનશ્ચાપિ ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે

સુખદુઃખમહંભાવાદ્ભોજ્યમિત્યભિધીયતે ।
અચેતનત્વાદ્વિષયસ્તદ્વિધર્મા વિભુઃ સ્મૃતઃ

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ વિકારપ્રસૃતં તુ તત્ ।
અક્ષરં તેન વાપ્યુક્તમ ક્ષીણત્વાત્તથૈવ ચ

યસ્માત્પૂર્યનુશેતે ચ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે ।
પુરપ્રત્યયિકો યસ્માત્પુરુષેત્યભિધીયતે

પુરુષં કથયસ્વાથ કથિતો ઽજ્ઞૈર્વિભાષ્યતે ।
શુદ્ધો નિરઞ્જનાભાસો જ્ઞાતા જ્ઞાનવિવર્જિતઃ

અસ્તિનાસ્તીતિ સો ઽન્યો વા બદ્ધો મુક્તો ગતઃસ્થિતઃ ।
નૈર્હેતુકાત્ત્વનિર્દેશ્યાદહસ્તસ્મિન્ન વિદ્યતે

શુદ્ધત્વાન્ન તુ દૃશ્યો વૈ દ્રષ્ટૃત્વાત્સમદર્શનઃ ।
આત્મપ્રત્યયકારિત્વાદન્યૂનં વાપ્યહેતુકમ્

ભાવગ્રાહ્યમનુમાનાચ્ચિન્તયન્ન પ્રમુહ્યતે ।
યદા પશ્યતિ જ્ઞાતારં શાન્તાર્થં દર્શનાત્મકમ્

દૃશ્યાદૃશ્યેષુ નિર્દેશ્યં તદા તદ્દુર્દ્ધરં વરમ્ ।
વિજ્ઞાતા ન ચ દૃશ્યેત વૃથક્ત્વેનેહ સર્વશઃ

સ્વેનાત્મના તથાત્માનં કારણાત્મા નિયચ્છતિ ।
પ્રકૃતૌ કારણે તત્ર સ્વાત્મન્યેવોપતિષ્ઠતિ

અસ્તિનાસ્તીતિ સો ઽન્યો વા ઇહામુત્રેતિ વા પુનઃ ।
એકત્વં વા પૃથક્વં વા ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષો ઽપિ વા

આત્મા વા સ નિરાત્મા વા ચેતનો ઽચેતનો ઽપિ વા ।
કર્ત્તા વા સો ઽપ્યકર્ત્તા વા ભોક્તા વા ભોજ્યમેવ ચ

યદ્ગત્વા ન નિવર્ત્તન્તે ક્ષેત્રજ્ઞં તુ નિરઞ્જનમ્ ।
અવાચ્યં તદનાખ્યાનાદગ્રાહ્યં વાદહેતુભિઃ

અપ્રતર્ક્યમચિન્ત્યત્વાદવા યેત્વાચ્ચ સર્વશઃ ।
નાલપ્ય વચસા તત્ત્વમપ્રાપ્ય મનસા સહ

ક્ષેત્રજ્ઞે નિર્ગુણે શુદ્ધે શાન્તે ક્ષીણે નિરઞ્જને ।
વ્યપેતસુખદુઃખે ચ નિરુદ્ધે શાન્તિમાગતે

નિરાત્મકે પુનસ્તસ્મિન્વાચ્યાવાચ્યં ન વિદ્યતે ।
એતૌ સંહારવિસ્તારૌ વ્યક્તાવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ

સૃજ્યતે ગ્રસતે ચૈવ વ્યક્તૌ પર્યવતિષ્ઠતે ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સર્વં પુનઃ સર્ગે પ્રવર્ત્તતે

અધિષ્ઠાનં પ્રપદ્યેત તસ્યાન્તે બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતઃ સંયોગો વિદિતસ્તયોઃ ।
અનાદિમાંશ્ચ સંયોગો મહાપુરુષજઃ સ્મૃતઃ

યાવચ્ચ સર્ગપ્રતિ સર્ગકાલસ્તાવજ્જગત્તિષ્ઠતિ સંનિરુધ્ય ।
પૂર્વં હિ તસ્યૈવ ચ બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્ત્તતે તત્પુરુષાર્થંમેવ

એષા નિસર્ગપ્રતિસર્ગપૂર્વા પ્રાધાનિકી ચેશ્વરકારિતા વા ।
અનાદ્યનન્તા હ્યભિમાનપૂર્વકં વિત્રાસયન્તી જગદભ્યુપૈતિ

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગસ્તૃતીયો હેતુલક્ષણઃ ।
ઉક્તો હ્યસ્મિંસ્તદાત્યન્તં કાલં જ્ઞાત્વા પ્રમુચ્યતે

ઇત્યેષ પ્રતિસર્ગો વસ્ત્રિવિદઃ કીર્ત્તિતો મયા ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ ભૂયઃ કિં વર્ત્તયામ્યહમ્