બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.35

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્ય સંવાદે લલિતોપાખ્યાને દિક્પાલાદિશિવલોકાન્તરકથનં ના ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
હયગ્રીવ ઉવાચ
અથ વાપીત્ર યાદીનાં કક્ષ્યાભેદાન્પ્રચક્ષ્મહે ।
એષાં શ્રવણમાત્રેણ જાયતે શ્રીમહોદયઃ

સહસ્રસ્તમ્ભશાલસ્યાતરમારુતયોજને ।
મનો નામ મહાશાલઃ સર્વરત્નવિચિત્રિતઃ

પૂર્વવદ્ગોપુરદ્વારકપાટાર્ગલસંયુતઃ ।
તન્મધ્યકક્ષ્યાભાગસ્તુ સર્વાપ્યમૃતવાપિકા

યત્પીત્વા યોગિનઃ સિદ્ધા વજ્રકાયા મહાબલાઃ ।
ભવન્તિ પુરુષાઃ પ્રાજ્ઞાસ્તદેવ હિ રસાયનમ્

વાપ્યામમૃતમય્યાં તુ વર્તતે તોયતાં ગતમ્ ।
તદ્ગન્ધાઘ્રાણમાત્રેણ સિદ્ધિકાન્તાપતિર્ભવેત્

અસ્પૃશન્નપિ વિન્ધયારે પુરુષઃ ક્ષીણકલ્મષઃ ।
ઉભયોઃ શાલયોઃ પાર્શ્વે સુધાવાપીતટદ્વયે

અધક્રોશસમાયામા અન્યાસ્સર્વાશ્ચ વાપિકાઃ ।
ચતુર્યોજનદૂરં તુ તલં તસ્યા જલાન્તરે

સોપાનાવલયસ્તસ્યા નાનારત્નવિચિત્રિતાઃ ।
સ્વર્ણવર્ણા રત્નવર્ણાસ્તસ્યાં હંસાશ્ચ સારસાઃ

આસ્ફોટ્યતે તટદ્વન્દ્વતરઙ્ગૈર્મન્દચઞ્ચલૈઃ ।
પક્ષિણસ્તજ્જલં પીત્વા રસાયનમયં નવમ્

અજરામરતાં પ્રાપ્તાસ્તત્ર વિન્ધ્યનિષૂદન ।
સદાકૂજિતલક્ષેણ તત્ર કારણ્ડવદ્વિજાઃ

જપન્તિ લલિતાદેવ્યા મન્ત્રમેવ મહત્તરમ્ ।
પરિતો વાપિકાચક્રપરિવેષણભૂયસા

ન તત્ર ગન્તુ માર્ગો ઽસ્તિ નૌકાવાહનમન્તરા ।
આજ્ઞયા કેવલં તત્ર મન્ત્રિણી દણ્ડનાથયોઃ ।
તારા નામ મહાશક્તિર્વર્તતે તોરણેશ્વરી

બહ્વ્યસ્તત્રોત્પલશ્યામાસ્તારાયાઃ પરિચારિકાઃ ।
રત્નનૌકાસહસ્રેણ ખેલન્ત્યો સરસીજલે

અપરં પારમાયાન્તિ પુનર્યાન્તિ પરં તટમ્ ।
વીણાવેણુમૃદઙ્ગાદિ વાદયન્ત્યો મુહુર્મુહુઃ

કોટિશસ્તત્ર તારાયા નાવિક્યો નવયૌવનાઃ ।
મુહુર્ગાયન્તિ નૃત્યન્તિ દેવ્યાઃ પુણ્યતમં યશઃ

અરિત્રપાણયઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિચ્છૂગામ્બુપાણયઃ ।
પિબન્ત્યસ્તત્સુધાતોયં સંચરન્ત્યસ્તરીશતૈઃ

તાસાં નૌકાવાહિકાનાં શક્તીનાં શ્યામલત્વિષામ્ ।
પ્રધાનભૂતા તારાંબા જલૌઘશમનક્ષમા

આજ્ઞાં વિના તયોસ્તારા મન્ત્રિણીદણ્ડધારયોઃ ।
ત્રિનેત્રસ્યાપિ નો દત્તે વાપિકાંભસિ સન્તરમ્

ગાયન્તીનાં ચલન્તીનાં નૌકાભિર્મણિચારુભિઃ ।
મહારાજ્ઞી મહૌદાર્યં પતન્તીનાં પદેપદે

પિબન્તીનાં મધુ ભૃશં માણિક્યચષકોદરૈઃ ।
પ્રતિનૌકં મણિગૃહે વસન્તીનાં મનોહરે

તારાતરણિશક્તીનાં સમવાયો ઽતિસુન્દરઃ ।
કાશ્ચિન્નૌકાઃ સુવર્ણાઢ્યાઃ કાશ્ચિદ્રત્નકૃતા મુને

મકરાકારમાપન્નાઃ કાશ્ચિન્નૌકા મૃગાનનાઃ ।
કાશ્ચિત્સિંહાસના નાવઃ કાશ્ચિદ્દન્તાવલાનનાઃ

ઇત્થં વિચિત્રરૂપાભિર્નૌઙ્કાભિઃ પરિવેષ્ટિતા ।
તારાંબામહતીં નૌકામધિગમ્ય વિરાજતે

અનુલોમવિલોમાભ્યાં સઞ્ચારં વાપિકાજલે ।
તન્વાના સતતં તારા કક્ષ્યામેનાં હિ રક્ષતિ

મનશાલસ્યાન્તરાલે સપ્તયોજનદૂરતઃ ।
બુદ્ધિશાલ ઇતિ ખ્યાતશ્ચતુર્યોજનમુચ્છ્રિતઃ

તન્મધ્યકક્ષ્યાભાગે ઽસ્તિ સર્વાપ્યાનન્દવાપિકા ।
તત્ર દિવ્યં મહામદ્યં બકુલામોદમેદુરમ્ ।
પ્રતપ્તકનકચ્છાયં તજ્જલત્વેન વર્ત્તતે

આનન્દવાપિકાગાધાઃ પૂર્વવત્પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
સોપાનાદિક્રમશ્ચૈવ પક્ષિણાસ્તત્ર પૂર્વવત્

તત્રત્યં સલિલં મદ્યં પાયમ્પાયં તટસ્થિતાઃ ।
વિહરન્તિ મદોન્મત્તાઃ શક્તયો મદપાટલાઃ

સાક્ષાચ્ચ વારુણી દેવી તત્ર નૌકાધિનાયિકા ।
યાં સુધામાલિનીમાહુર્યામા હુરમૃતેશ્વરીમ્

સા તત્ર મણિનૌકાસ્થશક્તિસેનાસમાવૃતા ।
ઈષદાલોકમાત્રેણ ત્રૈલોક્યમદદાયિની

તરુણાદિત્ય સઙ્કાશ મદારક્તકપોલભૂઃ ।
પારિજાતપ્રસૂનસ્રક્પરિવીતકચાચિતા

વહન્તી મદિરાપૂર્ણં ચષકં લોલદુત્પલમ્ ।
પક્વં પિશિતખણ્ડં ચ મણિપાત્રે તથાન્યકે

વારુણીતરણિશ્રેણીનાયિકા તત્ર રાજતે ।
સાપ્યાજ્ઞયૈવ સર્વેષાં મન્ત્રિણીદણ્ડનાથયોઃ ।
દદાતિ વાપીતરણં ત્રિનેત્રસ્યાપિ નાન્યથા

અથ બુદ્ધિમહાશાલાન્તરે મારુતયોજને ।
અહઙ્કારમહાશાલઃ પૂર્વવદ્ગોપુરાન્વિતઃ

તયોસ્તુ શાલયોર્મધ્યે કક્ષ્યાભૂરખિલા મુને ।
વિમર્શવાપિકા નામ સૌષુમ્ણામૃતરૂપિણી

તન્મહાયોગિનામન્તર્મનો મારુતપૂરિતમ્ ।
સુષુમ્ણદણ્ડવિવરે જાગર્તિ પરમામૃતમ્

તદેવ તસ્યાઃ સલિલં વાપિકાયાસ્તપોધન ।
પૂર્વવત્તટસોપાનપક્ષિનૌકા હિ તાઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર નૌકેશ્વરી દેવી ક્લરુકુલ્લેતિવિશ્રુતા ।
તમાલશ્યામલાકારા શ્યામકઞ્ચુકધારિણી

નૌકેશ્વરીભિરન્યાભિસ્સ્વસમાનાભિરાવૃતા ।
રત્નારિત્રકરા નિત્યમુલ્લસન્મદમાંસલા

પરિતો ભ્રામ્યતિ મુને મણિનૌકાધિરોહિણી ।
વાપિકા પયસાગાધા પૂર્વવત્પરિકીર્તિતા

અહઙ્કારસ્ય શાલસ્યાન્તરે મારુતયોજને ।
સૂર્યબિંબમહાશાલશ્ચતુર્યોજન મુચ્છ્રિતઃ

સૂર્યસ્યાપિ મહાનાસીદ્યદભૂદરુણોદયઃ ।
તન્મધ્યકક્ષ્યા વસુધા ખચિતા કુરવિન્દકૈઃ

તત્ર બાલાતપોદ્ગારે લલિતા પરમેશ્વરી ।
અતિતીવ્રતપસ્તપ્ત્વા સૂર્યો ઽલભત તાં દ્યુતિમ્

ગ્રહરાશિગણાઃ સર્વે નક્ષત્રાણ્યપિ તારકાઃ ।
તે ઽત્રેવ હિ તપસ્તપ્ત્વા લોકભાસકતાં ગતાઃ

માર્તણ્ડભૈરવસ્તત્ર ભિન્નો દ્વાદશધા મુને ।
શક્તિભિસ્તૈજસીભિશ્ચ કોટિસંખ્યાભિરન્વિતઃ 35.45 ।
મહાપ્રકાશરૂપશ્ચ મદારુણવિલોચનઃ ।
કઙ્કોલિતરુખણ્ડેષુ નિત્યં ક્રીડારસોત્સુકઃ ।
વર્તતે વિન્ધ્યદર્પારે પારે યસ્તન્મયસ્થિતઃ

મહાપ્રકાશનામ્રાસ્તિ તસ્ય શક્તિર્મહીયસી ।
ચક્ષુષ્મત્યપરાશક્તિશ્છાયા દેવી પરા સ્મૃતા

ઇત્થં તિસૃભિ રિષ્ટાભિઃ શક્તિભિઃ પરિવારિતઃ ।
લલિતાયા મહેશાન્યાઃ સદા વિદ્યા હૃદા જપન્

તદ્ભક્તાનામિન્દ્રિયાણિ ભાસ્વરાણિ પ્રકાશયન્ ।
બહિરન્તસ્તમોજાલં સમૂલમવમર્દયન્

તત્ર બાલાતપોદ્ગારે ભાતિ માર્તણ્ડભૈરવઃ ।
સૂર્યબિમ્બમહાશાલાન્તરે મારુતયોજને

ચન્દ્રબિમ્બમયઃ શાલશ્ચતુર્યોજનમુચ્છ્રિતઃ ।
પૂર્વવદ્ગોપુરદ્વારકપાટાર્ગલસંયુતઃ

તન્મધ્યભૂઃ સમસ્તાપિ ચન્દ્રિકાદ્વારમુચ્યતે

તત્રૈવ ચન્દ્રિકાદ્વારે તપસ્તપ્ત્વા સુદારુણમ્ ।
અત્રિનેત્રસમુત્પન્નશ્ચન્દ્રમાઃ કાન્તિમાયયૌ

અત્ર શ્રીસોમનાથાખ્યો વર્તતે નિર્મલાકૃતિઃ ।
દેવસ્ત્રલોક્યતિમિરધ્વંસી સંસારવર્તકઃ

પિબઞ્ચ ષકસમ્પૂર્ણં નિર્મલં ચન્દ્રિકામૃતમ્ ।
સપ્તવિંશતિનક્ષત્રશક્તિભિઃ પરિવારિતઃ

સદા પૂર્ણનિજાકારો નિષ્કલઙ્કો નિજાકૃતિઃ ।
તત્રૈવ ચન્દ્રિકાદ્વારે વર્તતે ભગવાઞ્છશી

લલિતાયા જપૈધ્યાનૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૂજાશતૈરપિ ।
અશ્વિન્યાદિયુતસ્તત્ર કાલં નયતિ ચન્દ્રમાઃ

અન્યાશ્ચ શક્તયસ્તારાનામધેયાઃ સહસ્રશઃ ।
સન્તિ તસ્યૈવ નિકટે સા કક્ષા તત્પ્ર પૂરિતા

અથ ચન્દ્રસ્ય શાલસ્યાન્તરે મારુતયોજને ।
શૃઙ્ગારો નામ શાલો ઽસ્તિ ચતુર્યોજનમુચ્છ્રિતઃ

શૃઙ્ગારાગારરૂપૈસ્તુ કૌસ્તુભૈરિવ નિર્મિતઃ ।
મહાશૃઙ્ગારપરિખા તન્મધ્યે વસુધાખિલા

પરિખાવલયે તત્ર શૃઙ્ગારરસપૂરિતે ।
શૃઙ્ગારશક્તયઃ સન્તિ નાનાભૂષણભાસુરાઃ

તત્ર નૌકાસહસ્રેણ સંચરન્ત્યો મદોદ્ધતાઃ ।
ઉપાસતે સદા સત્તં નૌકાસ્થં કુસુમાયુધમ્

સ તુ સંમોહયત્યેવ વિશ્વં સમ્મોહનાદિભિઃ ।
વિશિખૈરખિલાંલ્લોકાંલ્લલિતાજ્ઞાવશંવદઃ

તત્પ્રભાવેણ સંમૂઢા મહાપદ્માટવીસ્થલમ્ ।
વનિતું શુદ્ધવેષાશ્ચ લલિતાભક્તિનિર્ભરાઃ ।
સાવધાનેન મનસા યાન્તિ પદ્માટદીસ્થલમ્

ન ગન્તું પારયત્યેવ સુરસિદ્ધનરાઃ સુરાઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાસ્તુ શુદ્ધચિત્તાઃ સ્વભાવતઃ ।
તદાજ્ઞયા પરં યાન્તિ મહાપદ્માટવીસ્થલમ્

સંસારિણશ્ચ રાગાન્ધાબહુસંકલ્પકલ્પનાઃ ।
મહાકુલાશ્ચ પુરુષા વિકલ્પજ્ઞાનધૂસરાઃ

પ્રભૂતરાગગહનાઃ પ્રૌઢવ્યામોહદાયિનીમ્ ।
મહાશૃઙ્ગારપરિખાન્તરિતું ન વિચક્ષણાઃ

યસ્માદજેયસૈન્દર્યસ્ત્રૈલોક્યજનમોહનઃ ।
મહાશૃઙ્ગારપરિખાધિકારી વર્તતે સ્મરઃ

તસ્ય સર્વમતિક્રમ્ય મહતામપિ મોહનમ્ ।
મહાપદ્માટવીં ગન્તું ન કો ઽપિ ભવતિ ક્ષમઃ

અથ શૃઙ્ગારશાલસ્યાન્તરાલે સપ્તયોજને ।
ચિન્તામણિગૃહં નામ ચક્રરાજમહાલયઃ

તન્મધ્યભૂઃ સમસ્તાપિ પરિતો રત્નભૂષિતા ।
મહાપદ્માટવી નામ સર્વસૌભાગ્યદાયિની

શૃઙ્ગારાખ્યામહાકાલપર્યન્તં ગોપુરં મુને ।
ચતુર્દિક્ષ્વપ્યેવમેવ ગોપુરાણાં વ્યવસ્થિતિઃ

સર્વદિક્ષુ તદુક્તાનિ ગોપુરાણિશત મુને ।
શાલાસ્તુ વિંશતિઃ પ્રોક્તાઃ પઞ્ચસંખ્યાધિકાઃ શુભાઃ

સર્વેષામપિ શાલાનાં મૂલં યોજનસંમિતમ્ ।
પદ્માટવીસ્થલં વક્ષ્યે સાવધાનો મુને શૃણુ

સમસ્તરત્નખચિતે તત્ર ષડ્યોજનાન્તરે ।
પરિતસ્થલપદ્માનિ મહાકાણ્ડાનિ સંતિ વૈ

કાણ્ડાસ્તુ યોજનાયામા મૃદુભિઃ કણ્ટકૈર્વૃતાઃ ।
પત્રાણિ તાલદશકમાત્રાયામાનિ સંતિ વૈ

કેસરાશ્ચ સરોજાનાં પઞ્ચતાલસમાયતાઃ ।
દશતાલસમુન્નમ્રઃ કર્ણિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અત્યન્તકોમલાન્યત્ર સદા વિકસિતાનિ ચ ।
નવસૌરભહૃદ્યાનિ વિશઙ્કટદલાનિ ચ ।
બહુશઃ સંતિ પદ્માનિ કોડીનામપિ કોડિશઃ

મહાપદ્માડવીકક્ષ્યાપૂર્વભાગે ઘટોદ્ભવ ।
ક્રોશોન્નતો વહ્નિરૂપો વર્તુલાકારસંસ્થિતઃ

અર્દ્ધયોજનવિસ્તારઃ કલાભિર્દશભિર્યુતઃ ।
અર્ઘ્યપાત્રમહાધારો વર્તતે કુમ્ભસમ્ભવ

તદાધારસ્ય પરિતઃ શક્તયોદીપ્તવિગ્રહાઃ ।
ધૂમ્રાર્ચિઃપ્રમુખા ભાન્તિ કલા દશ વિભાવસોઃ

દીપ્તતારુણ્યલક્ષ્મીકા નાનાલઙ્કારભૂષિતાઃ ।
આધારરૂપં શ્રીમન્તં ભગવન્તં હવિર્ભુજમ્ ।
પરિષ્વજ્યૈવ પરિતો વર્તન્તે મન્મથાલસાઃ

ધૂમ્રાર્ચિરુષ્ણા જ્વલિની જ્વાલિની વિસ્ફુલિઙ્ગિની ।
સુશ્રીઃસુરૂપા કપિલા હવ્યકવ્યવહેતિચ ।
એતા દશકલાઃ પ્રોક્તા વહ્નેરાધારરૂપિણઃ

તત્રાધારે સ્થિતો દેવઃ પાત્રરૂપં સમાશ્રિતઃ ।
સૂર્યસ્ત્રિલોકીતિમિરપ્રધ્વંસપ્રથિતોદયઃ

સૂર્યાત્મકં તુ તત્પાત્રં સાર્દ્ધયોજનમુન્નતમ્ ।
યોજનાયામવિસ્તારં મહાજ્યોતિઃ પ્રકાશિતમ્

તત્પાત્રાત્પરિતઃ સક્તવપુષઃ પુત્રિકા ઇવ ।
વર્તન્તે દ્વાદશ કલા અતિભાસ્વરરોચિષઃ

તપિની તાપિની ધૂમ્રા મરીચિર્જ્વલિની રુચિઃ ।
સુષુમ્ણા ભોગદા વિશ્વા બોધિની ધારિણી ક્ષમા

તસ્મિન્પાત્રે પરાનન્દકારણં પરમામૃતમ્ ।
સર્વૌંષધિ રસાઢ્યં ચ હૃદ્યસૌરભસંયુતમ્

નીલોત્પલૈશ્ચ કહ્લારૈરમ્લાનૈરતિસૌરભૈઃ ।
વાસ્યમાનં સદા હૃદ્યં શીતલં લઘુ નિર્મલમ્

ચલદ્વીચિશતોદારં લલિતાબ્યર્ચનોચિતમ્ ।
સદા શબ્દાયમાનં ચ ભાસતેર્ઽચનકારણમ્

તદર્ઘ્યમમૃતં પ્રોક્તં નિશાકરકલામયમ્ ।
તસ્મિંસ્તનીયસીર્નૌઙ્કા મણિકૢપ્તાઃ સમાસ્થિતાઃ ।
નિશાકરકલા હૃદ્યાઃ ક્રીડન્તિ નવયૌવનાઃ

અમૃતા માનદા પૂષ્ણા તુષ્ટિઃ પુષ્ટી રતિર્ધૃતિઃ ।
શશિની ચન્દ્રિકા કાન્તિર્જ્યોત્સ્ના શ્રીઃ પ્રીતિરઙ્ગદા

પૂર્ણા પૂર્ણામૃતા ચેતિ કલાઃ પીયૂષ રોચિષઃ ।
નવયૌવનસંપૂર્ણાઃ સદા પ્રહસિતાનનાઃ

પુષ્ટિરૃદ્ધિઃ સ્થિતિર્મેધા કાન્તિર્લક્ષ્મીર્દ્યુતિર્ધૃતિઃ ।
જરા સિદ્ધિરિતિ પ્રોક્તાઃ ક્રીડન્તિ બ્રહ્મણઃ કલાઃ

સ્થિતિશ્ચ પાલિની શાન્તિશ્ચેશ્વરી તતિકામિકે ।
વરદાહ્લાદિની પ્રીતિર્દીર્ઘા ચેતિ હરેઃ કલાઃ

તીક્ષ્ણા રૌદ્રી ભયા નિદ્રા તન્દ્રા ક્ષુત્ક્રોધિની ત્રપા ।
ઉત્કારી મૃત્યુરપ્યેતા રોદ્ધ્ર્યસ્તત્ર સ્થિતાઃ કાલાઃ

ઈશ્વરસ્ય કલાઃ પીતાઃ શ્વેતાશ્ચૈવારુણાઃ સિતાઃ ।
ચતસ્રેવ પ્રોક્તાસ્તુ શઙ્કરસ્ય કલા અથ

નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ ત્રિદ્યા શાન્તિસ્તથૈવ ચ ।
ઇન્દિરા દીપિકા ચૈવ રેચિકા ચૈવ મોચિકા

પરા સૂક્ષ્મા ચ વિન્ધ્યારે તથા સૂક્ષ્મામૃતા કલા ।
જ્ઞાનામૃતા વ્યાધિની ચ વ્યાપિની વ્યોમરૂપિકા ।
એતાં ષોડશ સંપ્રોક્તાસ્તત્ર ક્રીડન્તિ શક્તયઃ

રુદ્રનૌકાસમારૂઢાસ્તતશ્ચેતશ્ચ ચઞ્ચલાઃ ।
શક્તિરુપેણ ખેલન્તિ તત્ર વિદ્યાઃ સહસ્રશઃ

અર્ઘ્યસંશોધનાર્થાય કલ્પિતાઃ પરમેષ્ઠિના ।
તદર્ઘ્યમમૃતં પીત્વા સદા માદ્યન્તિ શક્તયઃ

મહાપદ્માટવીવાસા મહાચક્રસ્થિતા અપિ ।
મુહુર્મુહુર્નવનવં મુહુસ્ચાબદ્ધસૌરભમ્

રત્નકુમ્ભસહસ્રૈશ્ચ સુવર્ણઘટકોટિભિઃ ।
આપૂર્યાપૂર્ય સતતં તદર્ઘ્યમમૃતં મહત્

ચિન્તામણિગૃહસ્થાનાં પરિચારકશક્તયઃ ।
અણિમાદિકશક્તીનામર્ઘ્યયન્તિ મદોદ્ધતાઃ

મહાપદ્માટવીકક્ષ્યાપૂર્વભાગેર્ઽઘ્યકલ્પનમ્ ।
ઇત્થ સમીરિતં પશ્ચાત્તત્રાન્યદપિ કથ્યતે