બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.34

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને પુષ્પરાગપ્રકારાદિભુક્તાકરાન્તસપ્તકક્ષાન્તરકથનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અગસ્ત્ય ઉવાચ
ષોડશાવરણં ચક્રં કિં તદ્રુદ્રાધિદૈવતમ્ ।
તત્ર સ્થિતાશ્ચ રુદ્રાઃ કે કેન નામ્ના પ્રકીર્તિતાઃ

કેષ્વાવરણબિંબેષુ કિન્નામાનો વસંતિ તે ।
યૌગિકં રૌઢિકં નામ તેષાં બ્રૂહિ કૃપાનિધે

હયગ્રીવ ઉવાચ
તત્ર રુદ્રા લયઃ પ્રોક્તો મુક્તાજાલકનિર્મિતઃ ।
પઞ્ચયોજનવિસ્તારસ્તત્સંખ્યાયામશોભિતઃ

ષોડશાવરણૈર્યુક્તો મધ્યપીઠમનોહરઃ ।
મધ્યપીઠે મહારુદ્રો જ્વલન્મન્યુસ્ત્રિલોચનઃ

સચ્ચકાર્મુકહસ્તશ્ચ સર્વદા વર્તતે મુને ।
ત્રિકોણે કથિતા રુદ્રાસ્ત્રય એવ ઘટોદ્ભવ

હિરણ્ય બાહુઃ સેનાનીર્દિશાંપતિરથાપરઃ

વૃક્ષાશ્ચ હરિકેશાશ્ચ તથા પશુપતિઃ પરઃ ।
શષ્પિઞ્જરસ્ત્વિષીમાંશ્ચ પથીનાં પતિરેવ ચ

એતે ષટ્કોણગાઃ કિં ચ બભ્રુશાસ્ત્વષ્ટકોણકે ।
વિવ્યાધ્યન્નપતિશ્ચૈવ હરિકેશોપવીતિનૌ

પુષ્ટાનાં પતિરપ્યન્યો ભવો હેતિસ્તથૈવ ચ ।
દશાપત્રે ત્વાવરણે પ્રથમો જગતાં પતિઃ

રુદ્રાતતાવિનૌ ક્ષેત્રપતિઃ સૂતસ્તથાપરઃ ।
અહં ત્વન્યો વનપતી રોહિતઃ સ્થપતિસ્તથા

વૃક્ષાણાં પતિરપ્યન્યશ્ચૈતે સજ્જશરાસનાઃ ।
મન્ત્રી ચ વાણિજશ્ચૈવ તથા કક્ષપતિઃ પરઃ

ભવન્તિસ્તુ ચતુર્થઃ સ્યાત્પઞ્ચમો વારિવસ્તતઃ ।
ઓષધીનાં પતિશ્ચૈવ ષષ્ઠઃ કલશસંભવ

ઉચ્ચૈર્ઘોષાક્રન્દયન્તૌ પતીનાં ચ પતિસ્તથા ।
કૃત્સ્નવીતશ્ચ ધાવંશ્ચ સત્ત્વાનાં પતિરેવ ચ

એતે દ્વાદશ પત્રસ્થાઃ પઞ્ચમાવરણસ્થિતાઃ ।
સહમાનશ્ચ નિર્વ્યાધિરવ્યાધીનાં પતિસ્તથા

કકુભશ્ચ નિષઙ્ગી ચ સ્તેનાનાં ચ પતિસ્તથા ।
નિચેરુશ્ચેતિ વિજ્ઞેયાઃ ષષ્ઠાવરણદેવતાઃ

અધઃ પરિચરો ઽરણ્યઃ પતિઃ કિં ચ સૃકાવિષઃ ।
જિઘાંસંતો મુષ્ણતાં ચ પતયઃ કુંભસંભવ

અસીમન્તશ્ચ સુપ્રાજ્ઞસ્તથા નક્તઞ્ચરો મુને ।
પ્રકૃતીનાં પતિશ્ચૈવ ઉષ્ણીષી ચ ગિરેશ્ચરઃ

કુલુઞ્ચાનાં પતિશ્ચૈવેષુમન્તઃ કલશોદ્ભવ ।
ધન્વાવિદશ્ચાતન્વાનપ્રતિપૂર્વદધાનકાઃ

આયચ્છતઃ ષોડશૈતે ષોડશારનિવાસિનઃ ।
વિસૃજન્તસ્તથાસ્યન્તો વિધ્યન્તશ્ચાપિ સિંધુપ

આસીનાશ્ચ શયાનાશ્ચ યન્તો જાગ્રત એવ ચ ।
તિષ્ઠન્તશ્ચૈવ ધાવન્તઃ સભ્યાશ્ચૈવ સમાધિપાઃ

અશ્વાશ્ચૈવાશ્વપતય અવ્યાધિન્યસ્તથૈવ ચ ।
વિવિધ્યન્તો ગણાધ્યક્ષા બૃહન્તો વિન્ધ્યમર્દ્દન

ગૃત્સશ્ચાષ્ટાદશવિધા દેવતા અષ્ટમાવૃતૌ ।
અથ ગૃત્સાધિપતયો વ્રાતા વ્રાતાધિપાસ્તથા

ગણાશ્ચ ગણપાશ્ચૈવ વિશ્વરુપા વિરૂપકાઃ ।
મહાન્તઃ ક્ષુલ્લકાશ્ચૈવ રથિનશ્ચારથાઃ પરે

રથાશ્ચ રથપત્ત્યાખ્યાઃ સેનાઃ સેનાન્ય એવ ચ ।
ક્ષત્તારઃ સંગ્રહી તારસ્તક્ષાણો રથકારકાઃ

કુલાલશ્ચેતિ રુદ્રાસ્તે નવમાવૃતિદેવતાઃ ।
કર્મારાશ્ચૈવ પુઞ્જિષ્ઠા નિષાદાશ્ચેષુકૃદ્ગણાઃ

ધન્વકારા મૃગયવઃ શ્વનયઃ શ્વાન એવ ચ ।
અશ્વાશ્ચૈવશ્વપતયો ભવો રુદ્રો ઘટોદ્ભવ

શર્વઃ પશુપતિર્નીલગ્રીવશ્ચ શિતિકણ્ઠકઃ ।
કપર્દી વ્યુપ્તકેશશ્ચ સહસ્રક્ષસ્તથાપરઃ

શતધન્વા ચ ગિરિશઃ શિપિવિષ્ટશ્ચ કુંભજ ।
મીઢુષ્ટમ ઇતિ પ્રોક્તા રુદ્રા દશમશાલગાઃ

અથૈકાદશચક્રસ્થા ઇષુમદ્ધ્રસ્વવામનાઃ ।
બૃહંશ્ચ વર્ષીયાં શ્ચૈવ વૃદ્ધઃ સમૃદ્ધિના સહ

અગ્ર્યઃ પ્રથમ આશુશ્ચાજિરોન્યઃ શીઘ્રશિભ્યકૌ ।
ઉર્મ્યાવસ્વન્યરુદ્રૌ ચ સ્રોતસ્યો દિવ્ય એવ ચ

જ્યેષ્ઠશ્ચૈવ કનિષ્ઠશ્ચ પૂર્વજાવરજૌ તથા ।
મધ્યમશ્ચાવગમ્યશ્ચ જઘન્યશ્ચ ઘટોદ્ભવ

ચતુર્વિંશતિરાખ્યાતા એતે રુદ્રા મહાબલાઃ ।
અથ બુધ્ન્યઃ સોમ્યરુદ્રઃ પ્રતિસર્પકયામ્યકૌ

ક્ષેમ્યોવોચવખલ્યશ્ચ તતઃ શ્લોક્યાવસાન્યકૌ ।
વન્યઃ કક્ષ્યઃ શ્રવશ્ચૈવ તતો ઽન્યસ્તુ પ્રતિશ્રવઃ

આશુષેણશ્ચાશુરથઃ શૂરશ્ચ તપસાં નિધે ।
અવભિન્દશ્ચ વર્મી ચ વરૂથી બિલ્મિના સહ

કવચી ચ શ્રુતશ્ચૈવ સેનો દુન્દુભ્ય એવ ચ ।
આહનન્યશ્ચ ધૃષ્ણુશ્ચ તે ચ ષડ્વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ ।
દ્વાદશાવરણસ્થાસ્તે મહાકાયા મહાબલાઃ

પ્રભૃશાશ્ચૈવ દૂતાશ્ચ પ્રહિતાશ્ચ નિપઙ્ગિણઃ ।
અન્યસ્ત્વિષુધિમાનન્યસ્તક્ષ્ણેષુશ્ચ તથા યુધિ

સ્વાયુધશ્ચ સુધન્વા ચ સ્તુત્યઃ પથ્યશ્ચ કુંભજ ।
કાપ્યો નાઢ્યસ્તથા સૂધઃ સરસ્યો વિન્ધ્યમર્દન

તતશ્ચાન્યો નાધમાનો વેશન્તઃ કુપ્ય એવ ચ ।
અવધવર્ષ્યો ઽવર્ષ્યશ્ચ મેધ્યો વિદ્યુત્ય એવ ચ

ઇધ્ર્યાતપ્યૌ તથા વાત્યૌ રેષ્મ્યશ્ચૈવ તથાપરઃ ।
વાસ્તવ્યો વાસ્તુપશ્ચૈવ સોમશ્ચેતિ મહાબલાઃ

ત્રયોદશાવરણગાઞ્છૃણુ રુદ્રાંશ્ચ તાન્મુને ।
રુદ્રસ્તામ્રારુણઃ શઙ્ગસ્તથા પશુપતિર્મુને

ઉગ્રો ભીમસ્તથૈવાગ્રેવધદૂરેવધાવપિ ।
હન્તા ચૈવ હનીયાંશ્ચ વૃષશ્ચ હરિકેશકઃ

તારઃ શંભુર્મયોભૂશ્ચ શઙ્કરશ્ચ મયસ્કરઃ ।
શિવઃ શિવતરશ્ચૈવ તીર્થ્યઃ કુલ્યસ્તથૈવ ચ ।
પાર્યો ઽપાર્યઃ પ્રતરણસ્તથા ચોત્તરણો મુને

આતર્યશ્ચ તથા લભ્યઃ ષષ્ઠઃ ફેન્યસ્તથૈવ ચ ।
ચતુર્દશાવરણકે કથિતા રુદ્રદેવતાઃ

સિકત્યશ્ચ પ્રવાહ્યશ્ચ તથેરિણ્યસ્તપોનિધે ।
પ્રપથ્યઃ કિંશિલશ્ચૈવ ક્ષયણસ્તદનન્તરમ્

કપર્દી ચ પુલસ્ત્યંશ્ચ ગોષ્ઠ્યો ગૃહ્યસ્તથૈવ ચ ।
તલ્પયો ગેહ્ય સ્તથા કાટ્યો ગહ્વરેષ્ઠોરુદીપકઃ

નિવેષ્ટ્યશ્ચાપિ પાન્તવ્યો રથન્યઃ શુક્ય એવ ચ ।
હરીત્યલોથા લોપ્યાશ્ચ ઉર્ય્યસૂર્મ્યૈ તથા મુને

પયેયશ્ચ પર્ણશશ્ચ તથા વગુરમાણકઃ ।
અભિઘ્નનાશિદુશ્ચૈવ પ્રખિદન કિરિકાસ્તથા

દેવાનાં હૃદયશ્ચૈવ દ્વાત્રિંશદ્રુદ્રદેવતાઃ ।
વર્તતે સાયુધાઃ પ્રાજ્ઞ નિત્યં પઞ્ચાદશાવૃતૌ

ષોડશે ત્વાવરણકે પૂર્વાદિદ્વારવર્તિનઃ ।
વિક્ષિણત્કાવિચિન્વત્કાસ્તથા નિર્હતનામકાઃ

આમીવક્તાશ્ચ નિષ્ટપ્તા મહારુદ્રમુપાસતે ।
ઇતિ ષોડશશાલેષુ સ્થિતૈ રુદ્રૈઃ સહસ્રશઃ

સેવિતસ્તુ મહારુદ્રો લલિતાજ્ઞાપ્રવર્તકઃ ।
વર્તતે જગતામૃદ્ધ્યૈ મુક્તાશાલેશકોણકે

શતરુદ્રિયસંખ્યાતા એતે રુદ્રા મહાબલાઃ ।
લલિતાભક્તિમમ્પન્નાન્પાલયન્તિ દિવાનિશમ્ ।
અભક્તાંલ્લરિતાદેવ્યાઃ પ્રત્યૂહૈર્યોજયન્ત્યમી

ઇત્થં શક્રાદિદિક્પાલા સુક્તાશાલં સમાશ્રિતાઃ ।
લલિતાપરમેશ્વર્યાઃ સેવામેવ વિતન્વતે

અથ મુક્તાખ્યશાલસ્યાન્તરે મારુતયોજને ।
શાલોમારકતાભિખ્યશ્ચતુર્યોજનમુચ્છ્રિતઃ

પૂર્વવદ્ગોપુરાદીના સંસ્થાનૈશ્ચ સુશોભિતઃ ।
તત્ર શ્રીદણ્ડનાથાયા દહનાદિવિદિગ્ગતાઃ

ચત્વારો નિલયાઃ પ્રોક્તા મન્ત્રિણીગૃહવિસ્તરાઃ ।
ગીતિચક્રરથેન્દ્રસ્ય યાઃ પર્વાણિ સમાશ્રિતાઃ

ભણ્ડાસુરમહાયુદ્ધે તા દેવ્યસ્તત્ર જાગ્રતિ ।
સર્વાઃ સ્થલ્યો મરકતશ્રેણિભિઃ ખચિતાઃ શુભાઃ

હેમતાલવનાઢ્યાશ્ચ સર્વવસ્તુસમાકુલાઃ ।
તત્રદેવ્યઃ સમસ્તાશ્ચ દણ્ડનાથાસમશ્રિયઃ

હલોદ્ધર્ણહલાદ્ધર્ણમુસલાઃ સઞ્ચરન્ત્યપિ ।
સંખ્યાતીતાસ્તાલવૃક્ષા નવસ્વર્ણવિચિત્રિતાઃ

યોજનાયતકાણ્ડાશ્ચ દલૈર્યુક્તા વિશઙ્કટૈઃ ।
હેમત્વચો ઽતિસુસ્નિગ્ધાઃ સચ્છાયાઃ ફલભઙ્ગુરાઃ

આમૂલાગ્રં લમ્બમાનાસ્તાલા હાલાઘટાકુલાઃ ।
વર્તન્તે દણ્ડનાથાયાઃ પ્રીત્યર્થં શિલ્પિભિઃ કૃતાઃ

તં ચ તાલરસાપૂરં પીત્વાપીત્વા મદાકુલાઃ ।
જૃંભિણ્યાદ્યાશ્ચક્રદેવ્યો હેતુકાદ્યાશ્ચ ભૈરવાઃ

સપ્તનિગ્રહદેવ્યશ્ચ નૃત્યન્તિ મદવિહ્વલાઃ ।
ચતુર્વિદિક્ષુ દણ્ડિન્યા યત્રયત્ર મહાદૃશઃ

તત્ર પૂર્વાદિદિગ્ભાગે દેવીસદૃશવર્ચસઃ ।
ઉન્મત્તભૈરવી ચવ સ્વપ્નેશી સર્વતોદિશમ્

નિવાસો દણ્ડનાથાયાઃ કેવલં ત્વાભિમાનિકઃ ।
તસ્યાસ્તુ સેવાવાસો ઽન્યો મહાપદ્માટવીસ્થલે ।
તત્કક્ષાતિદવીયસ્ત્વાન્સેવાર્થં તત્ર તદ્ગૃહઃ

અથો મરકતાકારે શાલે તત્સપ્તયોજને ।
પ્રાકારો વિદ્રુમાકારઃ પ્રાતરર્યમપાટલઃ

તત્ર સ્થલાસ્તુ સકલા વિદ્રુમૈરેવ નિર્મિતાઃ ।
તદ્વદ્વિદ્રુમસંકાશો બ્રહ્મા નલિનવિષ્ટરઃ

બ્રહ્મલોકાત્સમાગત્ય સાર્દ્ધં સર્વૈર્મુનીશ્વરૈઃ ।
સદા શ્રીલલિતાદેવ્યાઃ સેવનાર્થમતન્દ્રિતઃ

મરીચ્યાદ્યૈઃ પ્રજાસૃગ્ભિર્વર્તતે સાકમબ્ધિપ ।
ચતુર્દશાપિ વિદ્યાસ્તા ઉપવિદ્યાઃ સહસ્રશઃ

ચતુષ્ષષ્ટિકલાશ્ચૈવ શરીરિણ્યો મહત્તરાઃ ।
પ્રાકારે વિદ્રુમાકારે બ્રહ્મલોકસમાશ્રિતાઃ ।
વર્તન્તે જગતામૃદ્ધ્યૈ લલિતા દેવતાજ્ઞયા

અથ વિદ્રુમશાલસ્યાનતરે મારુતયોજને ।
માણિક્યમણ્ડપસ્થાને પરીતઃ સર્વતોદિશમ્ ।
વર્તતે વિષ્ણુલોકસ્તુ લલિતાસેવનોત્સુકઃ

તત્ર વૈષ્ણવલોકે તુ વિષ્ણુઃ સાક્ષાત્સનાતનઃ ।
ચતુર્ઘા દશધા ચૈવ તથા દ્વાદશધા પુનઃ ।
વિભિન્નમૂર્તિઃ સતતં વર્તતે માધવઃ સદા

ભણ્ડાસુરમહાયુદ્ધે યે શ્રીદેવીનખોદ્ભવાઃ ।
દશાવતારદેવાસ્તુ તે ઽપિ માણિક્યમણ્ડપે

પૂર્વકક્ષાન્તરેભ્યસ્તુ તત્કક્ષાયાં વિશેષતઃ ।
ઉપર્યાચ્છાદનામાત્રં માણિક્યદૃષદાં ગણૈઃ

તત્ર કક્ષાન્તરે દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
ભિન્નો દ્વાદશમૂર્ત્યા ચ પૂર્વાદ્યાશાસુરક્ષતિ

જામ્બૂનદપ્રભશ્ચક્રી પૂર્વસ્યાં દિશિ કેશવઃ ।
પશ્ચાન્નારાયણઃ શઙ્ખી નીલજીમૂતસંનિભઃ

ઇન્દીવરદલશ્યા મો મધુમાન્માધવો ઽવતિ ।
ગોવિન્દો દક્ષિણે પાર્શ્વે ધન્વી ચન્દ્રપ્રભો મહાન્

ઉત્તરે હલધૃગ્વિષ્ણુઃ પદ્મકિઞ્જલ્કસંનિભઃ ।
આગ્નેય્યામરવિન્દાભો મુસલી મધુસૂદનઃ

ત્રિવિક્રમઃ ખડ્ગપાણિર્નૈરૃત્યે ચ્વલનપ્રભઃ ।
વાયવ્યાં વામનો વજ્રી તરુણાદિત્ય દીપ્તિમાન્

ઈશાન્યાં પુણ્ડરીકાભઃ શ્રીધરઃ પટ્ટિશાયુધઃ ।
વિદ્યુત્પ્રભો હૃષીકેશો હ્યવાચ્યાં દિશિ મુદ્ગરી

પદ્મનાભઃ શાર્ઙ્ગપાણિઃ સહસ્રાર્કસમપ્રભઃ ।
માણિક્યમણ્ડપસ્થાનમનુલોમ્યેન વેષ્ટતે

સર્વાયુધઃ સર્વશક્તિઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વતોમુખઃ ।
ઇન્દ્રગોપકસંકાશઃ પાશહસ્તો ઽપરાજિતઃ

દામોદરસ્તુ સર્વાત્મા લલિતાભક્તિનિર્ભરઃ ।
માણિક્યમણ્ડપસ્થાનં વિલોમેન વિવેષ્ટતે

ઇતિ દ્વાદશભિર્દેહૈર્ભગવાનમ્બુજેક્ષણઃ ।
માણિક્યમણ્ડપગતો વિષ્ણુલોકે વિરાજતે

અથ નાનારત્નશાલાન્તરે મારુતયોજને ।
સહસ્રસ્તમ્ભકં નામ મણ્ડપં સુમનોહરમ્

નાનારત્નૈસ્તુ ખચિતં નાનારત્નૈરલઙ્કૃતમ્ ।
નાનારત્નકૃતશ્શાલસ્તુઙ્ગસ્તત્રાભિવર્તતે

એકા પઙ્ક્તિઃ સહસ્રૈસ્તુ સ્તમ્ભસ્તિયક્પ્રવર્તતે ।
તાદૃશાઃ પઙ્ક્તયો બહ્વ્યઃ સ્તમ્ભાનાં તુ ચતુર્દિશમ્

ઉપર્યાચ્છાદનં ચાપિ પૂર્વવદ્રત્નદારુભિઃ ।
શિવલોકસ્તત્ર મહાઞ્જાગર્તિ સ્ફુરિતદ્યુતિઃ

શૈવાગમા મૂર્તિમન્તસ્તત્રાષ્ટાવિંશતિઃ સ્મૃતાઃ ।
નન્દિભૃઙ્ગિમહાકાલપ્રમુખાસ્તત્ર ચોત્તમાઃ

ષડ્વિંશત્તત્ત્વદેવાશ્ચ ગજવક્ત્રાઃ સહસ્રશઃ ।
શિવલોકોત્તમે તસ્મિન્સહસ્રસ્તમ્ભમણ્ડપે

ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામધિપશ્ચન્દ્રશેખરઃ ।
લલિતાજ્ઞાપાલકશ્ચ લલિતાજ્ઞાપ્રવર્તકઃ

લલિતામન્ત્ર જાપી ચ નિત્યમાનન્દમાનસઃ ।
શૈવ્યા દૃષ્ટ્યા સ્વભક્તાનાં લલિતામન્ત્રસિદ્ધયે

અન્તર્બહિસ્તમઃ પુઞ્જનિર્ભેદનપટી યસીમ્ ।
મહાપ્રકાશરૂપાં તાં મેધાશક્તિ પ્રકાશયન્

સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ સહસ્રસ્તમ્ભમણ્ડપે ।
વર્તમાનો મહાદેવ દેવીઃ શ્રીભક્તિનિર્ભરઃ ।
તત્તચ્છાલાન્સમાશ્રિત્ય વર્તતે કુમ્ભસંભવઃ