બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.25

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને બલાહકાદિસપ્તસેનાપતિવધો નામ ચતુર્વિંશો ઽધ્યાયઃ
તતઃ શ્રુત્વા વધં તેષાં તપોબલવતામપિ ।
ન્યશ્વસત્કૃષ્ણસર્પેન્દ્ર ઇવ ભણ્ડો મહાસુરઃ

એકાન્તે મન્ત્રયામાસ સ આહૂય મહોદરૌ ।
ભણ્ડઃ પ્રચણ્ડશૈણ્ડીર્યઃ કાઙ્ક્ષમાણો રણે જયમ્

યુવરાજો ઽપિ સક્રોધો વિષઙ્ગેણ યવીયસા ।
ભણ્ડાસુરં નમસ્કૃત્ય મન્ત્રસ્થાનમુપાગમત્

અત્યાપ્તૈર્મન્ત્રિભિર્યુક્તઃ કુટિલાક્ષપુરઃસરૈઃ ।
લલિતાવિજયે મન્ત્રં ચકાર ક્વથિતાશ્યઃ

ભણ્ડ ઉવાચ
અહો બત કુલભ્રંશઃ સમાયાતઃ સુરદ્વિષામ્ ।
ઉપેક્ષામધુના કર્તું પ્રવૃત્તો બલવાન્વિધિઃ

મદ્ભૃત્યનામમાત્રેણ વિદ્રવન્તિ દિવૌકસઃ ।
તાદૃશાનામિહાસ્માકમાગતો ઽયં વિપર્યયઃ

કરોતિ બલિનં ક્લીબં ધનિનં ધનવર્જિતમ્ ।
દીર્ઘાયુષમનાયુષ્કં દુર્ધાતા ભવિતવ્યતા

ક્વ સત્ત્વમસ્મદ્બાહુનાં ક્વેયં દુર્લ્લલિતા વધૂઃ ।
અકાણ્ડ એવ વિધિના કૃતો ઽયં નિષ્ઠુરો વિધિઃ

સર્પિણીમાયયોદગ્રાસ્તંયા દુર્ઘટશૌર્યયા ।
અધિસંગ્રામભૂચક્રે સેનાન્યો વિનિપાતિતાઃ

એવમુદ્દામદર્પાઢ્યા વનિતા કાપિ માયિની ।
યદિ સંપ્રહરત્યસ્માન્ધિગ્બલં નો ભુજાર્જિતમ્

ઇમં પ્રસંગં વક્તું ચ જિહ્વા જિહ્વેતિ મામકી ।
વનિતા કિમુ મત્સૈન્યં મર્દ યિષ્યતિ દુર્મદા

તદત્ર મૂલચ્છેદાય તસ્યા યત્નો વિધીયતામ્ ।
મયા ચારમુખાજ્જ્ઞાતા તસ્યા વૃત્તિર્મહાબલા

સર્વેષામપિ સૈન્યાનાં પશ્ચાદેવાવતિષ્ઠતે ।
અગ્રતશ્ચલિતં સૈન્યં હયહસ્તિરથાદિકમ્

અસ્મિન્નેવ હ્યવસરે પાર્ષ્ણિગ્રાહો વિધીયતામ્ ।
પાર્ષ્ણિગ્રહમિમં કર્તું વિષઙ્ગશ્ચતુરો ભવેત્

તેન પ્રૌઢમદોન્મતા બહુસંગ્રામદુર્મદાઃ ।
દશ પઞ્ચ ચ સેનાન્યઃ સહ યાન્તુ યુયુત્સયા

પૃષ્ઠતઃ પરિવારાસ્તુ ન તથા સંતિ તે પુનઃ ।
અલ્પૈસ્તુ રક્ષિતા વૈ સ્યાત્તેનૈવાસૌ સુનિગ્રહા

અતસ્ત્વં બહુસન્નાહમાવિધાય મદોત્કટઃ ।
વિષઙ્ગ ગુપ્તરૂપેણ પાર્ષ્ણિગ્રાહં સમાચર

અલ્પીયસી ત્વયા સાર્દ્ધં સેના ગચ્છતુ વિક્રમાત્ ।
સજ્જાશ્ચ લન્તુ સેનાન્યો દિક્પાલવિજયોદ્ધતાઃ

અક્ષૌહિણ્યશ્ચ સેનાનાં દશ પઞ્ચ ચલન્તુ તે ।
ત્વં ગુપ્તવેષસ્તાં દુષ્ટાં સન્નિપત્ય દૃઢં જહિ

સૈવ નિઃશેષશક્તીનાં મૂલભૂતા મહીયસી ।
તસ્યાઃ સમૂલનાશેન શક્તિવૃન્દં વિનશ્યતિ

કન્દચ્છેદે સરોજિન્યા દલજાલમિવાંભસિ ।
સર્વેષામેવ પશ્ચાદ્યો રથશ્ચલતિ ભાસુરઃ

દશયોજનસંપન્નનિજદેહસમુચ્છ્રયઃ ।
મહામુક્તાતપત્રેણ સર્વોદ્ધ્વ પરિશોભિતઃ

વહન્મુહર્વીજ્યમાનં ચામરાણાં ચતુષ્ટયમ્ ।
ઉત્તઙ્ગકેતુસંઘાતલિખિતાંબુદમણ્ડલઃ

તસ્મિન્રથે સમાયાતિ સા દૃષ્ટા હરિણેક્ષણા ।
નિબૃતં સંનિપત્ય ત્વં ચિહ્નેનાનેન લક્ષિતામ્

તાં વિજિત્ય દુરાચારાં કેશેષ્વા કૃષ્ય મર્દય ।
પુરતશ્ચલિતે સૈન્યે સત્ત્વશાલિનિ સા વધૂઃ

સ્ત્રીમાત્રરક્ષા ભવતો વશમેષ્યતિ સત્ત્વરમ્ ।
ભવત્સહાયભૂતાયાં સેનેન્દ્રાણામિહાભિધા

શૃણુ યૈર્ભવતો યુદ્ધે સાહ્યકાર્યમતન્દ્રિતૈઃ ।
આદ્યો મદનકો નામ દીર્ઘજિહ્વો દ્વિતીયકઃ

હુબકો હુલુમુલુશ્ચ કક્લસઃ કક્લિવાહનઃ ।
થુક્લસઃ પુણ્ડ્રકેતુશ્ચ ચણ્ડબાહુશ્ચ કુક્કુરઃ

જંબુકાક્ષો જંભનશ્ચ તીક્ષ્ણશૃઙ્ગસ્ત્રિકણ્ટકઃ ।
ચન્દ્રગુપ્તશ્ચ પઞ્ચૈતે દશ ચોક્તાશ્ચમૂવરાઃ

એકૈકાક્ષૌહિણીયુક્તાઃ પ્રત્યેકં ભવતા સહ ।
આગમિષ્યન્તિ સેનાન્યો દમનાદ્યા મહાબલાઃ

પરસ્ય કટકં નૈવ યથા જાનાતિ તે ગતિમ્ ।
તથા ગુપ્તસમાચારઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહં સમાચર

અસ્મિન્કાર્યે સુમહતાં પ્રૌઢિમાનં સમુદ્વહન્ ।
નિષઙ્ગ ત્વં હિ તભસે જયસિદ્ધિમનુત્તમામ્

ઇતિ મન્ત્રિતમન્ત્રો ઽયં દુર્મન્ત્રી ભણ્ડદાનવઃ ।
વિષઙ્ગં પ્રેષયામાસ રક્ષિતં સૈન્યપાલકૈઃ

અથ શ્રીલલિતાદેવ્યાઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહકૃતોદ્યમે ।
યુવરાજાનુજે દૈત્યે સૂર્યો ઽસ્તગિરિમાયયૌ

પ્રથમે યુદ્ધદિવસે વ્યતીતે લોકભીષણે ।
અન્ધકારઃ સમભવત્તસ્ય બાહ્યચિકીર્ષયા

મહિષસ્કન્ધધૂમ્રાભં વનક્રોડવપુર્દ્દુતિ ।
નીલકણ્ઠનિભચ્છાયં નિબિડં પપ્રથે તમઃ

કુઞ્જેષુ પિણ્ડિતમિવ પ્રધાવદિવ સંધિષુ ।
ઉજ્જિહાનમિવ ક્ષોણીવિવરેભ્યઃ સહસ્રશઃ

નિર્ગચ્છદિવ શૈલાનાં ભૂરિ કન્દરમન્દિરાત્ ।
ક્વચિદ્દીપપ્રભાજાલે કૃતકાતરચેષ્ટિતમ્

દત્તાવલંબનમિવ સ્ત્રીણાં કર્ણોત્પલત્વિષિ ।
એકીભૂતમિવ પ્રૌઢદિઙ્નાગમિવ કજ્જલે ।
આબદ્ધમૈત્રકમિવ સ્ફુરચ્છાદ્વલમણ્ડલે

કૃતપ્રિયાશ્લેષમિવ સ્ફુરન્તીષ્વસિયષ્ટિષુ ।
ગુપ્તપ્રવિષ્ટમિવ ચ શ્યામાસુ વનપઙ્ક્તિષુ

ક્રમેણ બહુલીભૂતં પ્રસસાર મહત્તમઃ ।
ત્રિયામાવામનયના નીલકઞ્ચુકરોચિષા

તિમિરેણાવૃતં વિશ્વં ન કિઞ્ચિત્પ્રત્યપદ્યત ।
અસુરાણાં પ્રદુષ્ટાનાં રાત્રિરેવ બલાવહા

તેષાં માયાવિલાસો ઽયં તસ્યામેવ હિ વર્ધતે ।
અથ પ્રચલિતં સૈન્યં વિષઙ્ગેણ મહૌજસા

ધૌતખડ્ગલતાચ્છાયાવર્ધિષ્ણુ તિમિરચ્છટમ્ ।
દમનાદ્યાશ્ચ સેનાન્યઃ શ્મામકઙ્કટધારિણઃ

શ્યામોષ્ણીષધરાઃ શ્યામવર્ણસર્વપરિચ્છદાઃ ।
એકત્વમિવ સંપ્રાપ્તાસ્તિમિરેણાતિભૂયસા

વિષઙ્ગમનુસંચેલુઃ કૃતાગ્રજનમસ્કૃતિમ્ ।
કૂટેન યુદ્ધકૃત્યેન વિજિગીષુર્મહેશ્વરીમ્

મેઘડંબરકં નામ દધે વક્ષસિ કઙ્કટમ્ ।
યથા તસ્ય નિશાયુદ્ધાનુરૂપો વેષસંગ્રહઃ

તથા કૃતવતી સેના શ્યામલં કઞ્ચુકાદિકમ્ ।
ન ચ દુન્દુભિનિસ્વાનો ન ચ મર્દ્દલગર્જિતમ્

પણવાનકભેરીણાં ન ચ ઘોષવિજૃંભણમ્ ।
ગુપ્તાચારાઃ પ્રચલિતાસ્તિમિરેણ સમાવૃતાઃ

પરૈરદૃશ્યગતયો વિષ્કોશીકૃતરિષ્ટયઃ ।
પશ્ચિમાભિમુખં યાન્તિ લલિતાયાઃ પતાકિનીમ્

આવૃતોત્તરમાર્ગેણ પૂર્વભાગમશિશ્રિયન્ ।
નિશ્વાસમપિ સસ્વાનમકુર્વન્તઃ પદેપદે

સાવધાનાઃ પ્રચલિતાઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહાય દાનવાઃ ।
ભૂયઃ પુરસ્ય દિગ્ભાગં ગત્વા મન્દપરાક્રમાઃ

લલિતાસૈન્યમેવ સ્વાન્સૂચયન્તઃ પ્રપૃચ્છતઃ ।
આગત્ય નિભૃતં પૃષ્ઠે કવચચ્છન્નવિગ્રહાઃ

ચક્રરાજરથં તુઙ્ગં મેરુમન્દરસંનિભમ્ ।
અપશ્યન્નતિદીપ્તાભિઃ શક્તિભિઃ પરિવારિતમ્

તત્ર મુક્તાતપત્રસ્ય વર્ત્તમાનામધઃસ્થલે ।
સહસ્રાદિત્યસંકાશાં પશ્ચિમાભિમુખીં સ્થિતામ્

કામેશ્વર્યાદિનિત્યાભિઃ સ્વસમાનસમૃદ્ધિભિઃ ।
નર્માલાપવિનોદેન સેવ્યમાનાં રથોત્તમે

તાં તથાભૂતવૃત્તાન્તામ તાદૃશરણોદ્યમામ્ ।
પુરોગતં મહત્સૈન્યં વીક્ષમાણ સકૌતુકમ્

મન્વાનશ્ચ હિ તામેવ વિષઙ્ગઃ સુદુરાશયઃ ।
પૃષ્ઠવંશે રથેન્દ્રસ્ય ઘટ્ટયામાસ સૈનિકૈઃ

તત્રાણિ માદિશક્તીનાં પરિવારવરૂથિની ।
મહાકલકલં ચક્રુરણિમાદ્યાઃ પરઃશતમ્

પટ્ટિશૈર્દ્રુઘણૈશ્ચૈવ ભિન્દિપાલૈર્ભુશુણ્ડિભિઃ ।
કઠોરવજ્રનિર્ધાતનિષ્ઠુરૈઃ શક્તિમણ્ડલૈઃ

મર્દયન્તો મહાસત્ત્વાઃ સમરં બહુમેનિરે ।
આકસ્મિકરણોત્સાહવિપર્યાવિષ્ટવિગ્રહમ્

અકાણ્ડક્ષુભિતં ચાસીદ્રથસ્થં શક્તિમણ્ડલમ્ ।
વિપાટૈઃ પાટયામાસુરદૃશ્યૈરન્ધકારિણઃ

તતશ્ચક્રરથેન્દ્રસ્ય નવમે પર્વણિ સ્થિતાઃ ।
અદૃશ્યમાનશસ્ત્રાણામદૃશ્યનિજવર્મણામ્

તિમિરચ્છન્નરૂપાણાં દાનવાનાં શિલીમુખૈઃ ।
ઇતસ્તતો બહુ ક્લિષ્ટં છન્નવર્મિતમર્મવત્

શક્તીનાં મણ્ડલં તેને ક્રન્દનં લલિતાં પ્રતિ ।
પૂર્વાનુક્રમ તસ્તત્ર સંપ્રાપ્તં સુમહદ્ભયમ્

કર્ણાકર્ણિકયાકર્ણ્ય લલિતા કોપમાદધે ।
એતસ્મિન્નન્તરે ભણ્ડશ્ચણ્ડદુર્મત્રિપણ્ડિતઃ

દશાક્ષૌહિણિકાયુક્તં કુટિલાક્ષં મહૌજસમ્ ।
લલિતાસૈન્યનાશાય યુદ્ધાય પ્રજિઘાય સઃ

યથા પશ્ચાત્કલકલં શ્રુત્વાગ્રેવર્તિની ચમૂઃ ।
નાગચ્છતિ તથા ચક્રે કુટિલાક્ષો મહારણમ્

એવં ચોભયતો યુદ્ધં પશ્ચાદગ્રે તથાભવત્ ।
અત્યન્તતુમુલં ચાસીચ્છક્તીનાં સૈનિકે મહત્

નક્તસત્ત્વાશ્ચ દૈત્યેન્દ્રાસ્તિમિરેણ સમાવૃતાઃ ।
ઇતસ્તતઃ શિથિલતાં કણ્ટકે નિન્યુરુદ્ધતાઃ

નિષઙ્ગેણ દુરાશેન ધમનાદ્યૈશ્ચમૂવરૈઃ ।
ચમૂભિશ્ચ પ્રણહિતા ન્યપતઞ્છત્રુકોટયઃ

તાભિર્દૈત્યાસ્ત્રમાલાભિશ્ચક્રરાજરથો વૃતઃ ।
બકાવલીનિબિડતઃ શૈલરાજ ઇવાબભૌ

આક્રાન્તપર્વણાધસ્તાદ્વિષઙ્ગેણ દુરાત્મના ।
મુક્ત એકઃ શરોદેવ્યાસ્તાલવૃન્તમચૂર્ણયત્

અથ તેનાવ્યાહિતેન સંભ્રાન્તે શક્તિમણ્ડલે ।
કામેશ્વરીમુખા નિત્યા મહાન્તં ક્રોધમાયયુઃ

ઈષદ્ભૃકુટિસંસક્તં શ્રીદેવ્યા વદનાંબુજમ્ ।
અવલોક્ય ભૃશોદ્વિગ્ના નિત્યા દધુરતિશ્રમમ્

નિત્યા કાલસ્વરૂપિણ્યઃ પ્રત્યેકં તિથિવિગ્રહાઃ ।
ક્રોધમુદ્વીક્ષ્ય સમ્નાજ્ઞ્યા યુદ્ધાય દધુરુદ્યમમ્

પ્રણિપત્ય ચ તાં દેવીં મહારાજ્ઞીં મહોદયામ્ ।
ઊચુર્વાચમકાણ્ડોત્થાં યુદ્ધકૌતુકગદ્ગદામ્

તિથિનિત્યા ઉચુઃ ।
દેવદેવી મહારાજ્ઞી તવાગ્રે બ્રેક્ષિતાં ચમૂમ્ ।
દણ્ડિનીમન્ત્રનાથાદિમહાશક્ત્યાભપાલિતામ્

ધર્ષિતુ કાતરા દુષ્ટા માયાચ્છદ્મપરાયણાઃ ।
પાર્ષ્ણિગ્રાહેણ યુદ્ધેન બાધન્તે રથપુઙ્ગવમ્

તસ્માત્તિમિરસંછન્નમૂર્તીનાં વિબુધદ્રુહામ્ ।
શમયામો વયં દર્પં ક્ષણમાત્રં વિલોકય

યા વહ્નિવાસિની નિત્યા યા જ્વાલામાલિની પરા ।
તાભ્યાં પ્રદીપિતે યુદ્ધે દ્રષ્ટું શક્તાઃ સુરદ્વિષઃ

પ્રશમય્ય મહાદર્પં પાર્ષ્ણિગ્રાહપ્રવર્તિનામ્ ।
સહસૈવાગમિષ્યામઃ સેવિતું શ્રીપદાંબુજમ્ ।
આજ્ઞાં દેહિ મહારાજ્ઞિ મર્દનાર્થં દુરાત્મનામ્

ઇત્યુક્તે સતિ નિત્યાભિસ્તથાસ્ત્વિતિ જગાદ સા ।
અથ કામેશ્વરી નિત્યા પ્રણમ્ય લલિતેશ્વરીમ્ ।
તયા સંપ્રેષિતા તાભિઃ કુણ્ડલીકૃત કાર્મુકા

સા હન્તું તાન્દુરાચારાન્કૂટયુદ્ધકૃતક્ષણાન્ ।
બાલારુણમિવ ક્રોધારુણં વક્ત્રં વિતન્વતી

રે રે તિષ્ઠત પાપિષ્ઠા માયાનિષ્ઠાશ્છિનદ્મિ વઃ ।
અન્ધકારમનુપ્રાપ્ય કૂટયુદ્ધપરાયણાઃ

ઇતિ તાન્ભર્ત્સયન્તી સા તૂણીરોત્ખાતસાયકાત્ ।
પર્વાવરોહણં ચક્રે ક્રોધેન પ્રસ્ખલદ્ગતિઃ

સજ્જકાર્મુકહસ્તાશ્ચ ભગમાલાપુરઃસરાઃ ।
અન્યાશ્ચ ચરિતા નિત્યાઃ કૃત પર્વાવરોહણાઃ

જ્વાલામાલિનિ નિત્યા ચ યા નિત્યા વહ્નિવાસિની ।
સજ્જે યુદ્ધે સ્વતેજોભિઃ સમદીપયતાં રણે

અથ તે દુષ્ટદનુજાઃ પ્રદીપ્તે યુદ્ધમણ્ડલે ।
પ્રકાશવપુષસ્તત્ર મરાન્તં ક્રોધમાયયુઃ

કામેશ્વર્યાદિકા નિત્યાસ્તાઃ પઞ્ચદશ સાયુધાઃ ।
સસિંહનાદાસ્તાન્દૈત્યાનમૃદ્નન્નેવ હેલયા

મહાકલકલસ્તત્ર સમભૂદ્યુદ્ધસીમનિ ।
મન્દરક્ષોભિતાંભોદિવેલ્લત્કલ્લોલમણ્ડલઃ

તાશ્ચ નિત્યાવલત્ક્વાણકઙ્કણૈર્યુધિ પાણિભિઃ ।
આકૃષ્ય પ્રામકોદણ્ડાસ્તેનિરે યુદ્ધમુદ્ધતમ્

યામત્રિતયપર્યન્તમેવં યુદ્ધમવર્ત્તત ।
નિત્યાનાં નિશિતૈર્બાણૈરક્ષૌહિણ્યશ્ચ સંહૃતાઃ

જઘાન દમનં દુષ્ટં કામેશી પ્રથમં શરૈઃ ।
દીર્ઘજિહ્વં ચમૂનાથં ભગમાલા વ્યદારત્

નિત્યક્લિન્ના ચ ભેરુણ્ડા હુમ્બેકં હુલુમલ્લકમ્ ।
કક્લસં વહ્નિવાસા ચ નિજઘાન શરૈઃ શતૈઃ

મહાવજ્રેશ્વરી બાણૈરભિનત્કેકિવાહનમ્ ।
પુક્લસં શિવદૂતી ચ પ્રાહિણોદ્યમસાદનમ્

પુણ્ડ્રકેતું ભુજોદ્દણ્ડં ત્વરિતા સમદારયત્ ।
કુલસુન્દરિકા નિત્યા ચણ્ડબાહું ચ કુક્કુરમ્

અથ નિલપતાકા ચ વિજયા ચ જયોદ્ધતે ।
જંબુકાક્ષં જૃંભણં ચ વ્યતન્વાતાં રણે બલિમ્ ।
સર્વમઙ્ગલિકા નિત્યા તીક્ષ્ણશૃઙ્ગમખણ્ડયત્ ।
જ્વાલામાલિનિકા નિત્યા જઘાનોગ્રં ત્રિકર્ણકમ્

ચન્દ્રગુપ્તં ચ દુઃશીલં ચિત્રં ચિત્રા વ્યદારત્ ।
સેનાનાથેષુ સર્વેષુ નિહતેષુ દુરાત્મસુ

વિષઙ્ગઃ પરમઃ કુદ્ધશ્ચચાલ પુરતો બલી ।
અથ યામાવશેષાયાં યામિન્યાં ઘટિકાદ્વયમ્

નિત્યાભિઃ સહ સંગ્રામં વિધાય સ દુરાશયઃ ।
અશક્યત્વં સમુદ્દિશ્ય ચક્રામ પ્રપલાયિતુમ્

કામેશ્વરીકરાકૃષ્ટચાપોત્થૌર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભિન્નવર્મા દૃઢતરં વિષઙ્ગો વિહ્વલાશયઃ ।
હતાવશિષ્ટૈર્યોધૈશ્ચ સાર્ધમેવ પલાયિતઃ

તાભિર્ન નિહતો દુષ્ટો યસ્માદ્વધ્યઃ સ દાનવઃ ।
દણ્ડનાથાશરેણૈવ કાલદણ્ડસમત્વિષા

તસ્મિન્પલાયિતે દુષ્ટે વિષઙ્ગે ભણ્ડસોદરે ।
સા વિભાતા ચ રજની પ્રસન્નાશ્ચાભવન્દિશઃ

પલાયિતં રણેવીરમનુસર્ત્તુમનૌચિતી ।
ઇતિ તાઃ સમરાન્નિત્યાસ્તસ્મિન્કાલે વ્યરંસિષુઃ

દૈત્યશસ્ત્રવ્રણસ્યન્દિશોણિતપ્લુતવિગ્રહાઃ ।
નિત્યાઃ શ્રીલલિતાં દેવીં પ્રણિપેતુર્જયોદ્ધતાઃ

ઇત્થં રાત્રૌ મહદ્યુદ્ધં તત્ર જાતં ભયઙ્કરમ્ ।
નિત્યાનાં રૂપજાલં ચ શસ્ત્રક્ષતમલોકયત્

શ્રુત્વોદન્તં મહારાજ્ઞી કૃપાપાઙ્ગેન સૈક્ષત ।
તદાલોકનમાત્રેણ વ્રણો નિર્વ્રણતામગાત્

નિત્યાનાં વિક્રમૈશ્ચાપિ લલિતા પ્રીતિમાસદત્