બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.12

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને ભણ્ડાસુરપ્રાદુર્ભાવો નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ
રુદ્રકોપાનલાજ્જાતો યતો ભણ્ડો મહાબલઃ ।
તસ્માદ્રૌદ્રસ્વભાવો હિ દાનવશ્ચાભવત્તતઃ

અથાગચ્છન્મહાતેજાઃ શુક્રો દૈત્યપુરોહિતઃ ।
સમાયાતાશ્ચ શતશો દૈતેયાઃ સુમહાબલાઃ

અથાહૂય મયં ભણ્ડો દૈત્યવંશ્યાદિશિલ્પિનમ્ ।
નિયુક્તો ભૃગુપુત્રેણ નિજગાદાર્થવદ્વચઃ

યત્ર સ્થિત્વા તુ દૈત્યેન્દ્રૈસ્ત્રૈલોક્યં શાસિતં પુરા ।
તદ્ગત્વા શોણિતપુરં કુરુષ્વ ત્વં યથાપુરમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં શિલ્પી સ ગત્વાથ પુરં મહત્ ।
ચક્રે ઽમરપુરપ્રખ્યં મનસૈવેક્ષણેન તુ

અથાભિષિક્તઃ શુક્રેણ દૈતેયૈશ્ચ મહાબલૈઃ ।
શુશભે પરયા લક્ષ્મ્યા તેજસા ચ સમન્વિતઃ

હિરણ્યાય તુ યદ્દત્તં કિરીટં બ્રહ્મણા પુરા ।
સજીવમવિનાશ્યં ચ દૈત્યેન્દ્રૈરપિ ભૂષિતમ્ ।
દધૌ ભૃગુસુતોત્સૃષ્ટં ભણ્ડો બાલાર્કસન્નિભમ્

ચામરે ચન્દ્રસંકાશે સજીવે બ્રહ્મ નિર્મિતે ।
ન રોગો ન ચ દુઃખાનિ સંદધૌ યન્નિષેવણાત્

તસ્યાતપત્રં પ્રદદૌ બ્રહ્મણૈવ પુરા કૃતમ્ ।
યસ્ય ચ્છાયાનિષણ્ણાસ્તુ બાધ્યન્તે નાસ્ત્રકોટિભિઃ

ધનુશ્ચ વિજયં નામ શઙ્ખં ચ રિપુઘાતિનમ્ ।
અન્યાન્યપિ મહાર્હાણિ ભૂષણાનિ પ્રદત્તવાન્

તસ્ય સિંહાસનં પ્રાદાદક્ષય્યં સૂર્યસન્નિભમ્ ।
તતઃ સિંહાસનાસીનઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
બભૂવાતીવ તેજસ્વી રત્નમુત્તેજિતં યથા

બભૂવુરથ દૈતેયાસ્તયાષ્ટૌ તુ મહાબલાઃ ।
ઇન્દ્રશત્રુરમિત્રઘ્નો વિદ્યુન્માલી વિભીષણઃ ।
ઉગ્રકર્મોગ્રધન્વા ચ વિજયશ્રુતિ પારગઃ

સુમોહિની કુમુદિની ચિત્રાઙ્ગી સુંદરી તથા ।
ચતસ્રો વનિતાસ્તસ્ય બભૂવુઃ પ્રિયદર્શનાઃ

તમસેવન્ત કાલજ્ઞા દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
સ્યન્દનાસ્તુરગા નાગાઃ પાદાતાશ્ચ સહસ્રશઃ

સંબભૂવુર્મહાકાયા મહાન્તો જિતકાશિનઃ ।
બભૂવુર્દાનવાઃ સર્વે ભૃગુપુત્રમતાનુગાઃ

અર્ચયન્તો મહાદેવમાસ્થિતાઃ શિવશાસને ।
બભૂવુર્દાનવાસ્તત્ર પુત્રપૌત્રધનાન્વિતાઃ ।
ગૃહેગૃહે ચ યજ્ઞાશ્ચ સંબભૂવુઃ સમન્તતઃ

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મીમાંસાન્યાયકાદયઃ ।
પ્રવર્તન્તે સ્મ દૈત્યાનાં ભૂયઃ પ્રતિગૃહં તદા

યથાશ્રમેષુ મુખ્યેષુ મુનીનાં ચ દ્વિજન્મનામ્ ।
તથા યજ્ઞેષુ દૈત્યાનાં બુભુજુર્હવ્યભોજિનઃ

એવં કૃતવતો ઽપ્યસ્ય ભણ્ડસ્ય જિતકાશિનઃ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ વ્યતીતાનિ ક્ષણાર્ધવત્

વર્ધમાનમથો દૈત્યં તપસા ચ બલેન ચ ।
હીયમાનબલં ચેન્દ્રં સંપ્રેક્ષ્ય કમલાપતિઃ

સસર્જ સહસા કાઞ્ચિન્માયાં લોકવિમોહિનીમ્ ।
તામુવાચ તતો માયાં દેવદેવો જનાર્દનઃ

ત્વં હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ મોહયન્તી નિજૌજસા ।
વિચરસ્વ યથાકામં ત્વાં ન જ્ઞાસ્યતિ કશ્ચન

ત્વં તુ શીઘ્રમિતો ગત્વા ભણ્ડં દૈતેયનાયકમ્ ।
મોહયિત્વાચિરેણૈવ વિષયાનુપભોક્ષ્યસે

એવં લબ્ધ્વા વરં માયા તં પ્રણમ્ય જનાર્દનમ્ ।
યયાચે ઽપ્સરસો મુખ્યાઃ સહાયાર્થં તુ કાશ્ચન

તયા સંપ્રાર્થિતો ભૂયઃ પ્રેષયામાસ કાશ્ચન ।
તાભિર્વિશ્વાચિમુખ્યાભિઃ સહિતા સા મૃગેક્ષણા ।
પ્રયયૌ માનસસ્યાગ્યં તટમુજ્જ્વલભૂરુહમ્

યત્ર ક્રીડતિ દૈત્યેન્દ્રો નિજનારીભિરન્વિતઃ ।
તત્ર સા મૃગશાવાક્ષી મૂલે ચંપકશાખિનઃ ।
નિવાસમકરોદ્રમ્યં ગાયન્તી મધુરસ્વરમ્

અથાગતસ્તુ દૈત્યેન્દ્રો બલિભિર્ભન્ત્રિભિર્વૃતઃ ।
શ્રુત્વા તુ વીણાનિનદં દદર્શ ચ વરાઙ્ગનામ્

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં વિદ્યુલ્લેખામિવાપરામ્ ।
માયામયે મહાગર્તે પતિતો મદનાભિધે

અથાસ્ય મન્ત્રિણો ઽભૂવન્ત્દૃદયે સ્મરતાપિ તાઃ

તેન દૈતેયનાથેન ચિરં સંપ્રર્થિતા સતી ।
તૈશ્ચ સંપ્રર્થિતાસ્તાશ્ચ પ્રતિશૂશ્રુવુરઞ્જસા

યાસ્ત્વલભ્યા મહાયજ્ઞૈરશ્વમેધાદિકૈરપિ ।
તા લબ્ધ્વા મોહિનીમુખ્યા નિર્વૃતિં પરમાં યયુઃ

વિસસ્મરુસ્તદા વેદાંસ્તથા દેવમુમાપતિમ્ ।
વિજહુસ્તે તથા યજ્ઞક્રિયાશ્ચાન્યાઃ શુભાવહાઃ

અવમાનહતશ્ચાસીત્તેષામપિ પુરોહિતઃ ।
મુહૂર્ત્તમિવ તેષાં તુ યયાવબ્દાયુતં તદા

મોહિતેષ્વથ દૈત્યેષુ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ।
વિમુક્તોપદ્રવા બ્રહ્મન્નામોદં પરમં યયુઃ

કદાચિદથ દેવેન્દ્રં વીક્ષ્ય સિંહાસને સ્થિતમ્ ।
સર્વદેવૈઃ પરિવૃતં નારદો મુનિરાયયૌ

પ્રણમ્ય મુનિશાર્દૂલં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા દેવેશો વાક્યમબ્રવીત્

ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ પરાપરવિદાં વર ।
તત્રૈવ ગમનં તે સ્યાદ્યં ધન્યં કર્તુમિચ્છસિ

ભવિષ્યચ્છોભનાકારં તવાગમનકારણમ્ ।
ત્વદ્વાક્યામૃતમાકર્ણ્ય શ્રવણાનન્દનિર્ભરમ્ ।
અશેષદુઃખાન્યુત્તીર્ય કૃતાર્થઃ સ્યાં મુનીશ્વર

નારદ ઉવાચ
અથ સંમોહિતો ભણ્ડો દૈત્યેન્દ્રો વિષ્ણુમાયયા ।
તયા વિમુક્તો લોકાંસ્ત્રીન્દહેતાગ્નિરિવાપરઃ

અધિકસ્તવ તેજોભિરસ્ત્રૈર્માયાબલેન ચ ।
તસ્ય તેજો ઽપહારસ્તુ કર્તવ્યો ઽતિબલસ્ય તુ

વિનારાધનતો દેવ્યાઃ પરાશક્તેસ્તુ વાસવ ।
અશક્યો ઽન્યેન તપસા કલ્પકોટિશતૈરપિ

પુરૈવોદયતઃ શત્રોરારાધયત બાલિશાઃ ।
આરાધિતા ભગવતી સા વઃ શ્રેયો વિધાસ્યતિ

એવં સંબોધિતસ્તેન શક્રો દેવગણેશ્વરઃ ।
તં મુનિં પૂજયામાસ સર્વદેવૈઃ સમન્વિતઃ ।
તપસે કૃતસન્નાહો યયૌ હૈમવતં તટમ્

તત્ર ભાગીરથીતીરે સર્વર્તુકુસુમોજ્જ્વલે ।
પરાશક્તેર્મહાપૂજાં ચક્રે ઽખિલસુરૈઃ સમમ્ ।
ઇન્દ્રપ્રસ્થમભૂન્નામ્રા તદાદ્યખિલસિદ્ધિદમ્

બ્રહ્માત્મજોપદિષ્ટેન કુર્વતાં વિધિના પરામ્ ।
દેવ્યાસ્તુ મહતીં પૂજાં જપધ્યાનરતાત્મનામ્

ઉગ્રે તપસિ સંસ્થાનામનન્યા ર્પિતચેતસામ્ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશાહાનિ ચ સંયયુઃ

મોહિતાનથ તાન્દૃષ્ટ્વા ભૃગુપુત્રો મહામતિઃ ।
ભણ્ડાસુરં સમભ્યેત્ય નિજગાદ પુરોહિતઃ

ત્વામેવાશ્રિત્ય રાચૈન્દ્ર સદા દાનવસત્તમાઃ ।
નિર્ભયાસ્ત્રિષુ લોકેષુ ચરન્તીચ્છવિહારિણઃ

જાતિમાત્રં હિ ભવતો હન્તિ સર્વાન્સદા હરિઃ ।
તેનૈવ નિર્મિતા માયા યયા સંમોહિતો ભવાન્

ભવન્તં મોહિતં દૃષ્ટ્વા રન્ધ્રાન્વેષણ તત્પરઃ ।
ભવતાં વિજયાર્થાય કરોતીન્દ્રો મહત્તપઃ

યદિ તુષ્ટા જગદ્ધાત્રી તસ્યૈવ વિજયો ભવેત્ ।
ઇમાં માયામયીં ત્યક્ત્વા મન્ત્રિભિઃ સહિતો ભવાન્ ।
ગત્વા હૈમવતં શૈલં પરેષાં વિઘ્નમાચર

એવમુક્તસ્તુ ગુરુણા હિત્વા પર્યઙ્કમુત્તમમ્ ।
મન્ત્રિવૃદ્ધાનુ પાહૂય યથાવૃત્તાન્તમાહ સઃ

તચ્છ્રુત્વા નૃપતિં પ્રાહ શ્રુતવર્મા વિમૃશ્ય ચ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણાં રાજ્યં તવ શિવાર્પિતમ્

તસ્માદપ્યધિકં વીર ગતમાસીદનેકશઃ ।
અશક્યપ્રતિકાર્યો ઽયં યઃ કાલશિવચોદિતઃ

અશક્યપ્રતિકાર્યો ઽયં તદભ્યર્ચનતો વિના ।
કાલે તુ ભોગઃ કર્ત્તવ્યો દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય વા

અથાહ ભીમકર્માખ્યો નોપેક્ષ્યો ઽરિર્યથાબલમ્ ।
ક્રિયાવિઘ્ને કૃતે ઽસ્માભિર્વિજયસ્તે ભવિષ્યતિ

તવ યુદ્ધે મહારાજ પરાર્થં બલહારિણી ।
દત્તા વિદ્યા શિવેનૈવ તસ્માત્તે વિજયઃ સદા

અનુમેને ચ તદ્વાક્યં ભણ્ડો દાનવનાયકઃ ।
નિર્ગત્ય સહસેનાભિર્યયૌ હૈમવતં તટમ્

તપોવિઘ્નકરાન્દૃષ્ટ્વા દાનવાઞ્જગદંબિકા ।
અલઙ્ઘ્યમકરોદગ્રે મહાપ્રાકારમુજ્જ્વલમ્

તં દૃષ્ટ્વા દાનવેન્દ્રો ઽપિ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ ।
સંક્રુદ્ધો દાનવાસ્ત્રેણ બભઞ્જાતિબલેન તુ

પુનરેવ તદગ્રે ઽભૂદલઙ્ઘ્યઃ સર્વદાનવૈઃ ।
વાયવ્યાસ્ત્રેણ તં ધીરો બભઞ્જ ચ નનાદ ચ

પૌનઃ પુન્યેન તદ્ભસ્મ પ્રાભૂત્પુનરુપસ્થિતમ્ ।
એતદ્દૃષ્ટ્વા તુ દૈત્યેન્દ્રો વિષણ્મઃ સ્વપુરં યયૌ

તાં ચ દૃષ્ટ્વા જગદ્ધાત્રીં દૃષ્ટ્વા પ્રાકારમુજ્જ્વલમ્ ।
ભયાદ્વિવ્યથિરે દેવા વિમુક્તસકલક્રિયાઃ

તાનુવાચ તતઃ શક્રો દૈત્યેન્દ્રો ઽયમિહાગતઃ ।
અશક્યઃ સમરે યોદ્ધુમસ્માભિરખિલૈરપિ

પલાયિતાનામપિ નો ગતિરન્યા ન કુત્રચિત્ ।
કુણ્ડં યોજનવિસ્તારં સમ્યક્કૃત્વા તુ શોભનમ્

મહાયાગવિધાનેન પ્રણિધાય હુતાશનમ્ ।
યજામઃ પરમાં શાક્તિં મહામાસૈર્વયં સુરાઃ

બ્રહ્મભૂતા ભવિષ્યામો ભોક્ષ્યામો વા ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
એવમુક્તાસ્તુ તે સર્વેદેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ

વિધિવજ્જુહુવુર્માંસાન્યુત્કૃત્યોત્કૃત્ય મન્ત્રતઃ ।
હુતેષુ સર્વમાંસેષુ પાદેષુ ચ કરેષુ ચ

હોતુમિચ્છત્સુ દેવેષુ કલેવરમશેષતઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવ પરમન્તેજઃ પુઞ્જો હ્યનુત્તમઃ

તન્મધ્યતઃ સમુદભૂચ્ચક્રાકારમનુત્તમમ્ ।
તન્મધ્યે તુ મહાદેવીમુદયાર્કસમપ્રભામ્

જગદુજ્જીવનકરીં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મિકામ્ ।
સૌન્દર્યસારસીમાં તામાનન્દરસસાગરામ્

જપાકુસુમસંકાશાં દાડિમીકુસુમાંબરામ્ ।
સર્વાભરણસંયુક્તાં શૃઙ્ગારૈકરસાલયામ્

કૃપાતરઙ્ગિતાપાઙ્ગનયનાલોકકૌમુદીમ્ ।
પાશાઙ્કુશેક્ષુકોદણ્ડપઞ્ચબાણલસત્કરામ્

તાં વિલોક્ય મહાદેવીં દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
પ્રણેમુર્મુદિતાત્માનો ભૂયોભૂયો ઽખિલાત્મિકમ્

તયા વિલોકિતાઃ સદ્યસ્તે સર્વે વિગતજ્વરાઃ ।
સંપૂર્ણાઙ્ગા દૃઢતરા વજ્રદેહા મહાબલાઃ ।
તુષ્ટુવુશ્ચ મહાદેવીમંબિકામખિલાર્થદામ્