બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.68

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ધન્વન્તરિસંભવાદિવર્ણનં નામ સપ્તષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 67॥
ઋષય ઊચુઃ
મરુતેન કથં કન્યા રાજ્ઞે દત્તા મહાત્મના ।
કિંવીર્યાશ્ચ મહાત્માનો જાતા મરુતકન્યયા

સૂત ઉવાચ
આહરત્સ મરુત્સોમમન્નકામઃ પ્રજેશ્વરઃ ।
માસિમાસિ મહાતેજાઃ ષષ્ટિસંવત્સરાન્નૃપ

તેન તે મરુતસ્તસ્ય મરુત્સોમેન તોષિતાઃ ।
અક્ષય્યાન્નં દદુઃ પ્રીતાઃ સર્વકામપરિચ્છદમ્

અન્નં તસ્ય સકૃદ્ભુક્તમહોરાત્રં ન ક્ષીયતે ।
કોટિશો દીય માનં ચ સૂર્યસ્યોદયનાદપિ

મિત્રજ્યોતેસ્તુ કન્યાયા મરિતસ્ય ચ ધીમતઃ ।
તસ્માજ્જાતા મહાસત્ત્વા ધર્મજ્ઞા મોક્ષદર્શિનઃ

સંન્યસ્ય ગૃહધર્માણિ વૈરાગ્યં સમુપસ્થિતાઃ ।
યતિધર્મમવાપ્યેહ બ્રહ્મભૂયાય તે ગતાઃ

અનેનસઃ સુતો જાતઃ ક્ષત્રધર્મઃ પ્રતાપવાન્ ।
ક્ષત્રધર્મસુતો જાતઃ પ્રતિપક્ષો મહાતપાઃ

પ્રતિપક્ષસુતશ્ચાપિ સૃંજયો નામ વિશ્રુતઃ ।
સૃંજયસ્ય જયઃ પુત્રો વિજયસ્તસ્ય જજ્ઞિવાન્

વિજયસ્ય જયઃ પુત્રસ્તસ્ય હર્યશ્વકઃ સ્મૃતઃ ।
ઇર્યશ્વસ્ય સુતો રાજા સહદેવઃ પ્રતાપવાન્

સહદેવસ્ય ધર્માત્મા અહીન ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
અહીનસ્ય ચયત્સેનસ્તસ્ય પુત્રો ઽથ સંકૃતિઃ

સંકૃતેરપિ ધર્માત્મા કૃતધર્મા મહાયશાઃ ।
ઇત્યેતે ક્ષત્રધર્માણો નહુષસ્ય નિબોધત

નહુષસ્ય તુ દાયાદાઃ ષડિન્દ્રોપમતેજસઃ ।
યતિર્યયાતિઃ સંયાતિરાયતિર્વિયતિઃ કૃતિઃ

યતિર્જ્યેષ્ઠસ્તુ તેષાં વૈ યયાતિસ્તુ તતો ઽવરઃ ।
કાકુત્સ્થકન્યાં ગાં નામ લેભે પત્નીં યતિસ્તદા

સ યતિર્મોક્ષમાસ્થાય બ્રહ્મભૂતો ઽભવન્મુનિઃ ।
તેષાં મધ્યે તુ પઞ્ચાનાં યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ

દેવયાનીમુશનસઃ સુતાં ભાર્યામવાપ હ ।
શર્મિષ્ઠામાસુરીં ચૈવ તનયાં વૃષપર્વણઃ

યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાનો વ્યજાયત ।
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી

અજીજનન્મહાવીર્યાન્સુતાન્દેવસુતોપમાન્ ।
રથં તસ્મૈ દદૌ શક્રઃ પ્રીતઃ પરમભાસ્વરમ્

અસંગં કાઞ્ચનં દિવ્યમક્ષયૌ ચ મહેષુધી ।
યુક્તં મનોજવૈરશ્વૈર્યેન કન્યાં સમુદ્વહત્

સ તેન રથમુખ્યેન જિગાય સતતં મહીમ્ ।
યયાતિર્યુધિ દુર્દ્ધર્ષો દેવદાનવમાનવૈઃ

પૌરવાણાં નૃપાણાં ચ સર્વેષાં સો ઽભવદ્રથી ।
યાવત્સુદેશપ્રભવઃ કૌરવો જનમેજયઃ

કુરોઃ પૌત્રસ્ય રાજ્ઞરતુ રાજ્ઞઃ પારીક્ષિતસ્ય હ ।
જગામ સરથો નાશં શાપાદ્ગાર્ગ્યસ્ય ધીમતઃ

ગાર્ગ્યસ્ય હિ સુતં બાલં સ રાજા જનમેજયઃ ।
દુર્બુદ્ધિર્હિંસયા માસ લોહગન્ધી નરાધિપઃ

સ લોહગન્ધી રાજર્ષિઃ પરિધાવન્નિતસ્તતઃ ।
પૌરજાનપદૈસ્ત્યક્તો ન લેભે શર્મ કર્હિચિત્

તતઃ સ દુઃખસંતપ્તો નાલભત્સંવિદં ક્વચિત ।
સ પ્રાયાચ્છૌનકમૃષિં શરણં વ્યથિતસ્તદા

ઇન્દ્રોતોનામ વિખ્યાતો યો ઽસૌ મુનિ રુદારધીઃ ।
યોજયામાસ ચૈન્દ્રોતઃ શૌનકો જનમેજયમ્

અશ્વમેધેન રાજાનં પાવનાર્થં દ્વિજોત્તમાઃ ।
સ લોહગન્ધો વ્યનશત્ત સ્યાવભૃથમેત્ય હ

સ વૈ દિવ્યો રથસ્તસ્માદ્વસોશ્ચેદિપતેસ્તથા ।
દત્તઃ શક્રેન તુષ્ટેન લેભે તસ્માદ્બૃહદ્રથઃ

તતો હત્વા જરાસંધં ભીમસ્તં રથમુત્તમમ્ ।
પ્રદદૌ વાસુદેવાય પ્રીત્યા કૌરવનન્દનઃ

સ જરાં પ્રાપ્ય રાજર્ષિર્યયાતિર્નહુષાત્મજઃ ।
પુત્રં શ્રેષ્ટં વરિષ્ઠં ચ યદુમિત્યબ્રવીદ્વચઃ

જરાવલી ચ માં તાત પલિતાનિ ચ પર્યયુઃ ।
કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તો ઽસ્મિ યૌવને

ત્વં યદો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ ।
જરાં મે પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ તં યદુઃ પ્રત્યુવાચ હ

અનિર્દિષ્ટા હિ મે ભિક્ષા બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુતા ।
સા તુ વ્યાયામસાધ્યા વૈ ન ગ્રહીષ્યામિ તે જરામ્

જરાયાં બહવો દોષાઃ પાનભોજનકારિતાઃ ।
તસ્માજ્જરાં ન તે રાજન્ગ્રહીતુમહમુત્સહે

સિતશ્મશ્રુધરો દીનો જરયા શિથિલીકૃતઃ ।
વલીસંતતગાત્રશ્ચ નિરાશો દુર્બલાકૃતિઃ

અશક્તઃ કાર્યકરણે પરિબૂતસ્તુ યૌવને ।
સહોપવીતિભિશ્ચૈવ તાં જરાં નાભિકામયે

સંતિ તે બહવઃ પુત્રા મત્તઃ પ્રિયતરા નૃપ ।
પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ધર્મજ્ઞ પુત્રમન્યં વૃણીષ્વ વૈ

સ એવમુક્તો યદુના દીવ્રકોપસમન્વિતઃ ।
ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ટો જ્યેષ્ઠં તં ગર્હયન્સુતમ્

આશ્રમઃ કસ્તવાન્યો ઽસ્તિ કો વા ધર્મવિધિસ્તવ ।
મામનાદૃત્ય દુર્બુદ્ધે યદહં તવ દેશિકઃ

એવમુક્ત્વા યદું રાજા શશાપૈનં સ મન્યુમાન્ ।
યસ્ત્વં મે ત્દૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વં ન પ્રયચ્છસિ

તસ્માન્ન રાજ્યભાઙ્મૂઢ પ્રજા તે વૈ ભવિષ્યતિ ।
તુર્વસો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ

તુર્વસુરુવાચ
ન કામયે જરાં તાત કામભોગપ્રણાશિનીમ્ ।
જરાયાં બહવો દોષાઃ પાનભોજન કારિતાઃ

તસ્માજ્જરાં ન તે રાજન્ગ્રહીતુમહમુત્સહે ।
યયાતિરુવાચ
યસ્ત્વં મે ત્દૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વં ન પ્રયચ્છસિ

તસ્માત્પ્રજાનુ વિચ્છેદં તુર્વસો તવ યાસ્યતિ ।
સંકીર્ણેષુ ચ ધર્મેણ પ્રતિલોમનરેષુ ચ

પિશિતાશિષુ ચાન્યેષુ મૂઢ રાજા ભવિષ્યસિ ।
ગુરુદારપ્રસક્તેષુ તિર્યગ્યોનિગતેષુ વા ।
વાસસ્તે પાપ મ્લેચ્છેષુ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

સૂત ઉવાચ
એવં તુ તુર્વસુંશપ્ત્વા યયાતિઃ સુતમાત્મનઃ

શર્મિષ્ઠાયાઃ સુતં દ્રુહ્યુમિદં વચનમબ્રવીત્ ।
દ્રુહ્યો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ વર્ણરૂપવિનાશિનીમ્

જરા વર્ષસહસ્રંવૈ યૌવનં સ્વં દદસ્વ મે ।
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તે પ્રતિદાસ્યામિ યૌવનમ્

સ્વં ચાદાસ્યામિ ભૂયો ઽહં પાપ્માનં જરયા સહ ।
દ્રુહ્યુરુવાચ
નારોહેત રથં નાશ્વં જીર્ણો ભુઙ્ક્તે ન ચ સ્ત્રિયમ્ ।
ન સુખં ચાસ્ય ભવતિ ન જરાં તેન કામયે

યયાતિરુવાચ
યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વં ન પ્રયચ્છસિ

તસ્માદ્દ્રુહ્યો પ્રિયઃ કામો ન તે સંપત્સ્યતે ક્વચિત્ ।
નૌપ્લવોત્તરસંચારસ્તવ નિત્યં ભવિષ્યતિ

અરાજા રાજવંશસ્ત્વં તત્ર નિત્યં વસિષ્યસિ ।
અનો ત્વં પ્રતિપાદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ

એવં વર્ષસહસ્રં તુ ચરેયં યૌવનેન તે ।
અનુરુવાચ
જીર્ણઃ શિશુરિવાશક્તો જરયા હ્યશુચિઃ સદા ।
ન જુહોતિ સ કાલે ઽગ્નિં તાં જરાં નાભિકામયે

યયાતિરૂવાચ ।
યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વં ન પ્રયચ્છસિ

જરાદોષ સ્ત્વયોક્તો ઽયં તસ્માત્ત્વં પ્રતિપત્સ્યસે ।
પ્રજા ચ યૌવનં પ્રાપ્તા વિનશિષ્યત્યનો તવ

અગ્નિપ્રસ્કન્દનપરાસ્ત્વં વાપ્યેવં ભવિષ્યસિ ।
પૂરો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ

જરાવલી ચ માં તાત પલિતાનિ ચ પર્યયુઃ ।
કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તો ઽસ્મિયૌવને

કઞ્ચિત્કાલં ચરેયં વૈ વિષયાન્વયસા તવ ।
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તે પ્રતિદાસ્યામિ યૌવનમ્

સ્વં ચૈવ પ્રતિપત્સ્યે ઽહં પાપ્માનં જરયા સહ ।
સૂત ઉવાચ
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ પુત્રઃ પિતરમઞ્જસા

યથા તુ મન્યસે તાત કરિષ્યામિ તથૈવ ચ ।
પ્રતિપત્સ્યે ચ તે રાજન્પાપ્માનં જરયા સહ

ગૃહાણ યૌવનં મત્તશ્ચર કામાન્યથેપ્સિતાન્ ।
જરયાહં પ્રતિચ્છન્નો વયોરૂપધરસ્તવ

યૌવનં ભવતે દત્ત્વા ચરિષ્યામિ યથાર્થવત્ ।
યયાતિરુવાચ
પૂરો પ્રીતો ઽસ્મિ ભદ્રં તે પ્રીતશ્ચેદં દદામિ તે

સર્વકામસમૃદ્ધા તે પ્રજા રાજ્યે ભવિષ્યતિ ।
સૂત ઉવાચ
પૂરોરનુમતો રાજા યયાતિઃ સ્વજરાં તતઃ

સંક્રામયામાસ તદા પ્રાસાદદ્ભાર્ગવસ્ય તુ ।
ગૌરવેણાથ વયસા યયાતિર્નહુષાત્મજઃ

પ્રીતિયુક્તો નરશ્રેષ્ઠશ્ચચાર વિષયાન્સ્વકાન્ ।
યથાકામં યથોત્સાહં યથાકાલં યથાસુખમ્

ધર્માવિરોધી રાજેન્દ્રો યથાશક્તિ સ એવ હિ ।
દેવાનતર્પયદ્યજ્ઞૈઃ પિતૄઞ્શ્રાદ્ધૈસ્તથૈવ ચ

દારાનનુગ્રહૈરિષ્ટૈઃ કામૈશ્ચ દ્વિજસત્તમાન્ ।
અતિથીનન્નપાનૈશ્ચ વૈશ્યંશ્ચ પરિપાલનૈઃ

આનૃશંસ્યેન શૂદ્રાંશ્ચ દસ્યૂન્સંનિગ્રહેણ ચ ।
ધર્મેણ ચ પ્રજાઃ સર્વા યથાવદનુરઞ્જયત્

યયાતિઃ પાલયામાસ સાક્ષાદિન્દ્ર ઇવાપરઃ ।
સ રાજા સિંહવિક્રાન્તો યુવા વિષયગોચરઃ

અવિરોધેન ધર્મસ્ય ચચાર સુખમુત્તમમ્ ।
સ માર્ગમાણઃ કામાનામતદ્દોષનિદર્શનાત્

વિશ્વાચ્યા સહિતો રેમે વૈબ્રાજે નન્દને વને ।
અપશ્યત્સ યદા તાન્વૈ વર્દ્ધમાનાન્નૃપસ્તદા

ગત્વા પૂરોઃ સકાશં વૈ સ્વાં જરાં પ્રત્યપદ્યત ।
સંપ્રાપ્ય સ તુ તાન્કામાંસ્તૃપ્તઃ ખિન્નશ્ચ પાર્થિવઃ

કાલં વર્ષસહસ્રં વૈ સસ્માર મનુજાધિપઃ ।
પરિસંખ્યાય કાલે ચ કલાઃ કાષ્ઠાસ્તથૈવ ચ

પૂર્ણં મત્વા તતઃ કાલં પૂરું પુત્રમુવાચ હ ।
યથા સુખં યથોત્સાહં યથાકાલમરિન્દમ

સેવિતા વિષયઃ પુત્ર યૌવનેન મયા તવ ।
પૂરો પ્રીતો ઽસ્મિ ભદ્રં તે ગૃહાણ ત્વં સ્વયૌવનમ્

રાજ્યં ચ ત્વં ગૃહાણેદં ત્વં હિ મે પ્રિયકૃત્સુતઃ ।
પ્રતિપેદે જરાં રાજા યયાતિર્નહુષાત્મજઃ

યૌવનં પ્રતિપેદે ચ પૂરુઃ સ્વં પુનરાત્મનઃ ।
અભિષેક્તુકામં ચ નૃપં પૂરું પુત્રં કનીયસમ્

બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણા ઇદં વચનમબ્રુવન્ ।
કથં શુક્રસ્ય નપ્તારં દેવયાન્યાઃ સુતં પ્રભો

જ્યેષ્ઠં યદુમતિક્રમ્ય રાજ્યં દાસ્યસિ પૂરવે ।
યદુર્જ્યેષ્ઠસ્તવ સુતો જાતસ્તમનુદતુર્વસુઃ

શર્મિષ્ઠાયાઃ સુતો દ્રુહ્યુસ્તતો ઽનુઃ પૂરુરેવ ચ ।
કથં જ્યેષ્ઠાનતિક્રમ્ય કનીયાન્રાજ્યમર્હતિ ।
સુતઃ સંબોધયામસ્ત્વાં ધર્મં સમનુપાલય

યયાતિરુવાચ
બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણાઃ સર્વે શૃણ્વન્તુ મે વચઃ

જ્યેષ્ઠં પ્રતિ યથા રાજ્યં ન દેયં મે કથઞ્ચન ।
માતાપિત્રોર્વચનકૃદ્વીરઃ પુત્રઃ પ્રશસ્યતે

મમ જ્યેષ્ઠેન યદુના નિયોગો નાનુપાલિતઃ ।
પ્રતિકૂલઃ પિતુર્યશ્ચ ન સ પુત્રઃ સતાંમતઃ

સ પુત્રઃ પુત્રવદ્યશ્ચ વર્ત્તતે પિતૃમાતૃષુ ।
યદુનાહમવજ્ઞાતસ્તથા તુર્વસુનાપિ ચ

દ્રુહ્યુના ચાનુના ચૈવ મય્યવજ્ઞા કૃતા ભૃશમ્ ।
પૂરુણા તુ કૃતં વાક્યં માનિતશ્ચ વિશેષતઃ

કનીયાન્મમ દાયાદો જરા યેન ધૃતા મમ ।
સર્વે કામા મમ કૃતાઃ પૂરુણા પુણ્યકારિણા

શુક્રેણ ચ વરો દત્તઃ કાવ્યેનોશનસા સ્વયમ્ ।
પુત્રો યસ્ત્વાનુવર્ત્તેત સ રાજા તુ મહામતે

પ્રજા ઊચુઃ
ભવતો ઽનુમતો ઽપ્યેવં પૂરૂ રાજ્યે ઽભિષિચ્યતામ્ ।
યઃ પુત્રો ગુણસંપન્નો માતાપિત્રોર્હિતઃ સદા

સર્વમર્હતિ કલ્યાણં કનીયાનપિ સ પ્રભુઃ ।
અર્હે ઽસ્ય પૂરૂ રાજ્યસ્ય યઃ પ્રિયઃ પ્રિયકૃત્તવ

વરદાનેન શુક્રસ્ય ન શક્યં વક્તુમુત્તરમ્ ।
પૌરજાન પદૈસ્તુષ્ટૈરિત્યુક્તે નાહુષસ્તદા

અભિષિચ્ય તતઃ પૂરું સ રાજ્યે સુતમાત્મનઃ ।
દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં તુર્વસું તુ ન્યવેશયત્

દક્ષિણાપરતો રાજા યદું જ્યેષ્ઠં ન્યવેશયત્ ।
પ્રતીચ્યામુત્તરસ્યાં ચ દ્રુહ્યું ચાનું ચ તાવુભૌ

સપ્તદ્વીપાં યયાતિસ્તુ જિત્વા પૃથ્વીં સસાગરામ્ ।
વ્યભજત્પઞ્ચધા રાજા પુત્રેભ્યો નાહુષસ્તદા

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના ।
યથાપ્રદેશં ધર્મજ્ઞૈર્ધર્મેણ પ્રતિપાન્યતે

એવં વિભજ્ય પૃથિવીં પુત્રેભ્યો નાહુષસ્તદા ।
પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ પ્રીતિમા નભવન્નૃપઃ

ધનુર્ન્યસ્ય પૃષત્કાંશ્ચ રાજ્યં ચૈવ સુતેષુ તુ ।
પ્રીતિમાનભવદ્રાજા ભારમાવેશ્ય બન્ધુષુ

અત્ર ગાથા મહારાજ્ઞા પુરા ગીતા યયાતિના ।
યાભિઃ પ્રત્યાહરેત્કામાત્કૂર્મૌંઽગાનીવ સર્વશઃ

ન જાતુ કામઃ કામાનમુપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્દ્ધતે

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ

યદા ન કુરુતે ભાવં સર્વભૂતેષ્વમઙ્ગલમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

યદા પરાન્ન બિભેતિ યદાન્યસ્માન્ન બિભ્યતિ ।
યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ।
યૈષા પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખમ્

જીર્યન્તિ જીર્યતઃ કેશા દન્તા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ ।
જીવિતાશા ધનાશા ચ જીર્યતો ઽપિ ન જીર્યતિ

યચ્ચ કામસુખં લોકે યચ્છ દિવ્યં મહત્સુખમ્ ।
કૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતત્કલાં નર્હન્તિ ષોડશીમ્

એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિઃ સદારઃ પ્રસ્થિતો વનમ્ ।
ભૃગુતુઙ્ગે તપસ્તપ્ત્વા તત્રૈવ ચ મહાયશાઃ

પાલયિત્વા વ્રતં ચાર્ષં તત્રૈવ સ્વર્ગ માપ્તવાન્ ।
તસ્ય વંશાસ્તુ પઞ્ચૈતે પુણ્યા દેવર્ષિસત્કૃતાઃ

યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી કૃત્સ્ના સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ।
ધન્યઃ પ્રજાવા નાયુષ્માન્કીર્ત્તિમાંશ્ચ ભવેન્નરઃ

યયાતેશ્ચારિતં સર્વં પઠઞ્છૃણ્વન્દ્વિજોત્તમાઃ