Brahmanda Purana · Chapter 2.68

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde dhanvantarisaṃbhavādivarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 67//
ṛṣaya ūcuḥ
marutena kathaṃ kanyā rājñe dattā mahātmanā /
kiṃvīryāśca mahātmāno jātā marutakanyayā

sūta uvāca
āharatsa marutsomamannakāmaḥ prajeśvaraḥ /
māsimāsi mahātejāḥ ṣaṣṭisaṃvatsarānnṛpa

tena te marutastasya marutsomena toṣitāḥ /
akṣayyānnaṃ daduḥ prītāḥ sarvakāmaparicchadam

annaṃ tasya sakṛdbhuktamahorātraṃ na kṣīyate /
koṭiśo dīya mānaṃ ca sūryasyodayanādapi

mitrajyotestu kanyāyā maritasya ca dhīmataḥ /
tasmājjātā mahāsattvā dharmajñā mokṣadarśinaḥ

saṃnyasya gṛhadharmāṇi vairāgyaṃ samupasthitāḥ /
yatidharmamavāpyeha brahmabhūyāya te gatāḥ

anenasaḥ suto jātaḥ kṣatradharmaḥ pratāpavān /
kṣatradharmasuto jātaḥ pratipakṣo mahātapāḥ

pratipakṣasutaścāpi sṛṃjayo nāma viśrutaḥ /
sṛṃjayasya jayaḥ putro vijayastasya jajñivān

vijayasya jayaḥ putrastasya haryaśvakaḥ smṛtaḥ /
iryaśvasya suto rājā sahadevaḥ pratāpavān

sahadevasya dharmātmā ahīna iti viśrutaḥ /
ahīnasya cayatsenastasya putro 'tha saṃkṛtiḥ

saṃkṛterapi dharmātmā kṛtadharmā mahāyaśāḥ /
ityete kṣatradharmāṇo nahuṣasya nibodhata

nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ /
yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ

yatirjyeṣṭhastu teṣāṃ vai yayātistu tato 'varaḥ /
kākutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe patnīṃ yatistadā

sa yatirmokṣamāsthāya brahmabhūto 'bhavanmuniḥ /
teṣāṃ madhye tu pañcānāṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ

devayānīmuśanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa ha /
śarmiṣṭhāmāsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayāno vyajāyata /
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

ajījananmahāvīryānsutāndevasutopamān /
rathaṃ tasmai dadau śakraḥ prītaḥ paramabhāsvaram

asaṃgaṃ kāñcanaṃ divyamakṣayau ca maheṣudhī /
yuktaṃ manojavairaśvairyena kanyāṃ samudvahat

sa tena rathamukhyena jigāya satataṃ mahīm /
yayātiryudhi durddharṣo devadānavamānavaiḥ

pauravāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca sarveṣāṃ so 'bhavadrathī /
yāvatsudeśaprabhavaḥ kauravo janamejayaḥ

kuroḥ pautrasya rājñaratu rājñaḥ pārīkṣitasya ha /
jagāma saratho nāśaṃ śāpādgārgyasya dhīmataḥ

gārgyasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ /
durbuddhirhiṃsayā māsa lohagandhī narādhipaḥ

sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvannitastataḥ /
paurajānapadaistyakto na lebhe śarma karhicit

tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhatsaṃvidaṃ kvacita /
sa prāyācchaunakamṛṣiṃ śaraṇaṃ vyathitastadā

indrotonāma vikhyāto yo 'sau muni rudāradhīḥ /
yojayāmāsa caindrotaḥ śaunako janamejayam

aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ /
sa lohagandho vyanaśatta syāvabhṛthametya ha

sa vai divyo rathastasmādvasoścedipatestathā /
dattaḥ śakrena tuṣṭena lebhe tasmādbṛhadrathaḥ

tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmastaṃ rathamuttamam /
pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ

sa jarāṃ prāpya rājarṣiryayātirnahuṣātmajaḥ /
putraṃ śreṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca yadumityabravīdvacaḥ

jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ /
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smi yauvane

tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha /
jarāṃ me pratigṛhṇīṣva taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

anirdiṣṭā hi me bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā /
sā tu vyāyāmasādhyā vai na grahīṣyāmi te jarām

jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ /
tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe

sitaśmaśrudharo dīno jarayā śithilīkṛtaḥ /
valīsaṃtatagātraśca nirāśo durbalākṛtiḥ

aśaktaḥ kāryakaraṇe paribūtastu yauvane /
sahopavītibhiścaiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye

saṃti te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa /
pratigṛhṇantu dharmajña putramanyaṃ vṛṇīṣva vai

sa evamukto yadunā dīvrakopasamanvitaḥ /
uvāca vadatāṃ śreṣṭo jyeṣṭhaṃ taṃ garhayansutam

āśramaḥ kastavānyo 'sti ko vā dharmavidhistava /
māmanādṛtya durbuddhe yadahaṃ tava deśikaḥ

evamuktvā yaduṃ rājā śaśāpainaṃ sa manyumān /
yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

tasmānna rājyabhāṅmūḍha prajā te vai bhaviṣyati /
turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha

turvasuruvāca
na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm /
jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojana kāritāḥ

tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe /
yayātiruvāca
yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

tasmātprajānu vicchedaṃ turvaso tava yāsyati /
saṃkīrṇeṣu ca dharmeṇa pratilomanareṣu ca

piśitāśiṣu cānyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi /
gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu vā /
vāsaste pāpa mleccheṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ

sūta uvāca
evaṃ tu turvasuṃśaptvā yayātiḥ sutamātmanaḥ

śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyumidaṃ vacanamabravīt /
druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm

jarā varṣasahasraṃvai yauvanaṃ svaṃ dadasva me /
pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam

svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha /
druhyuruvāca
nāroheta rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam /
na sukhaṃ cāsya bhavati na jarāṃ tena kāmaye

yayātiruvāca
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

tasmāddruhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kvacit /
nauplavottarasaṃcārastava nityaṃ bhaviṣyati

arājā rājavaṃśastvaṃ tatra nityaṃ vasiṣyasi /
ano tvaṃ pratipādyasva pāpmānaṃ jarayā saha

evaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te /
anuruvāca
jīrṇaḥ śiśurivāśakto jarayā hyaśuciḥ sadā /
na juhoti sa kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye

yayātirūvāca /
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

jarādoṣa stvayokto 'yaṃ tasmāttvaṃ pratipatsyase /
prajā ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyatyano tava

agnipraskandanaparāstvaṃ vāpyevaṃ bhaviṣyasi /
pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha

jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ /
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smiyauvane

kañcitkālaṃ careyaṃ vai viṣayānvayasā tava /
pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam

svaṃ caiva pratipatsye 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha /
sūta uvāca
evamuktaḥ pratyuvāca putraḥ pitaramañjasā

yathā tu manyase tāta kariṣyāmi tathaiva ca /
pratipatsye ca te rājanpāpmānaṃ jarayā saha

gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmānyathepsitān /
jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava

yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathārthavat /
yayātiruvāca
pūro prīto 'smi bhadraṃ te prītaścedaṃ dadāmi te

sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati /
sūta uvāca
pūroranumato rājā yayātiḥ svajarāṃ tataḥ

saṃkrāmayāmāsa tadā prāsādadbhārgavasya tu /
gauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ

prītiyukto naraśreṣṭhaścacāra viṣayānsvakān /
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham

dharmāvirodhī rājendro yathāśakti sa eva hi /
devānatarpayadyajñaiḥ pitṝñśrāddhaistathaiva ca

dārānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān /
atithīnannapānaiśca vaiśyaṃśca paripālanaiḥ

ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsaṃnigraheṇa ca /
dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayat

yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ /
sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ

avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam /
sa mārgamāṇaḥ kāmānāmataddoṣanidarśanāt

viśvācyā sahito reme vaibrāje nandane vane /
apaśyatsa yadā tānvai varddhamānānnṛpastadā

gatvā pūroḥ sakāśaṃ vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata /
saṃprāpya sa tu tānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ

kālaṃ varṣasahasraṃ vai sasmāra manujādhipaḥ /
parisaṃkhyāya kāle ca kalāḥ kāṣṭhāstathaiva ca

pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha /
yathā sukhaṃ yathotsāhaṃ yathākālamarindama

sevitā viṣayaḥ putra yauvanena mayā tava /
pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇa tvaṃ svayauvanam

rājyaṃ ca tvaṃ gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ /
pratipede jarāṃ rājā yayātirnahuṣātmajaḥ

yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmanaḥ /
abhiṣektukāmaṃ ca nṛpaṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam

brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan /
kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho

jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ dāsyasi pūrave /
yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanudaturvasuḥ

śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato 'nuḥ pūrureva ca /
kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati /
sutaḥ saṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ samanupālaya

yayātiruvāca
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ

jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathañcana /
mātāpitrorvacanakṛdvīraḥ putraḥ praśasyate

mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ /
pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃmataḥ

sa putraḥ putravadyaśca varttate pitṛmātṛṣu /
yadunāhamavajñātastathā turvasunāpi ca

druhyunā cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam /
pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ

kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama /
sarve kāmā mama kṛtāḥ pūruṇā puṇyakāriṇā

śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam /
putro yastvānuvartteta sa rājā tu mahāmate

prajā ūcuḥ
bhavato 'numato 'pyevaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām /
yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā

sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sa prabhuḥ /
arhe 'sya pūrū rājyasya yaḥ priyaḥ priyakṛttava

varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram /
paurajāna padaistuṣṭairityukte nāhuṣastadā

abhiṣicya tataḥ pūruṃ sa rājye sutamātmanaḥ /
diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ tu nyaveśayat

dakṣiṇāparato rājā yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyaveśayat /
pratīcyāmuttarasyāṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca tāvubhau

saptadvīpāṃ yayātistu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām /
vyabhajatpañcadhā rājā putrebhyo nāhuṣastadā

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā /
yathāpradeśaṃ dharmajñairdharmeṇa pratipānyate

evaṃ vibhajya pṛthivīṃ putrebhyo nāhuṣastadā /
putrasaṃkrāmitaśrīstu prītimā nabhavannṛpaḥ

dhanurnyasya pṛṣatkāṃśca rājyaṃ caiva suteṣu tu /
prītimānabhavadrājā bhāramāveśya bandhuṣu

atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā /
yābhiḥ pratyāharetkāmātkūrmauṃ'gānīva sarvaśaḥ

na jātu kāmaḥ kāmānamupabhogena śāmyati /
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ /
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣvamaṅgalam /
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

yadā parānna bibheti yadānyasmānna bibhyati /
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ /
yaiṣā prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ /
jīvitāśā dhanāśā ca jīryato 'pi na jīryati

yacca kāmasukhaṃ loke yaccha divyaṃ mahatsukham /
kṛṣṇākṣayasukhasyaitatkalāṃ narhanti ṣoḍaśīm

evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prasthito vanam /
bhṛgutuṅge tapastaptvā tatraiva ca mahāyaśāḥ

pālayitvā vrataṃ cārṣaṃ tatraiva svarga māptavān /
tasya vaṃśāstu pañcaite puṇyā devarṣisatkṛtāḥ

yairvyāptā pṛthivī kṛtsnā sūryasyeva gabhastibhiḥ /
dhanyaḥ prajāvā nāyuṣmānkīrttimāṃśca bhavennaraḥ

yayāteścāritaṃ sarvaṃ paṭhañchṛṇvandvijottamāḥ