બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.67

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉવોદ્ધાત પાદે ભાર્ગવચરિતે અમાવસુવંશાનુકીર્ત્તનં નામ ષટ્ષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 66॥
આયોઃ પુત્રા મહાત્માનઃ પઞ્ચૈવાસન્મહાબલાઃ ।
સ્વર્ભાનુત નયાયાં તે પ્રભાયાં જજ્ઞિરે નૃપાઃ

નહુષઃ પ્રથમસ્તેષાં ક્ષત્રવૃદ્ધસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
રંભો રજિરનેનાશ્ચ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતાઃ

ક્ષત્રવૃદ્ધાત્મજશ્ચૈવ સુનહોત્રો મહાયશાઃ ।
સુનહોત્રસ્ય દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મિકાઃ

કાશઃ શલશ્ચ દ્વાવેતૌ તથા ગૃત્સમદઃ પ્રભુઃ ।
પુત્રો ગૃત્સમદસ્યાપિ શુનકો યસ્ય શૌનકઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તથૈવ ચ ।
એતસ્ય વંશેસંભૂતા વિચિત્રૈઃ કર્મભિર્દ્વિજાઃ

શલાત્મજો હ્યાર્ષ્ટિષેણઃ શિશિરસ્તસ્ય જાત્મજઃ ।
શૌનકાશ્ચાર્ષ્ટિષેણાશ્ચ ક્ષત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ

કાશ્યસ્ય કાશિપો રાજા પુત્રો દીર્ઘતપાસ્તથા ।
ધન્વશ્ચ દીર્ઘતપસો વિદ્વાન્ધન્વન્તરીસ્તતઃ

તપસોંઽતે મહાતેજા જાતો વૃદ્ધસ્ય ધીમતઃ ।
અથૈનમૃષયઃ પ્રોચુઃ સૂતં વાક્યમિદ પુનઃ

ઋષય ઊચુઃ
કશ્ચ ધન્વન્તરિર્દેવો માનુષેષ્વિહ જજ્ઞિવાન્ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નોબ્રૂહિ પરન્તપ

સૂત ઉવાચ
ધન્વન્તરેઃ સંભવો ઽયં શ્રૂયતામિહ વૈ દ્વિજાઃ ।
સ સંભૂતઃ સમુદ્રાન્તે મથ્યમાને ઽમૃતે પુરા

ઉત્પન્નઃ કલશાત્પૂર્વં સર્વતશ્ચ શ્રિયા વૃતઃ ।
સદ્યઃસંસિદ્ધકાર્યં તં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુખસ્થિતઃ

અબ્જસ્ત્વમિતિ હોવાચ તસ્માદબ્જસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
અબ્જઃ પ્રોવાચ વિષ્ણું તં તનયો ઽસ્મિ તવ પ્રભો

વિધત્સ્વ ભાગં સ્થાનં ચ મમ લોકે સુરોત્તમ ।
એવમુક્તઃ સ દૃષ્ટ્વા તુ તથ્યં પ્રોવાચ સ પ્રભુઃ

કૃતો યજ્ઞવિભાગસ્તુ દૈતેયૈર્હિ સુરૈસ્તથા ।
વેદેષુ વિધિયુક્તં ચ વિધિહોત્રં મહર્ષિભિઃ

ન સક્યમિહ હોમં વૈ તુભ્યં કર્તું કદાયન ।
અર્વાક્સૂતો ઽસિ હે દેવ તવ મન્ત્રો ન વૈ પ્રભો

દ્વિતીયાયાં તુ સંભૂત્યાં લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યસિ ।
અણિમાદિયુતાં સિદ્ધિં ગતસ્તત્ર ભવિષ્યસિ

એતેનૈવ શરીરેણ દેવત્વં પ્રાપ્સ્યસિ પ્રભો ।
ચા (ચ) તુર્મન્ત્રૈર્ઘૃતૈર્ગવ્યૈર્યક્ષ્યન્તે ત્વાં દ્વિજાતયઃ

અથ વા ત્વં પુનશ્ચૈવ હ્યાયુર્વેદં વિધાસ્યસિ ।
અવશ્યભાવીહ્યર્થો ઽયં પ્રાગ્દૃષ્ટસ્ત્વબ્જયોનિના

દ્વિતીયં દ્વાપર પ્રાપ્ય ભવિતા ત્વં ન સંશયઃ ।
તસ્માત્તસ્મૈ વરં દત્ત્વા વિષ્ણુરન્તર્દધે તતઃ

દ્વિતીયે દ્વાપરે પ્રાપ્તે સૌનહોત્રઃ સ કાશિરાટ્ ।
પુત્રકામસ્તપસ્તેપે નૃપો દીર્ઘતપાસ્તથા

અબ્જં દેવં તુ પુત્રાર્થે હ્યારિરાધયિષુર્નૃપઃ ।
વરેણ ચ્છન્દયામાસ તતો ધન્વન્તરિર્નૃપમ્

નૃપ ઉવાચ
ભગવન્યદિ તુષ્ટસ્ત્વં પુત્રો મે ગતિમાન્ભવેઃ ।
તથેતિ સમનુજ્ઞાય તત્રૈવાન્તરધાત્પ્રભુઃ

તસ્ય ગેહે સમુત્પન્નો દેવો ધન્વન્તરિસ્તદા ।
કાશિરાજો મહારાજઃ સર્વ રોગપ્રણાશનઃ

આયુર્વેદં ભરદ્વાજાત્પ્રાપ્યેહ સભિષક્ક્રિયમ્ ।
તમષ્ટધા પુનર્વ્યસ્ય શિષ્યેભ્યઃ પ્રત્યપાદયત્

ધન્વન્તરિસુતશ્ચાપિ કેતુમાનિતિ વિશ્રુતઃ ।
અથ કેતુમતઃ પુત્રો જજ્ઞે ભીમરથો નૃપઃ

પુત્રો ભીમરથસ્યાપિ જાતો ધીમાન્પ્રજેશ્વરઃ ।
દિવોદાસ ઇતિ ખ્યાતો વારાણસ્યધિપો ઽભવત્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પુરીં વારામસીં પુરા ।
શૂન્યાં નિવેશયામાસ ક્ષેમકો નામ રાક્ષસઃ

શપ્તા હિ સા પુરી પૂર્વં નિકુંભેન મહાત્મના ।
શૂન્યા વર્ષસહસ્રં વૈ ભવિત્રીતિ પુનઃ પુનઃ

તસ્યાં તુ શપ્તમાત્રાયાં દિવોદાસઃ પ્રજેશ્વરઃ ।
વિષયાન્તે પુરીં રમ્યાં ગોમત્યાં સંન્યવેશયત્

ઋષય ઊચુઃ
વારાણસીં કિમર્થં તાં નિકુંભઃ શપ્તવાન્પુરા ।
નિકુંભશ્ચાપિ ધર્માત્મા સિદ્ધક્ષેત્રં શશાપ યઃ

સૂત ઉવાચ
દિવોદાસસ્તુ રાજર્ષિર્નગરીં પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ ।
વસતે સ મહાતેજાઃ સ્ફીતાયાં વૈ નરાધિપઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કૃતદારો મહેશ્વરઃ ।
દેવ્યાઃ સ પ્રિયકામસ્તુ વસન્વૈ શ્વશુરાન્તિકે

દેવાજ્ઞયા પારિષદા વિશ્વરુપાસ્તપોધનાઃ ।
પૂર્વોક્તરૂપસંવેષૈસ્તોષયન્તિ મહેશ્વરીમ્

હૃષ્યતે તૈર્મહાદેવો મેના નૈવ તુ તુષ્યતિ ।
જુગુપ્સતે સા નિત્યં વૈ દેવં દેવીં તથૈવ ચ

મમ પાર્શ્વે ત્વનાચારસ્તવ ભર્ત્તા મહેશ્વરઃ ।
દરિદ્રઃ સર્વથૈવેહ હા કષ્ટં લજ્જતે ન વૈ

માત્રા તથોક્તા વચસા સ્ત્રીસ્વભાવાન્ન ચક્ષમે ।
સ્મિતં કૃત્વા તુ વરદા હરપાર્શ્વમથાગમત્

વિષણ્ણવદના દેવી મહાદેવમભાષત ।
નેહ વત્સ્યામ્યહં દેવ નય માં સ્વં નિવેશનમ્

તથોક્તસ્તુ મહાદેવઃ સર્વાંલ્લોકાન્નિરીક્ષ્ય હ ।
વાસાર્થં રોચયામાસ પૃથિવ્યાં તુ દ્વિજોત્તમાઃ

વારાણસીં મહાતેજાઃ સિદ્ધક્ષેત્રં મહેશ્વરઃ ।
દિવોદાસેન તાં જ્ઞાત્વા નિવિષ્ટાં નગરીં ભવઃ

પાર્શ્વસ્થં સ સમાહૂય ગણેશં ક્ષેમમબ્રવીત્ ।
ગણેશ્વર પુરીં ગત્વા શૂન્યાં વારાણસીં કુરુ

મૃદુના ચાભ્યુપાયેન અતિવીર્યઃ સ પાર્થિવઃ ।
તતો ગત્વા નિકુંભસ્તુ પુરીં વારાણસીં પુરા

સ્વપ્ને સંદર્શયામાસ મઙ્કનં નામતો દ્વિજમ્ ।
શ્રેયસ્તે ઽહં કરિષ્યામિ સ્થાનં મે રોચયાનઘ

મદ્રૂપાં પ્રતિમાં કૃત્વા નગર્યન્તે નિવેશય ।
તથા સ્વપ્ને યથા દૃષ્ટં સર્વં કારિતવાન્દ્વિજઃ

નગરીદ્વાર્યનુજ્ઞાપ્ય રાજાનં તુ યથાવિધિ ।
પૂજા તુમહતી ચૈવ નિત્યમેવ પ્રયુજ્યતે

ગન્ધૈર્ધૂપૈશ્ચ વાલ્યૈશ્ચ પ્રેક્ષણીયેસ્તથૈવ ચ ।
અન્નપ્રદાનયુક્તૈશ્ચ હ્યત્યદ્ભુતમિવાભવત્

એવં સંપૂજ્યતે તત્ર નિત્યમેવ ગણેશ્વરઃ ।
તતો વરસહસ્રાણિ નાગરાણાં પ્રયચ્છતિ

પુત્રાન્હિરણ્યમાયૂંષિ સર્વકામાંસ્તથૈવ ચ ।
રાજ્ઞસ્તુ મહિષી શ્રેષ્ટા સુયશા નામ વિશ્રુતા

પુત્રાર્થમાગતા સાધ્વી રાજ્ઞા દેવી પ્રચોદિતા ।
પૂજાં તુ વિપુલાં કૃત્વા દેવી પુત્રાનયાચત

પુનઃ પુનરથાગત્ય બહુશઃ પુત્રકારણાત્ ।
ન પ્રયચ્છતિ પુત્રાંસ્તુ નિકુંભઃ કારણેન તુ

ક્રુધ્યતે યદિ રાજા તુ તત કિઞ્ચિત્પ્રવર્ત્તતે ।
અથ દીર્ઘેણ કાલેન ક્રોધો રાજાનમાવિશત્

ભૂતં ત્વિદં મંહદ્દ્વારિ નાગરાણાં પ્રયચ્છતિ ।
પ્રીત્યા વરાંશ્ચ શતશો ન કિઞ્ચિન્નઃ પ્રયચ્છતિ

મામકૈઃ પૂજ્યતે નિત્યં નગર્યાં મમ ચૈવ તુ ।
સ યાચિતશ્ચ બહુશો દેવ્યા મે પુત્રકારણાત્

ન દદાતિ ચ પુત્રં મે કૃતઘ્નો બહુભોજનઃ ।
અતો નાર્હતિ પૂજા તુ મત્સકાશાત્કથઞ્ચન

તસ્માત્તુ નાશયિષ્યામિતસ્ય સ્થાનં દુરાત્મનઃ ।
એવં તુ સ વિનિશ્ચિત્ય દુરાત્મા રાજકિલ્બિષી

સ્થાનં ગણપતેશ્તસ્ય નાશયામાસ દુર્મતિઃ ।
ભગ્નમાયતનં દૃષ્ટ્વા રાજાનમશપત્પ્રભુઃ

યસ્માદ્વિનાપરાધં મે ત્વયા સ્થાનં વિનાશિતમ્ ।
અકસ્માત્તુ પુરી શૂન્યા ભવિત્રીતે નરાધિપ

તતસ્તેન તુ શાપેન શૂન્યા વારાણસી તદા ।
શપ્ત્વા પુરીં નિકુંભસ્તુ મહાદેવમથાનયત્

શૂન્યાં પુરીં મહા દેવો નિર્મમે પદમાત્મનઃ ।
તુલ્યાં દેવવિભૂત્યા તુ દેવ્યાશ્ચૈવ મહામનાઃ

રમતે તત્ર વૈ દેવી હ્યૈશ્વર્યાત્સા તુ વિસ્મિતા ।
દેવ્યા ક્રીડાર્થમીશાનો દેવો વાક્યમથાબ્રવીત્

નાહં વેશ્મ વિમોક્ષ્યામિ હ્યવિમુક્તં હિ મે ગૃહમ્ ।
પ્રહસ્યૈનામથોવાચ હ્યવિમુક્તં હિ મે ગૃહમ્ ।
નાહં દેવિ ગમિષ્યામિ ત્વન્યત્રેદં વિહાય વૈ

મયા સહ રમસ્વેહ ક્ષેત્રે ભામિન્યનુત્તમે ।
તસ્માત્તદવિમુક્તં હિ પ્રોક્તં દેવેન વૈ સ્વયમ્

એવં વારાણસી શપ્તા હ્યવિમુક્તં ચ કીર્ત્તિતા ।
યસ્મિન્વસેદ્ભવો દેવઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ

યુગેષુ ત્રિષુ ધર્માત્મા સહ દેવ્યા મહેશ્વરઃ ।
અન્તર્દ્ધાનં કલૌ યાતિ તત્પુરં તુ મહાત્મનઃ

અન્તર્હિતે પુરે તસ્મિન્પુરી સા વસતે પુનઃ ।
એવં વારાણસી શપ્તા નિવેશં પુનરાગતા

ભદ્રસેનસ્ય પુત્રાણાં શતમુત્તમધન્વિનામ્ ।
હત્વા નિવેશયામાસ દિવોદાસો નરાધિપઃ

ભદ્રસેનસ્ય રાજ્યં તુ હતં તેન બલીયસા ।
ભદ્રસેનસ્ય પુત્રસ્તુ દુર્મદો નામ નામતઃ

દિવોદાસેન બાલેતિ ઘૃણયા સ વિસર્જિતઃ ।
દિવોદાસાદ્દૃષદ્વત્યાં વીરો જજ્ઞે પ્રતર્દ્દનઃ

તેન પુત્રેણ બાલેન પ્રહૃતં તસ્ય વૈ પુનઃ ।
વૈરસ્યાન્ત મહારાજ તદા તેન વિધિત્સતા

પ્રતર્દનસ્ય પુત્રૌ દ્વૌ વત્સો ગર્ગશ્ચ વિશ્રુતૌ ।
વત્સપુત્રો હ્યલર્કસ્તુ સન્નતિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

અલર્કં પ્રતિ રાજર્ષિં શ્રોકોં ગીતઃ પુરાતનૈઃ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ષષ્ટિવર્ષશતાનિ ચ

યુવા રૂપેણ સંપન્નો હ્યલર્કઃ કાશિસત્તમઃ ।
લોપામુદ્રાપ્રસાદેન પરમાયુરવાપ્તવાન્

શાપસ્યાન્તે મહાબાહુર્હત્વા ક્ષેમકરાક્ષસમ્ ।
રમ્યામાવાસયામાસ પુરીં વારાણસીં નૃપઃ

સન્નતેરપિ દાયાદઃ સુનીથો નામ ધાર્મિકઃ ।
સુનીથસ્ય તુ દાયાદઃ ક્ષૈમાખ્યો નામ ધાર્મિકઃ

ક્ષેમસ્ય કેતુમાન્પુત્રઃ સુકેતુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
સુકેતુતનયશ્ચાપિ ધર્મકેતુરિતિ શ્રુતઃ

ધર્મકેતોસ્તુ દાયાદઃ સત્યકેતુર્મહારથઃ ।
સત્યકેતુસુતશ્ચાપિ વિભુર્નામ પ્રજેશ્વરઃ

સુવિભુસ્તુ વિભોઃ પુત્રઃ સુકુમારસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
સુકુમારસ્ય પુત્રસ્તુ ધૃષ્ટકેતુઃ સુધાર્મિકઃ

ધૃષ્ટકેતોસ્તુ દાયાદો વેણુહોત્રઃ પ્રજેશ્વરઃ ।
વેણુહોત્રસુતશ્ચાપિ ગાર્ગ્યો વૈ નામ વિશ્રુતઃ

ગાર્ગ્યસ્ય ગર્ગભૂમિસ્તુ વંશો વત્સસ્ય ધીમતઃ ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ તયોઃ પુત્રાઃ સુધાર્મિકાઃ

વિક્રાન્તા બલવન્તશ્ચ સિહતુલ્યપરાક્રમાઃ ।
ઇત્યેતે કાશ્યપાઃ પ્રોક્તા રજેરપિ નિબોધત

રજેઃ પુત્રશતાન્યાસન્પઞ્ચ વીર્યવતો ભુવિ ।
રાજેયમિતિ વિખ્યાતં ક્ષત્ર સિંદ્રભયાવહમ્

તદા દેવાસુરે યુદ્ધે સમુત્પન્ને સુદારુણે ।
દેવાશ્ચૈવાસુરાશ્ચૈવ પિતામહમથાબ્રુવન્

આવયોર્ભગવન્યુદ્ધે વિજેતા કો ભવિષ્યતિ ।
બ્રૂહિ નઃ સર્વલોકેશ શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્

બ્રહ્મોવાચ ।
યેષામર્થાય સંગ્રામે રજિરાત્તાયુધઃ પ્રભુઃ ।
યોત્સ્યતે તે વિજષ્યન્તે ત્રીંલ્લોકાન્નાત્ર સંશયઃ

રજિર્યતસ્તતો લક્ષ્મીર્યતો લક્ષ્મીસ્તતો ધૃતિઃ ।
યતો ધૃતિસ્તતો ધર્મો યતો ધર્મસ્તતો જયઃ

તે દેવા દાનવાઃ સર્વે તતઃ શ્રુત્વા રજેર્જયમ્ ।
અભ્યયુર્જયમિચ્છન્તઃ સ્તુવન્તો રાજસત્તમમ્

તે હૃષ્ટમનસઃ સર્વે રાજાનં દેવદાનવાઃ ।
ઊચુરસ્મજ્જયાય ત્વં ગૃહામ વરકાર્મુકમ્

રજિરુવાચ
અહં જેષ્યામિ ભો દૈત્યા દેવાઞ્ચ્છ ક્રપુરોગમાન્ ।
ઇન્દ્રો ભવામિ ધર્માત્મા તતો યોત્સ્યે રણાજિરે

દાનવા ઊચુઃ
અસ્માકમિન્દ્રઃ પ્રહ્લાદસ્તસ્યાર્થે વિજયામહે ।
અસ્મિન્તુ સમયે રાજંસ્તિષ્ઠેથા દેવનોદિતે

સ તથેતિ બ્રુવન્નેવ દેવૈરપ્યભિનોદિતઃ ।
ભવિષ્યસીંદ્રો જિત્વેતિ દેવૈરપિ નિમન્ત્રિતઃ

જઘાન દાનવાન્સર્વાન્યે ઽવધ્યા વજ્રપાણયઃ ।
સ વિપ્રનષ્ટાં દેવાનાં પરમશ્રીઃ શ્રિયં વશી

નિહત્ય દાનવાન્સર્વા નાજહાર રજિઃ પ્રભુઃ ।
તં તથાહ રજિં તત્ર દેવૈઃ સહ શતક્રતુઃ

રજિપુત્રો ઽહમિત્યુક્ત્વા પુનરેવાબ્રહવીદ્વચઃ ।
ઇન્દ્રો ઽસિ રાજન્દેવાનાં સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ

યસ્યાહમિન્દ્રઃ પુત્રસ્તે ખ્યાતિં યાસ્યામિ શત્રુહન્ ।
સ તુ શક્રવચઃ શ્રુત્વા વઞ્ચિતસ્તેન માયયા

તથેત્યેવાહ વૈ રાજા પ્રીયમાણઃ શતક્રતુમ્ ।
તસ્મિંસ્તુ દેવસદૃશે દિવં પ્રાપ્તે મહીપતૌ

દાયાદ્યમિન્દ્રાદા જહ્નુરાચાર્યતનયા રજેઃ ।
તાનિ પુત્રશતાન્યસ્ય તચ્ચ સ્થાનં શચીપતેઃ

સમાક્રામન્ત બહુધા સ્વર્ગલોકં ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
તતઃ કાલે બહુતિથે સમતીતે મહાબલઃ

હતરાજ્યો ઽબ્રવીચ્છક્રો હતભાગો બૃહસ્પતિમ્ ।
બદરી ફલમાત્રં વૈ પુરોડાશં વિધત્સ્વ મે

બ્રહ્મર્ષે યેન તિષ્ઠેયં તેજસાપ્યાયિતસ્તતઃ ।
બ્રહ્મન્કૃશો ઽહં વિમના ત્દૃતરાજ્યો હૃતાસનઃ

હતૌજા દુર્બલો યુદ્ધે રજિપુત્રેઃ પ્રસીદ મે ।
બૃહસ્પતિરુવાચ
યદ્યેવં ચોદિતઃશક્ર ત્વયાસ્યાં પૂર્વમેવ હિ

નાભવિષ્યત્ત્વત્પ્રિયાર્થમકર્ત્તવ્યં મમાનઘ ।
પ્રયતિષ્યામિ દેવેન્દ્ર ત્વદ્ધિતાર્થં મહાદ્યુતે

યજ્ઞભાગં ચ રાજ્યં ચ અચિરાત્પ્રતિપત્સ્યસે ।
તથા શક્ર ગમિષ્યામિ મા ભૂત્તે વિક્લવં મનઃ

તતઃ કર્મ ચકારાસ્ય તેજઃસંવર્દ્ધનં મહત્ ।
તેષાં ચ બુદ્ધિસંમોહમકરોદ્બુદ્ધિસત્તમઃ

તે યદા તુ સુસંમૂડા રાગાન્મત્તો વિધર્મિણઃ ।
બ્રહ્મદ્વિષશ્ચ સંબૃત્તા હતવીર્યપરાક્રમાઃ

તતો લેભે ઽસુરૈશ્વર્યમૈન્દ્રસ્થાનં તથોત્તમમ્ ।
હત્વા રજિસુતાન્સર્વાન્કામક્રોધપરાયણાન્

ય ઇદં ચ્યવનં સ્થાનાત્પ્રતિષ્ઠાં ચ શતક્રતોઃ ।
શૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ ન સ દૌરાત્મ્યમાપ્નુયાત્