બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.66

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સોમસૌમ્યયોર્જન્મકથનં નામ પઞ્ચષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 65॥
સૂત ઉવાચ
સોમસ્ય તુ બુધઃ પુત્રો બુધસ્ય તુ પુરૂરવાઃ ।
તેજસ્વી દાનશીલશ્ચ યજ્વા વિપુલદક્ષિણઃ

બ્રહ્મવાદી પરાક્રાન્તઃ શત્રુભિર્યુધિ દુર્જયઃ ।
આહર્ત્તા જાગ્નિહોત્રસ્ય યજ્ઞાનાં ચ મહીપતિઃ

સત્યવાગ્ધર્મબુદ્ધિશ્ચ કાન્તઃ સંવૃત્તમૈથુનઃ ।
અતીવ ત્રિષુ લોકેષુ રૂપેણાપ્રતિમો ઽભવત્

તં બ્રહ્મવાદિનં દાન્તં ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્ ।
ઉર્વશી વરયામાસ હિત્વા માનં યશસ્વિની

તયા સહાવસદ્રાજા દશ વર્ષાણિ ચાષ્ટ ચ ।
સપ્ત ષટ્સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ દશ ચાષ્ટૌ ચ વીર્યવાન્

વને ચૈત્રરથે રમ્યે તથા મન્દાકિનીતટે ।
અલકાયાં વિશાલાયાં નન્દને ચ વનોત્તમે

ગન્ધમાદનપાદેષુ મેરુશૃઙ્ગે નગોત્તમે ।
ઉત્તરાંશ્ચ કુરૂન્પ્રાપ્ય કલાપગ્રામમેવ ચ

એતેષુ વનમુખ્યેષુ સુરૈરાચરિતેષુ ચ ।
ઉર્વશ્યા મહિતો રાજા રેમે પરમયા મુદા

ઋષય ઊચુઃ
ગન્ધર્વી ચોર્વશી દેવી રાજાનં માનુષં કથમ્ ।
ઉત્સૃજ્ય તં ચ સંપ્રાપ્તા તન્નો બ્રૂહિ ચ દુષ્કૃતમ્

સૂત ઉવાચ
બ્રહ્મશાપાભિભૂતા સા માનુષં સમુપસ્થિતા ।
આત્મનઃ શાપમોક્ષાર્થં નિયમં સા ચકાર તુ

અનગ્નદર્શનં ચૈવ અકામાત્સહ મૈથુનમ્ ।
દ્વૌ મેષૌ શયનાભ્યાશે સા તાવદ્ધ્યવતિષ્ઠતે

ઘૃતમાત્રં તથાઽહારઃ કાલમેકં તુ પાર્થિવ ।
યદ્યેષ સમયો રાજન્યાવત્કાલશ્ચ તે દૃઢઃ

તાવત્કાલં તુ વત્સ્યામિ એષ નઃ સમયઃ કૃતઃ ।
તસ્યાસ્તં સમયં સર્વં સ રાજા પર્યપાલયત્

એવં સા ચાવસત્તેન સહેલેના ભિગામિની ।
વર્ષાણ્યથ ચતુઃષષ્ટિં તદ્ભક્ત્યા શાપમોહિતા

ઉર્વશી માનુષં પ્રાપ્તા ગન્ધર્વાશ્ચિન્તયાન્વિતાઃ ।
ગન્ધર્વા ઊચુઃ
ચિન્તયધ્વં મહાભાગા યથા સા તુ વરાઙ્ગના

આગચ્છેત્તુ પુનર્દેવાનુર્વશી સ્વર્ગભૂષણમ્ ।
તતો વિશ્વાપસુર્નામ ગન્ધર્વઃ સુમહામતિઃ

જહારોરણકૌ તસ્યાસ્તત્પશ્ચાત્સા દિવં ગતા ।
તસ્યાસ્તુ વિરહેણાસૌ ભ્રમમાણસ્ત્વથોર્વશીમ્

દદર્શ ચ કુરુક્ષેત્રે તયા સંભાષિતો ઽપ્યયમ્ ।
ગન્ધર્વાનુપધાવેતિ સ તચ્ચક્રે ઽથ તે દદુઃ

અગ્નિસ્થાલીં તયા રાજા ગતઃ સ્વર્ગં મહારથઃ ।
એકો ઽગ્નિઃ પૂર્વમાસીદ્વૈ ઐલસ્તં ત્રીનકલ્પયત્

એવંપ્રભાવો રાજાસીદૈલસ્તુ દ્વિજસત્તમાઃ ।
દેશે પુણ્યતમે ચૈવ મહર્ષિભિરલઙ્કૃતે

રાજ્યં સ કારયામાસ પ્રયાગે પૃથિવીપતિઃ ।
ઉત્તરે યામુને તીરે પ્રતિષ્ઠાને મહાયશાઃ

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ ષડિન્દ્રોપમતેજસઃ ।
ગન્ધર્વલોકે વિદિતા આયુર્દ્ધીમાનમાવસુઃ

વિશ્વાવસુઃ શ્રતાયુશ્ચ ઘૃતાયુશ્ચોવર્શીસુતાઃ ।
અમાવ સોસ્તુ વૈ જાતે ભીમો રાજાથ વિશ્વચિત્

શ્રીમાન્ભીમસ્ય દાયાદો રાજાસીત્કાઞ્ચનપ્રભઃ ।
વિદ્વાંસ્તુ કાઞ્ચનસ્યાપિ સુહોત્રો ઽભૂન્મહાબલ

સુહોત્રસ્યાભવજ્જહ્નુઃ કેશિનીગર્ભસંભવઃ ।
પ્રતિગત્ય તતો ગઙ્ગા વિતતે ય5કર્મણિ

સાદયામાસ તં દેશં ભાવિનોર્ઽથસ્ય દર્શનાત્ ।
ગઙ્ગયા પ્લાવિતં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટં સમન્તતઃ

સૌહોત્રિરપિ સંક્રુદ્ધો ગઙ્ગાં રાજા દ્વિજોત્તમાઃ ।
તદારાજર્ષિણા પીતાં ગઙ્ગાં દૃષ્ટ્વા સુરર્ષયઃ

ઉપનિન્યુર્મહાભાગા દુહિતૃત્વેન જાહ્નવીમ્ ।
યૌવનાશ્વસ્ય પૌત્રીં તુ કાવેરીં જહ્નુરાવહત્

યુવનાશ્વસ્ય શાપેન ગઙ્ગાર્દ્ધેન વિનિર્મમે ।
કાવેરીં સરિતાં શ્રેષ્ઠ જહ્નુભાર્યામનિન્દિતામ્

જહ્નુસ્તુ દયિતં પુત્રં સુનહં નામ ધાર્મિકમ્ ।
કાવેર્યાં જનયામાસ અજકસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

અજકસ્ય તુ દાયાદો બલાકાશ્વો મહાયશાઃ ।
બભૂવ મૃગ શીલઃ સુશસ્તસ્યાત્મજઃ સ્મૃતઃ

કુશપુત્રા બભૂવુશ્ચ ચત્વારો દેવવર્ચસઃ ।
કુશાંબઃ કુશાનાભશ્ચ અમૂર્તરયમો વસુઃ

કુશિકસ્તુ તપસ્તેપે પુત્રાર્થી રાજસત્તમઃ ।
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ શતક્રતુરપશ્યત

તમુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ ।
સમર્થઃ પુત્રજનને સ્વયમેવાસ્ય શાશ્વતઃ

પુત્રત્વં કલ્પયામાસ સ્વયમેવ પુરન્દરઃ ।
ગાધિર્નામાભવત્પુત્રઃ કૌશિકઃ પાકશાસનઃ

પૌરુકુત્સ્યભવદ્ભાર્યા ગાધેસ્તસ્યામજાયત ।
પૂર્વં કન્યા મહાભાગા નામ્ના સત્યવતી શુભા

તાં ગાધિઃ પુત્રકામાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ ।
તસ્યાઃ પ્રીતસ્તુ વૈ ભર્ત્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ

પુત્રાર્થે સાધયામાસ ચરું ગાધેસ્તથૈવ ચ ।
અથાવોચત્પ્રિયાં તત્ર ઋચીકો ભાર્ગવસ્તદા

ઉપભોજ્યશ્ચરુરયં ત્વયા માત્રા ચ તે શુભા ।
તસ્યા જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ક્ષત્ત્રિયર્ષભઃ

અજેયઃ ક્ષત્ત્રિયૈર્યુદ્ધે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ ।
તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિમન્તં તપોધનમ્

શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુરેષ વિધાસ્યતિ ।
એવમુક્ત્વા તુ તાં ભાર્યામૃચીકો ભૃગુનન્દનઃ

તપસ્યભિરતો નિત્યમરણ્યં પ્રવિશેશ હ ।
ગાધિઃ સદારસ્તુ તદા ઋચીકાશ્રમમભ્યગાત્

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ ।
ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ ઋષેઃ સ્ત્યવતી તદા

ભર્તુર્વચનમવ્યગ્રા હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્ ।
માતા તુ તસ્યૈ દૈવૈન દુહિત્રે સ્વચરું દદૌ

તસ્યાશ્ચરુમથાજ્ઞાનાદાત્મનઃ સા ચકાર હ ।
અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં શુભમ્

ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના ।
તામૃચીકસ્તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાપ્યવમૃશ્ય ચ

તદાબ્રવીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્યાં વરવર્ણિનીમ્ ।
માત્રાસિ વઞ્ચિતા ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના

જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્તે ક્રૂરકર્માતિદારુમઃ ।
માતા જનિષ્યતે ચાપિ તથા ભૂતં તપોધનમ્

વિશ્વં હિ બ્રહ્મતપસા મયા તત્ર સમર્પિતમ્ ।
એવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા

પ્રસાદયામાસ પતિં સુતો મે નેદૃશો ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણાપસદસ્ત્વત્ત ઇત્યુક્તો મુનિમબ્રવીત્

નૈવ સંકલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયા ।
ઉગ્રકર્મા ભવેત્પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ કારણાત્

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમેવમુક્તાબ્રવીદિદમ્ ।
ઇચ્છંલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ ।
કામમેવંવિધઃ પૌત્રો મમ સ્યાત્તવ સુવ્રત

યદ્યન્યથા ન સક્યં વૈ કર્તુંમેવં દ્વિજોત્તમ ।
તતઃ પ્રસાદમકરોત્સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ ।
ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રેભવિષ્યતિ

તસ્માત્સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્ ।
તપસ્યભિરતં દાન્તં જમદગ્નિં શમાત્મકમ્

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા ।
જમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ ।
પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસમતાં જગામ બ્રહ્મણા વૃતઃ 66.58॥
સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા ।
કૌશિકી તુ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા ।
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રેણુકો નામ પાર્થિવઃ

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કમલી નામ રેણુકા ।
રેણુકાયાં કમલ્યાં તુ તપોધૃતિસમાધિના

આર્ચીકો જનયામામ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્ ।
સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્

રામં ક્ષત્ત્રિયહન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્ ।
ઔર્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ

જમદગ્નિસ્તપોવીર્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃ પુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ ।
જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાન્વયવર્દ્ધનઃ

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફો ઽભવન્મુનિઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયતઃ સ વૈ

દેવૈર્દત્તઃ શુનઃશેફો વિશ્વામિત્રાય વૈ પુનઃ ।
દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતો ઽભવત્

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃશેફો ઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ ।
મધુચ્છન્દાદયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ ।
તેષાઙ્ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ જાજ્ઞવલ્ક્યાઃ સમર્પણાઃ ।
ઉદુંબરાશ્ચ વાતડ્યાસ્તલકાયનચાન્દ્રવાઃ

લોહિણ્યો રેણવસ્છૈવ તથા કારિષવઃ સ્મૃતાઃ ।
બભ્રવઃ પણિનસ્છૈવ ધ્યાનજપ્યાસ્તથૈવ ચ

શ્યામાયના હિરણ્યાક્ષાઃ સાંકૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ ।
દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ

લાલાઢ્યા બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ।
ઋષ્યન્તરવિવાહ્યાસ્તે બહબઃ કૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 65.73॥
કૌશિકાઃ સૌશ્રુતાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈન્ધવાયનાઃ ।
યોગેશ્વરસ્ય પુણ્યસ્ય બહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય વૈ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃશેફો ઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ

દૃષદ્વતી સુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ ।
અષ્ટકસ્ય સુતો લૌહિઃ પ્રોક્તો જહ્નુગણો મયા

ઋષય ઊચુઃ
કિંલક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા

બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ ।
યેનયેનાભિધાનેન બ્રાહ્મણ્યં ક્ષત્રિયા ગતાઃ

વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તપસો દાનતસ્તથા ।
એવમુક્તસ્તતો વાક્યમબ્રવીદિદમર્થવત્

અન્યાયોપગતૈર્દ્રવ્યૈરાહૂય દ્વિજસત્તમાન્ ।
ધર્માભિકાઙ્ક્ષી યજતે ન ધર્મફલમશ્નુતે

જપં કૃત્વા તથા તીવ્રં ધનલોભાન્નિરઙ્કુશઃ ।
રાગમોહાન્વિતો હ્યન્તે પાવનાર્થં દદાતિ યઃ

તેન દત્તાનિ દાનાનિ હ્યફલાનિ ભવન્ત્યુત ।
તસ્ય ધર્મપ્રવૃત્તસ્ય હિંસકસ્ય દુરાત્મનઃ

એવં લબ્ધ્વા ધને મોહાદ્દદતો યજતશ્ચ હ ।
સંક્લિષ્ટં કર્મણા દાનં ન તિષ્ઠતિ દુરાત્મનઃ

ન્યાયાગતાનાં દ્રવ્યાણાં તીર્થં સંપ્રતિપાદનમ્ ।
કામાનનભિ સંધાય યજતે ચ દદાતિ ચ

સ દાનફલમાપ્નોતિ તચ્ચ દાનં સુખોદયમ્ ।
દાનેન ભોગાનાપ્નોતિ સ્વર્ગં સત્યેન ગચ્છતિ

તપસા તુ સુતપ્તેન લોકાન્વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ ।
સત્યં તુ તપસઃ શ્રેયસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં ગુરુ સ્મૃતમ્

શ્રૂયતે હિ તપસ્સિદ્ધાઃ ક્ષત્ત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ ।
વિશ્વામિત્રો નરપતિર્માન્ધાતા સંકૃતિઃ કપિઃ

કાશ્યશ્ચ પુરુકુત્સશ્ચ શલો ગૃત્સમદઃ પ્રભુઃ ।
આર્ષ્ટિષેણો ઽજમીઢશ્ચ ભાર્ગવ્યોમસ્તથૈવ ચ

કક્ષીવાંશ્ચૈવૌશિજશ્ચ નૃપશ્ચ શિશિરસ્તથા ।
રથાન્તરઃ શૌનકશ્ચ વિષ્ણુવૃદ્ધાદયો નૃપાઃ

ક્ષત્રોપેતાઃ સ્મૃતા હ્યેતે તપસા ઋષિતાં ગતાઃ ।
એતે રાજર્ષયઃ સર્વે સિદ્ધિં તુ મહતીં ગતાઃ

અત જ્ઞર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ આયોર્વંશં મહાત્મનઃ