બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.65

એતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીયે ઉપોદ્ધાતપાદે નિમિવંશાનુકીર્તનં નામ ચતુઃષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 64॥
સૂત ઉવાચ
પિતા સોમસ્ય વૈ વિપ્રા જજ્ઞે ઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ ।
તત્રાત્રિઃ સર્વલોકાનાં તસ્થૌ સ્વેનૌજસા વૃતઃ

કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્યેવ સમાચરન્ ।
કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્દ્ધ્વબાહુર્મહાદ્યુતિઃ

સુદુશ્ચરં નામ તપો યેન તપ્તં મહાત્પુરા ।
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

તસ્યોર્દ્ધ્વરેતસસ્તત્ર સ્થિતસ્યાનિમિષસ્ય હ ।
સોમત્વં તનુરાપેદે મહાબુદ્ધિઃ સ વૈ દ્વિજઃ

ઊર્દ્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય સોમત્વં ભાવિતાત્મનઃ ।
નેત્રાભ્યા મસ્રવત્સોમો દશધા દ્યોતયન્ દિશઃ

તં ગર્ભં વિધિના હૃષ્ટા દશ દેવ્યો દધુસ્તદા ।
સમેત્ય ધારયામાસુર્ન ચ તાઃ સમશક્નુવન્

સ તાભ્યઃ સહસૈવાથ દિગ્ભ્યો ગર્ભઃ પ્રસાધિતઃ ।
પપાત ભાસયંલ્લોકાઞ્છીતાંશુઃ સર્વભાવનઃ

યદા ન ધારણે શક્તાસ્તસ્ય ગર્ભસ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ ।
તતઃ સહાભિઃ શીતાંશુર્નિપપાત વસુંધરામ્

પતન્તં સોમમાલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
રથમારોપયામાસ લોકાનાં હિતકામ્યયા

સ હિ વેદમયો વિપ્રા ધર્માત્મા સત્યસંગરઃ ।
યુક્તે વાજિસહસ્રેણ રથે ઽધ્યાસ્તેતિ નઃશ્રુતમ્

તસ્મિન્નિપતિતે દેવાઃ પુત્રે ઽત્રેઃ પરમાત્મનઃ ।
તુષ્ટુવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ

તત્રૈવાઙ્ગિરસાસ્તસ્ય ભૃગોશ્ચૈવાત્મજાસ્તથા ।
ઋગ્ભિર્યજુર્ભિર્બહુભિરથર્વાઙ્ગિરસૈરપિ

તતઃ સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ ।
આપ્યાયમાનં લોકાંસ્ત્રીન્ભાવયામાસ સર્વશઃ

સ તેન રથમુખ્યેન સાગરાન્તાં વસુંધરામ્ ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ઽતિયશાશ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્

તસ્ય યદ્વર્દ્ધિતં તેજઃ પૃથિવીમન્વપદ્યત ।
ઓષધ્યસ્તાઃ સમુદ્ભૂતાસ્તેજસા ખં જ્વલત્યુત

તાભિઃ પુણ્યાત્યયં લોકાન્પ્રજાશ્ચાપિ ચતુર્વિધાઃ ।
પોષ્ટા હિ ભગવાન્સોમો જગતો હિ દ્વિજોત્તમાઃ

સ લબ્ધતેજાસ્તપસા સંસ્તવૈસ્તૈઃ સ્વકર્મભિઃ ।
તવસ્તેપે મહાભાગઃ સમાનાં નવતીર્દશ

ઇરણ્યવર્ણા યા દેવ્યો ધારયન્ત્યાત્મના જગત્ ।
વિભુસ્તાસાં મુદા સોમઃ પ્રખ્યાતઃસ્વેન કર્મણા

તતસ્તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
બીજૌષધીનાં વિપ્રાણામપાં ચ દ્વિજસત્તમાઃ

સો ઽભિષિક્તો મહાતેજા મહારાજ્યેન રાજરાટ્ ।
લોકાન્વૈ ભાવયામાસ તેજસ્વી તપતાં વરઃ

સપ્તવિંશતિરિન્દોસ્તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ ।
દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ

સ તત્પ્રાપ્ય મહાદ્રાજ્યં સોમઃ સોમવતાં પ્રભુઃ ।
સમારેભે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્

હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમીયિવાન્ ।
સદસ્યસ્તત્ર ભગવાન્હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ

સનત્કુમારપ્રમુખૈરાદ્યૈર્બ્રહ્મર્ષિભિર્વૃતઃ

દક્ષિણામદદાત્સોમસ્ત્રીંલ્લોકાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ દ્વિજાઃ

તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ વપુઃ પુષ્ટિઃ પ્રભા વસુઃ ।
કીર્ત્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વદેવર્ષિપૂજિતઃ ।
અતિરેજે હિ રાજેન્દ્રો દશધા ભાસયન્દિશઃ

તસ્ય તત્પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યમૃષિસંસ્તુતમ્ ।
વિબભ્રામ મતિર્વિપ્રા વિનયાદનયાવૃતા

બૃહસ્પતેઃ સવૈ ભાર્યાં તારાં નામ યશસ્વિનીમ્ ।
જહાર સહસા સર્વાનવમત્યાઙ્ગિરઃસુતાન્

સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ચ તથા દેવર્ષિભિશ્ચ હ ।
નૈવ વ્યસર્જયત્તારાં તસ્મા અઙ્ગિરસે તદા

ઉશનાસ્તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમઙ્ગિરસો ભવઃ ।
સ હિ શિષ્યો મહાતેજાઃ પિતુઃ પૂર્વં બૃહસ્પતેઃ

તેન સ્નેહેન ભગવાન્રુદ્રસ્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ ।
પાર્ષ્મિગ્રાહો ઽભવદ્દેવઃ પ્રગૃહ્યાજગવં ધનુઃ

તેન બ્રહ્મશિરો નામ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના ।
ઉદ્દિશ્ય દેવાનુત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ

તત્ર તદ્યુદ્ધમભવત્પ્રખ્યાતં તારકામયમ્ ।
દેવાનાં દાનવાનાં ચ લોકક્ષયકરં મહત્

તત્ર શિષ્ટાસ્તુ યે દેવાસ્તુષિતાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ ।
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરાદિદેવં પિતામહમ્

તતો નિવાર્યોશનસં રુદ્રં જ્યેષ્ઠં ચ શઙ્કરમ્ ।
દદાવાઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમેત્ય પિતામહઃ

અન્તર્વત્નીં ચ તાં દૃષ્ટ્વા તારાં તારાધિપાનનામ્ ।
ગર્ભમુત્સૃજ સદ્યસ્ત્વં વિપ્રઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ

મદીયાયાં ન તે યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથઞ્ચન ।
અથો તારાસૃજદ્ગર્ભં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્

જાતમાત્રો ઽથ ભગવાન્દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ ।
તતઃ સંશયમાપન્નસ્તારામકથયન્સુરાઃ

સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ ।
હ્રીયમાણા યદા દેવાન્નાહ સા સાધ્વસાધુ વા

તદા તાં શપ્તુમારબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ ।
તં નિવાર્ય તદાબ્રહ્મા તારાં પપ્રચ્છ સંશયમ્

યદત્ર તથ્યં તદ્બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતસ્ત્વયમ્ ।
સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્

સોમસ્યતિ મહાત્માનં કુમારં દસ્યુહન્તમમ્ ।
તતઃ સુતમુપાઘ્રાય સોમો રાજા પ્રજાપતિઃ

બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રતિઘસ્રં ચ ગગને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધઃ

ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વે રાજપુત્રિકા ।
તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ

ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ ।
પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા

તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષિણમણ્ડલઃ ।
જગામ શરણાયાથ પિતરં સો ઽત્રિમેવ તુ

તસ્ય તત્પાપશમનં ચકારાત્રિર્મહાયશાઃ ।
સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રીયા જજવાલ સર્વશઃ

એતત્સોમસ્ય વૈ જન્મ કીર્ત્તિતં દ્વિજસત્તમાઃ ।
વંશં તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠા કીર્ત્યમાનં નિબોધત

ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં પુણ્યં કલ્મષશોધનમ્ ।
સૌમ્યસ્ય ચન્મ શ્રુત્વૈવં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે