બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.63

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ભાર્ગવચરિતે ગાન્ધર્વલક્ષણં નામ દ્વિષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 62॥
સૂત ઉવાચ
કુકુદ્મિનનસ્તુ તં લોકં રૈવતસ્ય ગતસ્ય હ ।
ત્દૃતા પુણ્યજનૈઃ સર્વા રાક્ષસૈઃ સાકુશસ્થલી

તદ્વૈ ભ્રાતૃશતં તસ્ય ધાર્મિકસ્ય મહાત્મનઃ ।
નિબધ્યમાનં નારાચૈર્વિદિશઃ પ્રાદ્રવદ્ભયાત્

તેષાં તુ તદ્ભયક્રાન્તક્ષત્રિયાણાં ચ વિદ્રુતામ્ ।
અન્વવાયસ્તુ સુમહાંસ્તત્ર તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ

શાર્યાતા ઇતિ વિખ્યાતા દિક્ષુ સર્વાસુ ધર્મિકાઃ ।
ધૃષ્ટસ્ય ધર્ષ્ટિકં સર્વં રણધૃષ્ટં બભૂવ હ

ત્રિસાહસ્રં તુ સ ગણઃ ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્ ।
નભગસ્ય ચ દાયાદો નાભાદો નામ વીર્યવાન્

અંબરીષસ્તુ નાભાગિર્વિરૂપસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
પૃષદશ્વો વિરૂપસ્ય તસ્ય પુત્રો રથીતરઃ

એતે ક્ષત્રપ્રસૂતા વૈ પુનશ્ચાઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ ।
રથીતરાણાં પ્રવરાઃ ક્ષેત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ

ક્ષુવતસ્તુ મનોઃ પૂર્વમિક્ષ્વાકુરભિનિઃસૃતઃ ।
તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદિક્ષ્વાકોર્ભૂરિદક્ષિમમ્

તેષાં શ્રેષ્ઠો વિકુક્ષિસ્તુ નિમિર્દણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ ।
શકુનિપ્રમુખાસ્તસ્ય પુત્રાઃ પઞ્ચાશતસ્તુ તે

ઉત્તરાપથદેશસ્ય રક્ષિતારો મહીક્ષિતઃ ।
ચત્વારિંશત્તથાષ્ટૌ ચ દક્ષિણસ્યાં તુ વૈ દિશિ

વિરાટપ્રમુખાસ્તે ચ દક્ષિણાપથરક્ષિણઃ ।
ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વિકુક્ષિં વૈ અષ્ટકાયામથા દિશત્

રાજોવાચ ।
માંસમાનય શ્રાદ્ધે ત્વં મૃગાન્હત્વા મહાબલ ।
શ્રાદ્ધં મમ તુ કર્ત્તવ્યમષ્ટકાનાં ન સંશયઃ

સ ગતો મૃગયાં ચૈવ વચનાત્તસ્ય ધીમતઃ ।
મૃગાન્સહસ્રકાન્હત્વા પરિશ્રાન્તશ્ચ વીર્યવાન્

ભક્ષયચ્છશકં તત્ર વિકુક્ષિર્મૃગયાં ગતઃ ।
આગતે હિ વિકુક્ષૈ તુ સમાંસે મહસૈનિકે

વસિષ્ઠં ચોદયામાસ માંસ પ્રોક્ષયતામિતિ ।
તથેતિ ચોદિતો રાજ્ઞા વિધિવત્તદુપસ્થિતમ્

સ દૃષ્ટ્વોપહતં માંસં ક્રુદ્ધો રાજાનમબ્રવીત્ ।
અનેનોપહતં માંસં પુત્રેણ તવ પાર્થિવ

શશભક્ષાદદુષ્ટં વૈ નૈવ માંસં મહાદ્યુતે ।
શશો દુરાત્મના પૂર્વમમના ભક્ષિતો ઽનઘ

તેન માંસમિદં દુષ્ટં પિતૄણાં નૃપસત્તમ ।
ઇક્ષ્વાકુસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધો વિકુક્ષિમિદમબ્રવીત્

પિતૃકર્મણિ નિર્દિષ્ટો મયા ચ મૃગયાં ગતઃ ।
શશં ભક્ષયસે ઽરણ્યે નિર્ઘૃણઃ પૂર્વમદ્ય તુ

તસ્માત્પરિત્યજામિ ત્વાં ગચ્છ ત્વં સ્વેન કર્મણા ।
એવમિક્ષ્વાકુણા ત્યક્તો વસિષ્ઠવચનાત્સુતઃ

ઇક્ષ્વાકૌસંસ્થિતે તસ્મિઞ્છશાદઃ પૃથિવીમિમામ્ ।
પ્રાપ્તઃ પરગધર્માત્મા સ ચાયોધ્યાધિપો ઽભવત્

તદાકરોત્સ રાજ્યં વૈ વસિષ્ઠપરિનોદિતઃ ।
તતસ્તેનૈનસા પૂર્ણો રાજ્યાવસ્થો મહીપતિઃ

કાલેન ગતવાન્સો ઽથ શકૃન્મૂત્રતરઙ્ગિતમ્ ।
જ્ઞાત્વૈવમેતદાખ્યાનં ના વિધિર્ભક્ષયેદ્બુધઃ

માંસભક્ષયિતામુત્ર યસ્ય માંસમિહાદ્મ્યહમ્ ।
એતન્માંસસ્ય માંસત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

શશાદસ્ય તુ દાયાદઃ કકુત્સ્થો નામ વીર્યવાન્ ।
ઇન્દ્રસ્ય વૃષભૂતસ્ય કકુત્સ્થો જયતે પુરા

પૂર્વમાડીબકે યુદ્ધે કકુત્સ્થસ્તેન સંસ્મૃતઃ ।
અનેનાસ્તુ કકુત્સ્થસ્ય પૃથુશ્ચાનેન સ સ્મૃતઃ

દૃષદશ્વઃ પૃથોઃ પુત્રસ્તસ્માદન્ધ્રસ્તુ વીર્યવાન્ ।
અન્ધ્રાત્તુ યુવનાશ્વસ્તુ શાવસ્તસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

જજ્ઞે શ્રાવસ્તકો રાજા શ્રાવસ્તી યેન નિર્મિતા ।
શ્રાવસ્તસ્ય તુ દાયાદો બૃહદશ્વો મહાયશાઃ

બૃહદશ્વસુતશ્ચાપિ કુવલાશ્વ ઇતિ શ્રુતઃ ।
યસ્તુ ધુન્ધુવધાદ્રાજા ધુન્ધુમારત્વમાગતઃ

ઋષય ઊચુઃ
ધુન્ધોર્વધં મહાપ્રાજ્ઞ ઘોતુમિચ્છામ વિસ્તરાત્ ।
યદર્થં કુવલાશ્વસ્ય ધુન્ધુમારત્વમાગતમ્

સૂત ઉવાચ
કુવલાશ્વસ્ય પુત્રાણાં સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ ।
સર્વે વિદ્યાસુ નિષ્ણાતા બલવન્તો દુરાસદાઃ

બભૂવુર્ધાર્મિકાઃ સર્વે યજ્વાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ ।
કુવલાશ્વં મહાવીર્યં શૂરમુત્તમધાર્મિકમ્

બૃહદશ્વો હ્યભ્યષિઞ્ચત્તસ્મિન્રાજ્યે નરાધિપઃ ।
પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ વનં રાજા વિવેશ હ

બૃહદશ્વં મહારાજં શૂરમુત્તમધાર્મિકમ્ ।
પ્રયાસ્યન્તમુતઙ્કસ્તુ બ્રહ્મર્ષિઃ પ્રત્યવારયત્

ઉત્તઙ્ક ઉવાચ
ભવતા રક્ષણં કાર્યં તત્તાવત્કર્ત્તુમર્હતિ ।
નિરુદ્વિગ્નસ્તપસ્છર્તું ન હિ શક્રો ઽપિ પાર્થિવ

મમાશ્રમસમીપેષુ મેરોર્હિ પરિતસ્તુ વૈ ।
સમુદ્રો વાલુકાપૂર્ણસ્તત્ર તિષ્ઠતિ ભૂપતે

દેવતાનામવધ્યસ્તુ મહાકાયો મહાબલઃ ।
અન્તર્ભૂમિગતસ્તત્ર વાલુકાન્તર્હિતો મહાન્

રાક્ષસસ્ય મધોઃ પુત્રો ધુન્ધુર્નામ મહાસુરઃ ।
શેતે લોકવિનાશાય તપ આસ્થાય દારુણમ્

સંવત્સરસ્ય પર્યન્તે સ નિશ્વાસં વિમુઞ્ચતિ ।
યદા તદા મહી તત્ર ચલતિ સ્મ સકાનના

તસ્ય નિશ્વાસવાતેન રજ ઉદ્ધૂયતે મહત્ ।
આદિત્યપથમાવૃત્ય સપ્તાહં ભૂમિકંપનમ્

સવિસ્ફુલિઙ્ગં સજ્વારં સધૂમમતિદારુણમ્ ।
તેન રાજન્ન શક્નોમિ તસ્મિન્સ્થાતું સ્વ આશ્રમે

તં વારય મહાબાહો લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
તેજસ્તે સુમહદ્વિષ્મુસ્તેજસાપ્યાયયિષ્યતિ

લોકાઃ સ્વસ્થા ભવન્ત્વદ્ય તસ્મિન્વિનિહતે સુરે ।
ત્વં હિ તસ્ય વધાર્થાય સમર્થઃ પૃથિવીપતે

વિષ્ણુના ચ વરો દત્તો મમ પૂર્વ યતો ઽનઘ ।
ન હિ ધુન્ધુર્મહાવીર્યસ્તેજસાલ્પેન શાક્યતે

નિર્દગ્ધું પૃથિવીપાલૈરપિ વર્ષશતૈરપિ ।
વીર્યં હિ સુમહત્તસ્ય દેવૈરપિ દુરાસદમ્

એવમુક્તસ્તુ રાજર્ષિરુત્તઙ્કેન મહાત્મના ।
કુવલાશ્વં તુ તં પ્રાદાત્તસ્મિન્ ધુન્ધુનિવારણે

ભગવન્ન્યસ્તશસ્ભો ઽહમયં તુ તનયો મમ ।
ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધુન્ધુમારો ન સંશયઃ

સ તમાદિશ્ય તનયં ધુન્ધુમાગ્ણમચ્યુતમ્ ।
જગામ સ વનાયૈવ તપસે શંસિતવ્રતઃ

કુવલાશ્વસ્તુ ધર્માત્મા પિતુર્વચનમાશ્રિતઃ ।
સહક્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણાં સહ પાર્થિવઃ

પ્રાયાદુત્તઙ્કસહિતો ધુન્ધોસ્તસ્ય નિવારણે ।
તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાન્સ્વેન તેજસા

ઉત્તઙ્કસ્ય નિયોગાત્તુ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
તસ્મિન્પ્રયાતે દુર્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્

અદ્ય પ્રભૃત્યેષ નૃપો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ ।
દિવ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચ તં દેવાઃ સંમતાત્સમવાકિરન્

દેવદુન્દુભયશ્ચૈવ પ્રણેદુર્હિ તદા ભૃશમ્ ।
સ ગત્વા પુરુષવ્યાઘ્રસ્તનયૈઃ સહ વીર્યવાન્

સમુદ્રં ખાનયામાસ વાલુકાપૂર્ણમવ્યયમ્ ।
તસ્ય પુત્રૈઃ ખનદ્ભિશ્ચ વાલુકાન્તર્હિતસ્તદા

ધુન્ધુરાસાદિતસ્તત્ર દિશમાશ્રિત્ય પશ્ચિમામ્ ।
મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્તયન્નિવ

વારિ સુસ્રાવ ચોગેન મહોદધિરિવોદયે ।
સોમસ્ય સો ઽસુરશ્રેષ્ઠો ધારોર્મિકલિલો મહાન્

તસ્ય પુત્રાસ્તુ નિર્દગ્ધાસ્ત્રય ઉર્વરિતા મૃધે ।
તતઃ સ રાજાતિબલો રાક્ષસં તં મહાબલમ્

આસસાદ મહાતેજા ધુન્ધું બન્ધુનિબર્હણમ્ ।
તસ્ય વારિમયં વેગમપિ વત્સ નરાધિપઃ

યોગી યોગેન વહ્નિં ચ શમયામાસ વારિણા ।
નિરસ્યન્તં મહાકાયં બલેનોદકરાક્ષસમ્

ઉત્તઙ્કં દર્શયામાસ કૃતકર્મા નરાધિપઃ ।
ઉત્તઙ્કશ્ચ વરં પ્રાદાત્તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાત્મને

દદતશ્ચાક્ષયં વિત્તં શત્રુભિશ્ચાપ્ય ધુષ્યતામ્ ।
ધર્મે રતિં ચ સતતં સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્

પુત્રાણાં ચાક્ષયાંલ્લોકાન્સ્વર્ગે યે રક્ષસા હતાઃ ।
તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા દૃઢાશ્વો જ્યેષ્ઠ ઉચ્યતે

ભદ્રાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ કનીયાંસૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ।
ધૈન્ધુમારિર્દૃઢાશ્વશ્ચ હર્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

હર્યશ્વસ્ય નિકુંભો ઽભૂત્ક્ષાત્રધર્મરતઃ સદા ।
સંહતાશ્વો નિકુંભસ્ય સુતો રણવિશારદઃ

કૃશાશ્વશ્ચાકૃતાશ્વશ્ચ સંહતાશ્વસુતાવુભૌ ।
તસ્ય પત્ની હૈમવતી સતી માતા દૃષદ્વતી

વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ પુત્રશ્ચાસ્ય પ્રસેનજિત્ ।
યુવનાશ્વસુતસ્તસ્ય ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

અત્યન્તધાર્મિકા ગૌરી તસ્ય પત્ની પતિવ્રતા ।
અભિશસ્તા તુ સા ભર્ત્રા નદી સા બાહુદા કૃતા

તસ્યાસ્તુ ગૌરિકઃ પુત્રશ્ચક્રવર્તી બભૂવ હ ।
માન્ધાતા યૌવનાશ્વો વૈ ત્રૈલોક્યવિજયી નૃપઃ

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકા દ્વિજાઃ ।
યાવત્સૂર્ય ઉદયતે યાવચ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ

સર્વં તદ્યૌવનાશ્વસ્ય માન્ધાતુઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ।
તસ્ય ચૈત્રરથી ભાર્યા શશબિન્દોઃ સુતાભવત્

સાધ્વી બિન્દુમતી નામ રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।
પતિવ્રતા ચ જ્યેષ્ઠા ચ ભાતૄણામયુતસ્ય સા

તસ્યામુત્પાદયામાસ માન્ધાતા ત્રીન્સુતન્પ્રભુઃ ।
પુરુકુત્સમંબરીષં મુચુકુન્દં ચ વિશ્રુતમ્

અંબરીષસ્ય દાયાદો યુવનાશ્વો ઽપરઃ સ્મૃતઃ ।
નર્મદાયાં સમુત્પન્નઃ સંભૂતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

સંભૂતસ્યાત્મજઃ પુત્રો ઙ્યનરણ્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
રાવણેન હતો યેન ત્રૈલોક્યં વિજિતં પુરા

તેન દૃશ્યોનરણ્યસ્ય હર્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
હર્યશ્વાત્તુ દૃષદ્વત્યાં જજ્ઞે ચ સુમતિર્નૃપઃ

તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્રાજા ત્રિધન્વા નામ ધાર્મિકઃ ।
આસીત્ત્રિધન્વનશ્ચાપિ વિદ્વાંસ્ત્રય્યારુણિઃ પ્રભુઃ

તસ્ય સત્યવ્રતો નામ કુમારો ઽભૂન્મહાબલઃ ।
તેન ભાર્યા વિદર્ભસ્ય ત્દૃતા હત્વા દિવૌકસઃ

પાણિગ્રહણમન્ત્રેષુ નિષ્ટાનં પ્રાપિતેષ્વિહ ।
કામાદ્બલાચ્ચ મોહાચ્ચ સંહર્ષેણ બલેન ચ

ભાવિનોર્ઽથસ્ય ચ બલાત્તત્કૃતં તેન ધીમતા ।
તમધર્મેણ સંયુક્તં પિતા ભય્યારુણો ઽત્યજત્

અપધ્વંસેતિ બહુશો વદન્ક્રોધસમન્વિતઃ ।
પિતરં સો ઽબ્રવીદેકઃ ક્વ ગચ્છામીતિ વૈ મુહુઃ

પિતા ચૈનમથોવાચ શ્વપાકૈઃ સહ વર્ત્તય ।
નાહં પુત્રેણ પુત્રાર્થી ત્વયાદ્ય કુલપાંસન

ઇત્યુક્તઃ સ નિરાક્રામન્નગરાદ્વચના દ્વિભોઃ ।
ન ચૈનં વારયામાસ વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

સ તુ સત્યવ્રતો ધીમાઞ્શ્વપાકાવસથાન્તિકે ।
પિત્રા ત્યક્તો ઽવસદ્ધીરઃ પિતા ચાસ્ય વનં યયૌ

તસ્મિંસ્તુ વિષયે તસ્ય નાવર્ષત્પાકશાસનઃ ।
સમા દ્વાદશ સંપૂર્માસ્તેનાધર્મેણ વૈ તદા

દારાંસ્તુ તસ્ય વિષયે વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ ।
સંન્યસ્ય સાગરાનૂપે ચચાર વિપુલં તપઃ

તસ્ય પત્ની ગલે બદ્ધ્વા મધ્યમંપુત્રમૌરસમ્ ।
શિષ્ટાનાં ભરણાર્થાય વ્યક્રીણાદ્ગોશતેન વૈ

તં તુ બદ્ધં ગલે દૃષ્ટવા વિક્રયાર્થં નરોત્તમઃ ।
મહર્ષિપુત્રં ધર્માત્મા મોક્ષયામાસ સુવ્રતઃ

સત્યવ્રતો મહાબુદ્ધિર્ભરણં તસ્ય ચાકરોત્ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય તુષ્ટ્યર્થમનુકંપાર્થમેવ ચ

સો ઽભવદ્ગાલવો નામ ગલે બદ્ધો મહાતપાઃ ।
મહર્ષિઃ કૌશિકસ્તાત તેન વીરેણ મોક્ષિતઃ

તસ્ય વ્રતેન ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા ।
વિશ્વામિત્રકલત્રં ચ બભાર વિનયે સ્થિતઃ

હત્વા મૃગાન્વરાહાંશ્ચ મહિષાંશ્ચ જલેચરાન્ ।
વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાસે તન્માંસમનયત્તતઃ

ઉપાંશુવ્રતમાસ્થાય દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્ ।
પિતુર્નિયોગાદભજન્નૃપે તુ વનમાસ્થિતે

અયોધ્યાં ચૈવ રાષ્ટ્રં ચ તથૈવાન્તઃ પુરં પુનિઃ ।
યાજ્યોત્થાન્યાયસંયોગાદ્વસિષ્ઠઃ પર્યરક્ષત

સત્યવ્રતઃ સુબાલ્યાત્તુ ભાવિનોર્ઽથસ્ય વૈ બલાત્ ।
વસિષ્ઠે ઽભ્યધિકં મન્યું ધારયામાસ મન્યુના

પિત્રા તુ તં તદા રાષ્ટ્રાત્પરિત્યક્તં સ્વમાત્મજમ્ ।
ન વારયામાસ મુનિર્વસિષ્ઠઃ કારણેન વૈ

પાણિગ્રહમમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્સપ્તમે પદે ।
એવં સત્યવ્રતસ્તાં વૈ હૃતવાન્સપ્તમે પદે

જાનન્ધર્માન્વસિષ્ઠસ્તુ નવમન્ત્રાનિહેચ્છતિ ।
ઇતિ સત્યવ્રતો રોષં વસિષ્ઠે મનસાકરોત્

ગુણબુદ્ધ્યા તુ ભગવાન્વસિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્તપઃ ।
ન તુ સત્યવ્રતો ઽબુધ્યદુપાંશુવ્રતમસ્ય વૈ

તસ્મિંસ્તુ પરમો રોષઃ પિતુરાસીન્મહાત્મનઃ ।
તેન દ્વાદશ વર્ષાણિ નાવર્ષત્પાકશાસનઃ

તેન ત્વિદાનીં વહતા દીક્ષાં તાં દુર્વહાં ભુવિ ।
કુલસ્ય નિષ્કૃતિઃ સ્વસ્ય સૃતેયં ચ ભવેદિતિ

તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્પિત્રા ત્યક્તં ન વારયત્ ।
અભિષેક્ષ્યામ્યહં નષ્ટે પશ્ચાદેનમિતિ પ્રભુઃ

સ તુ દ્વાદશવર્ષાણિ દીક્ષાં તામુદ્વહન્બલી ।
અવિદ્યમાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ

સર્વકામદુઘાં ધેનું સ દદર્શ નૃપાત્મજઃ ।
તાં વૈ ક્રોધાચ્ચ મોહાચ્ચ શ્રમચ્ચૈવ ક્ષુધાન્વિતઃ

દસ્યુધર્મગતો દૃષ્ટ્વા જઘાન બલિનાં વરઃ ।
સતુ માંસં સ્વયં ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચાત્મજાન્

ભોજયામાસ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્તં તદાત્યજત્ ।
પ્રોવાચ ચૈવ ભગવાન્વસિષ્ઠસ્તં નૃપાત્મજમ્

પાતયેયમહં ક્રૂર તવ શઙ્કુમ પોહ્ય વૈ ।
યદિ તે ત્રીણિ શઙ્કૂનિ ન સ્યુર્હિ પુરુષાધમ

પિતુશ્ચાપારિતોષેણ ગુરોર્દેગધ્રીવધેન ચ ।
અપ્રોક્ષિતોપયોગાચ્ચ ત્રિવિધસ્તે વ્યતિક્રમઃ

એવં સ ત્રીણિ શઙ્કૂનિ દૃષ્ટ્વા તસ્ય મહાતપાઃ ।
ત્રિશઙ્કુરિતિ હોવાચ ત્રિશઙ્કુસ્તેન સ સ્મૃતઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ દારાણામાગતો ભરણે કૃતે ।
તતસ્તસ્મૈ વરં પ્રાદાત્તદા પ્રીતસ્ત્રિશઙ્કવે

છન્દ્યમાનો વરેણાથ ગુરું વવ્રેનૃપાત્મજઃ ।
સશરીરો વ્રજે સ્વર્ગમિત્યેવં યાચિતો વરઃ

અનાવૃષ્ટિભયે તસ્મિઞ્જાતે દ્વાદશવાર્ષિકે ।
અભિષિચ્ય રાજ્યે પિત્ર્યે યોજયામાસ તં મુનિઃ

મિષતાં દેવતાનાં ચ વસિષ્ઠસ્ય ચ કૌશિકઃ ।
સશરીરં તદા તં વૈ દિવમારોપયત્પ્રભુઃ

મિષતસ્તુ વસિષ્ઠસ્ય તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકા જનાઃ

વિશ્વામિત્રપ્રસાદેન ત્રિશઙ્કુર્દિવિરાજતે ।
દેવૈઃ સાર્દ્ધં મહાતેજાનુગ્રહાત્તસ્ય ધીમતઃ

તસ્ય સત્યરતા નામ ભાર્યા કૈકયવંશજા ।
કુમારં જનયામાસ હરિશ્ચન્દ્રમકલ્મષમ્

સ તુ રાજા હરિશ્ચન્દ્રસ્ત્રૈશઙ્કવ ઇતિ શ્રુતઃ ।
અહર્તા રાજસૂયસ્ય સમ્રડિતિ પરિશ્રુતઃ

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય તુ સુતો રોહિતો નામ વીર્યવાન્ ।
હરિતો રોહિતસ્યાથ ચઞ્ચુર્હરીત ઉચ્યતે

વિનયશ્ચ સુદેવશ્ચ ચઞ્ચુપુત્રૌ બભૂવતુઃ ।
ચૈતા સર્વસ્ય ક્ષત્રસ્ય વિજયસ્તેન સ સ્મૃતઃ

રુરુકસ્તનયસ્તસ્ય રાજા ધર્માર્થકોવિદઃ ।
રુરુકાત્તુ વૃકઃ પુત્રસ્તસ્માદ્બાહુર્વિજજ્ઞિવાન્

હૈહયૈસ્તાલજઙ્ઘૈશ્ચ નિરસ્તો વ્યસની નૃપઃ ।
શકૈર્યવનકાંબોજૈઃ પારદૈઃ પહ્લવૈસ્તથા

નાત્યર્થં ધાર્મિકો ઽભૂત્સ ધર્મ્યે સતિ યુગે તથા ।
સગરસ્તુ સુતો બાહોર્જજ્ઞે સહ ગરેણ વૈ

ભૃગોરાશ્રમમાસાદ્ય હ્યૌર્વૈણ પરિરક્ષિતઃ ।
અગ્નેયમસ્ત્રં લબ્ધ્વા તુ ભાર્ગવાત્સગરો નૃપઃ

જઘાન પૃથિવીં ગત્વા તાલજઙ્ઘાન્સહૈહયાન્ ।
શકાનાં પહ્લવાનાં ચ ધર્મં નિરસદચ્યુતઃ

ક્ષત્રિયાણાં તથા તેષાં પારદાનાં ચ ધર્મવિત્ ।
ઋષય ઊચુઃ
કથં સ સગરો રાજા ગરેણ સહ જજ્ઞિવાન્

કિમર્થં વા શકાદીનાં ક્ષત્રિયાણાં મહૌજસામ્ ।
ધર્માન્કુલોચિતાન્ક્રુદ્ધો રાજા નિરસદચ્યુતઃ

સુત ઉવાચ
બાહોર્વ્યસનિનસ્તસ્ય ત્દૃતં રાજ્યં પુરા કિલ ।
હૈહયૈસ્તાલજઙ્ઘૈશ્ચ શકૈઃ સાર્દ્ધં સમાગતૈઃ

યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ કાંબોજાઃ પહ્લવાસ્તથા ।
હૈહયાર્થં પરાક્રાન્તા એતે પઞ્ચ ગણાસ્તદા

ત્દૃતરાજ્યસ્તદાબાહુઃ સંન્યસ્ય સ તદા ગૃહમ્ ।
વનં પ્રવિશ્ય ધર્માત્મા સહ પત્ન્યા તપો ઽચરત્

કદાચિદપ્યકલ્પઃ સ તોયાર્થં પ્રસ્થિતો નૃપઃ ।
વૃદ્ધત્વાદ્દુર્બલત્વાચ્ચ હ્યન્તરા સ મમાર ચ

પત્ની તુ યાદવી તસ્ય સગર્ભા પૃષ્ઠતો ઽપ્યગાત્ ।
સપત્ન્યા તુ ગરસ્તસ્યૈ દત્તો ગર્ભજિઘાંસયા

સા તુ ભર્તુશ્ચિતાં કૃત્વા વહ્નિં તં સમારોહયત્ ।
ઔર્વસ્તં ભાર્ગવો દૃષ્ટ્વા કારુણ્યાદ્ધિ ન્યવર્ત્તયત્

તસ્યાશ્રમે તુ ગર્ભં સા ગરેણ ચ તદા સહ ।
વ્યજાયત મહાબાહું સગરં નામ ધર્મિકમ્

ઔર્વસ્તુ જાતકર્માદીન્કૃત્વા તસ્ય મહાત્મનઃ ।
અધ્યાપ્ય વેદાઞ્છાસ્ત્રાણિ તતો ઽસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્

તતઃ શકાન્સ યવનાન્કાંબોજાન્પારદાંસ્તથા ।
પહ્લવાંશ્ચૈવ નિઃશેષાન્કર્તું વ્યવસિતો નૃપઃ

તે હન્યમાના વીરેણ સગરેણ મહાત્મના ।
વસિષ્ઠં શરણં સર્વે સંપ્રાપ્તાઃ શરણૈષિણઃ

વસિષ્ઠો વીક્ષ્ય તાન્યુક્તાન્વિનયોન મહામુનિઃ ।
સગરં વારયામાસ તેષાં દત્ત્વાભયં તથા

સગરઃ સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં ચ ગુરોર્વાક્યં નિશમ્ય ચ ।
જઘાન ધર્મં વૈ તેષાં વેષાન્યત્વં ચકાર હ

અર્દ્ધં શાકાનાં શિરસો મુણ્ડયિત્વા વ્યસર્જયત્ ।
યવનાનાં શિરઃ સર્વં કાંબોજાનાં તથૈવ ચ

પારદા મુક્તકેશાશ્ચ પહ્લવાઃ શ્મશ્રુધારિણઃ ।
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કૃતાસ્તેન મહાત્મના

શકા યવન કાંબોજાઃ પહ્લવાઃ પારદૈઃ સહ ।
કલિસ્પર્શા મહિષિકા દાર્વસ્છોલાઃ ખશાસ્તથા

સર્વે તે ક્ષત્રિયગણા ધર્મસ્તેષાં નિરાકૃતઃ ।
વસિષ્ઠવચનાત્પૂર્વં સગરેણ મહાત્મના

સ ધર્મવિજયી રાજા વિજિત્યેમાં વસુન્ધરામ્ ।
અશ્વં વૈ ચારયામાસ વાજિમેધાય દીક્ષિતઃ

તસ્ય ચારયતઃ સો ઽશ્વઃ સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે ।
વેલાસમીપે ઽપહૃતો ભૂમિં ચૈવ પ્રવેશિતઃ

સ તં દેશં સુતૈઃ સર્વૈઃ ખાનયામાસ પાર્થિવઃ ।
આસેદુશ્ચ તતસ્તસ્મિન્ખનન્તસ્તે મહાર્મવે

તમાદિપુરુષં દેવં હરિં કૃષ્ણં પ્રજાપતિમ્ ।
વિષ્ણું કપિલરૂપેણ હંસં નારાયણં પ્રભુમ્

તસ્ય ચક્ષુઃ સમાસાદ્ય તેજસ્તત્પ્રતિપદ્યતે ।
દગ્ધાઃ પુત્રાસ્તદા સર્વેચત્વારસ્ત્વવશેષિતાઃ

બર્હિકેતુઃ સુકેતુશ્ચ તથા ધર્મરથશ્ચ યઃ ।
શૂરઃ પઞ્ચજનશ્ચૈવ તસ્ય વંશકરાઃ પ્રભોઃ

પ્રાદાચ્ચ તસ્ય ભગવાન્હરિર્નારાયણો વરાન્ ।
અક્ષયત્વં સ્વવંશસ્ય વાજિમેધશતં તથા

વિભુઃ પુત્રં સમુદ્રં ચ સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ।
તં સમુદ્રો ઽશ્વમાદાય વવન્દે સરિતાંપતિઃ

સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તેન તસ્ય વૈ ।
તં ચાશ્વમેધિકં સો ઽશ્વં સમુદ્રાત્પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ

આજહારાશ્વમેધાનાં શતં ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।
ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણિ દગ્ધાન્યસ્ય રુષા વિભો

તેષાં નારાયણં તેજઃ પ્રવિષ્ટાનિ મહાત્મનામ્ ।
પુત્રાણાં તુ સહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્તુ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

ઋષય ઊચુઃ
સગરસ્યાત્મજા નાના કથં જાતા મહાબલાઃ ।
વિક્રાન્તાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા વિધિના કેન વા વદ

સુત ઉવાચ
દ્વેપત્ન્યૌ સગરસ્યાસ્તાં તપસા દગધકિલ્બિષે ।
જ્યેષ્ઠા વિદર્ભદુહિતા કેશિની નામ નામતઃ

કનીયસી તુ યા તસ્યપત્ની પરમધર્મિણી ।
અરિષ્ટનેમિદુહિતા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ

ઔર્વસ્તાભ્યાં વરં પ્રાદાત્તપસારાધિતઃ પ્રભુઃ ।
એકા જનિષ્યતે પુત્રં વંશકર્ત્તારમીપ્સિતમ્

ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણિ દ્વિતીયા જનયિષ્યતિ ।
મુનેસ્તુ વચનં શ્રુત્વા કેશિની પુત્રમેકકમ્

વંશસ્ય કારણં શ્રેષ્ઠં જગ્રાહ નૃપ સંસદિ ।
ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણિ સુપર્ણભગિની તથા

મહાભાગા પ્રમુદિતા જગ્રાહ સુમતિસ્તથા ।
અથ કાલે ગતે જ્યેષ્ઠા જ્યેષ્ઠં પુત્રં વ્યજાયત

અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતં કાકુત્સ્થં સગરાત્મજમ્ ।
સુમતિસ્ત્વપિ જજ્ઞે વૈ ગર્ભતુંબં યશસ્વિની

ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણાં તુંબમધ્યાદ્વિનિસ્સૃતાઃ ।
ઘૃતપૂર્ણેષુ કુંભેષુ તાન્ગર્ભાન્યદધાત્તતઃ

ધાત્રીશ્ચૈકૈકશઃ પ્રાદાત્તાવતીઃ પોષણે નૃપઃ ।
તતો નવસુ માસેષુ સમુત્તસ્થુર્યથાસુખમ્

કુમારાસ્તે મહાભાગાઃ સગરપ્રીતિવર્દ્ધનાઃ ।
કાલેન મહાતા ચૈવ યૈવનં સમુપાશ્રિતાઃ

કેશિન્યાસ્તનયો યો ઽન્યઃ સગરસ્યાત્મસંભવઃ ।
અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતો વર્હિકેતુર્મહાબલઃ

પૌરાણામહિતે યુક્તઃ પિત્રા નિર્વાસિતઃ પુરાત્ ।
તસ્ય પુત્રોંઽશુમાન્નામ અસમઞ્જસ્ય વીર્યવાન્

તસ્ય પુત્રસ્તુ ધર્માત્મા દિલીપ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
દિલીપાત્તુ મહાતેજા વીરો જાતો ભગીરથઃ

યેન ગઙ્ગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા વિમાનૈરુપશોભિતા ।
ઇહાનીતા સુરેશાદ્વૈ દુહિતૃત્વે ચ કલ્પિતા

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકા જનાઃ ।
ભગીરથસ્તુ તાં ગઙ્ગામાનયામાસ કર્મભિઃ

તસ્માદ્ભાગીરથી ગઙ્ગા કથ્યતે વંશવિત્તમૈઃ ।
ભગીરથસુતશ્ચાપિ શ્રુતો નામ બભૂવહ

નાભાગસ્તસ્ય દાયાદો નિત્યં ધર્મપરાયણઃ ।
અમ્બરીષઃ સુતસ્તસ્ય સિંધુદ્વીપસ્તતો ઽભવત્

પૂર્વે વંશપુરાણજ્ઞા ગાયન્તીતિ પરિશ્રુતમ્ ।
નાભાગેરંબરીષસ્ય ભુજાભ્યાં પરિપાલિતા

બભૂવ વસુધાત્યર્થં તાપત્રયવિવર્જિતા ।
અયુતાયુઃ સુતસ્તસ્ય સિંધુદ્વીપસ્ય વીર્યવાન્

અયુતાયોસ્તુ દાયાદ ઋતુપર્ણો મહાયશાઃ ।
દિવ્યાક્ષહૃદયજ્ઞો ઽસૌ રાજા નલસખો બલી

નલૌ દ્વાવિતિ વિખ્યાતૌ પુરાણેષુ દૃઢવ્રતૌ ।
વીરસેનાત્મજશ્ચૈવ યશ્ચેક્ષ્વાકુકુલોદ્વહઃ

ઋતુપર્ણસ્ય પુત્રો ઽભૂત્સર્વકામો જનેશ્વરઃ ।
સુદાસસ્તસ્ય તનયો રાજા ઇન્દ્રસખો ઽભવત્

સુદાસસ્ય સુતઃ પ્રોક્તઃ સૌદાસો નામ પાર્થિવઃ ।
ખ્યાતઃ કલ્માષપાદો વૈ નામ્ના સિત્રસહશ્ચ સઃ

વસિષ્ઠસ્તુ મહાતેજાઃ ક્ષેત્રે કલ્માષપાદકે ।
અશ્મકં જનયામાસ ત્વિક્ષ્વાકુકુલવૃદ્ધયે

અશ્મકસ્યૌરસો યસ્તુ મૂલકસ્તત્સુતો ઽભવત્ ।
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં મૂલકં વૈ નૃપં પ્રતિ

સ હિ રામભયાદ્રાજા સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતો ઽવસત્ ।
વિવસ્ત્રસ્ત્રાણમિચ્છન્વૈ નારીકવચ ઈશ્વરઃ

મૂલકસ્યાપિ ધર્માત્મા રાજા શતરથઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્માચ્છતરથાજ્જજ્ઞે રાજા ત્વિડવિડો બલી

આસીત્ત્વૈડવિડઃ શ્રીમાન્કૃશશર્મા પ્રતાપવાન્ ।
પુત્રો વિશ્વસહસ્રસ્ય પુત્રીકસ્યાં વ્યજાયત

દિલીપસ્તસ્ય પુત્રો ઽભૂત્ખટ્વાઙ્ગ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
યેન સ્વર્ગાદિહાગત્ય મુહૂર્ત્તં પ્રાપ્ય જીવિતમ્

ત્રયો ઽભિસંહિતા લોકા બુદ્ધ્યા સત્યેન ચૈવ હિ ।
દીર્ઘબાહુઃ સુતસ્તસ્ય રઘુસ્તસ્માદજાયત

અજઃ પુત્રો રઘોશ્ચાપિ તસ્માજ્જજ્ઞે સ વીર્યવાન્ ।
રાજા દશરથો નામ ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ

રામો દાશરથિર્વીરો ધર્મજ્ઞો લોકવિશ્રુતઃ ।
ભરતો લક્ષ્મણશ્ચૈવ શત્રુઘ્નશ્ચ મહાબલઃ

માધવં લવણં હત્વા ગત્વા મધુવનં ચ તત્ ।
શત્રુઘ્રેન પુરી તત્ર મથુરા વિનિવેશિતા

સુબાહુઃ શૂરસે નશ્ચ શત્રુઘ્નસ્ય સુતાવુભૌ ।
પાલયામાસતુસ્તૌ તુ વૈદેહ્યૌ મથુરાં પુરીમ્

અઙ્ગદશ્ચન્દ્રકેતુશ્ચ લક્ષ્મણસ્યાત્મજાવુભૌ ।
હિમવત્પર્વતસ્યાન્તે સ્ફીતૌ જનપદૌ તયોઃ

અઙ્ગદસ્યાઙ્ગદાખ્યાતા દેશે કારયતે પુરી ।
ચન્દ્રકેતોસ્તુ વિખ્યાતા ચન્દ્રચક્રા પુરી શુભા

ભરતસ્યાત્મજૌ વીરૌ તક્ષઃ પુષ્કર એવ ચ ।
ગાન્ધારવિષયે સિદ્ધે તયોઃ પુર્યો મહાત્મનોઃ

તક્ષસ્ય દિક્ષુ વિખ્યાતા નામ્ના તક્ષશિલા પુરી ।
પુષ્કરસ્યાપિ વીરસ્ય વિખ્યાતા પુષ્કરાવતી

ગાથાં ચૈવાત્ર ગાયન્તિ યે પુરાણ વિદો જનાઃ ।
રામેણ બદ્ધાં સત્યાર્થાં મહાત્મ્યાત્તસ્ય ધીમતઃ

શ્યામો યુવા લોહિતાક્ષો દીપ્તાસ્યો મીતભાષિતઃ ।
આજાનુબાહુઃ સુમુખઃ સિંહસ્કન્ધો મહાભુજઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ રામો રાજ્યમકારયત્ ।
ઋક્સામયજુષાં ઘોષો યો ઘોષશ્ચ મહાસ્વનઃ

અવ્યુચ્છિન્નો ઽભવદ્રાજ્યે દીયતાં ભુજ્યતામિતિ ।
જનસ્થાને વસન્કાર્યં ત્રિદશાનાં ચકાર સઃ

તમાગસ્કારિણં પૂર્વં પૌલસ્ત્યં મનુજર્ષભઃ ।
સીતાયાઃ પદમન્વિચ્છન્નિજઘાન મહાયશાઃ

સત્ત્વવાન્ગુણસંપન્નો દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા ।
અતિસૂર્યં ચ વહ્નિં ચ રામો દાશરથિર્બભૌ

એવમેષ મહાબાહોસ્તસ્ય પુત્રૌ બભૂવતુઃ ।
કુશો લવ ઇતિ ખ્યાતો તયોર્દેશૌ નિબોધત

કુશસ્ય કોશલા રાજ્યં પુરી ચાપિ કુશસ્થલી ।
રમ્યા નિવેશિતા તેન વિન્ધ્યપર્વતસાનુષુ

ઉત્તરાકોશલે રાજ્ય લવસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
શ્રાવસ્તિર્લોકવિખ્યાતા કુશવંશં નિબોધત

કુશસ્ય પુત્રો ધર્માત્મા હ્યતિથિઃ સુપ્રિયાતિથિઃ ।
અતિથેરપિ વિખ્યાતો નિષધો નામ પાર્થિવઃ

નિષધસ્ય નલઃ પુત્રો નલસ્ય તુ નાભાઃ સુતઃ ।
નભસઃ પુણ્ડરીકસ્તુ ક્ષેમ ધન્વા તતઃ સ્મૃતઃ

ક્ષેમધન્વસુતો રાજા દેવાનીકઃ પ્રતાપવાન્ ।
આસીદહીનગુર્નામ દેવાનીકાત્મજઃ પ્રભુઃ

અહીન ગોસ્તુ દાયાદઃ પારિયાત્રો મહાયશાઃ ।
દલસ્તસ્યાત્મજશ્ચાપિ તસ્માજ્જજ્ઞે બલો નૃપઃ

ઉલૂકો નામ ધર્માત્મા બલપુત્રો બભૂવ હ ।
વજ્રનાભઃ સુતસ્તસ્ય શઙ્ખણસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

શઙ્ખણસ્ય સુતો વિદ્વાન્ વ્યુષિતાશ્વ ઇતિ શ્રુતઃ ।
વ્યુષિતાશ્વસુતશ્ચાપિ રાજા વિશ્વસહઃ કિલ

હિરણ્યનાભઃ કૌશલ્યો વરિષ્ઠસ્તત્સુતો ઽભવત્ ।
પૌષ્યઞ્જેશ્ચ સ વૈ શિષ્યઃ સ્મૃતઃ પ્રાચ્યેષુ સામસુ

શતાનિ સંહિતાનાં તુ પઞ્ચ યો ઽધીતવાંસ્તતઃ ।
તસ્માદધિગતો યોગો યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા

પુષ્પસ્તસ્ય સુતો વિદ્વાન્ધ્રુવસંધિશ્ચ તત્સુતઃ ।
સુદર્શનસ્તસ્ય સુતો હ્યગ્નિવર્મઃ સુદર્શનાત્

અગ્નિવર્ણસ્ય શીઘ્રસ્તુ શીઘ્રકસ્ય મરુઃ સ્મૃતઃ ।
મરુસ્તુ યોગમાસ્થાય કલાપગ્રામમાસ્થિતઃ

એકોનવિંશપ્રયુગે ક્ષત્રપ્રાવર્ત્તકઃ પ્રભુઃ ।
પ્રભુસુતો મરોઃ પુત્રઃ સુસંધિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

સુસંધેશ્ચ તથા મર્ષઃ સહસ્વાન્નામ નામતઃ ।
આસીત્સહસ્વતઃ પુત્રો રાજા વિશ્રુતવાનિતિ

તસ્યાસીદ્વિશ્રુતવતઃ પુત્રો રાજા બૃહદ્બલઃ ।
એતે હીક્ષ્વાકુદાયાદા રાજાનઃ શતશઃ સ્મૃતાઃ

વંશે પ્રધાના યે તસ્મિન્પ્રાધાન્યેન તુ કીર્ત્તિતાઃ ।
પઠન્સમ્યગિમાં સૃષ્ટિમાદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ

પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યં મનોર્વેવસ્વતસ્ય સઃ ।
શ્રાદ્ધદેવસ્ય દેવસ્ય પ્રજાનાં પુષ્ટિદસ્ય ચ

વિપાપ્મા વિરજાશ્ચૈવ આયુષ્માઞ્જાયતે ઽચ્યુતઃ