બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.62

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમાભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ગાન્ધર્વમૂર્છનાલક્ષણવર્ણનં નામૈકષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 61॥
પૂર્વાચાર્યમતં બુદ્ધ્વા પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
વિખ્યાતાન્વૈ અલઙ્કારાંસ્તન્મે નિગદતઃ શ્રુણુ

અલઙ્કારાસ્તુ વક્તવ્યાઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્વર્ણૈઃ પ્રહેતવઃ ।
સંસ્થા નયોગૈશ્ચ તથા સદા નાઢ્યાદ્યવેક્ષયા

વાક્યાર્થપદયોગાર્થૈરલઙ્કારૈશ્ચ પૂરણમ્ ।
પદાનિ ગીતકસ્યાહુઃ પુરસ્તાત્પૃષ્ઠતો ઽથ વા

સ્થાતોનિત્રીનરો નીડ્ડીમનઃકણ્ઠશિરસ્થયા ।
એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રવૃત્તો વિધિરુત્તમઃ

ચત્ત્વારઃ પ્રકૃતૌ વર્ણાઃ પ્રવિચારસ્ય નુર્વિધા ।
વિકલ્પમષ્ટધા ચૈવ દેવાઃ ષોડશધા વિદુઃ

સૃષ્ટો વર્મઃ પ્રસંચારી તૃતીયમવરોહણમ્ ।
આરોહણં ચતુર્થં તુ વર્ણં વર્મવિદો વિદુઃ

તત્રૈકઃ સંચરસ્થાયી સંચરસ્તુ ચરો ઽભવત્ ।
અવરોહણવર્ણાનામવરોહં વિનિર્દિશેત્

આરોહણેન વારોહાન્વર્ણાન્વર્ણવિદો વિદુઃ ।
એતેષામેવ વર્ણાનામલઙ્કારન્નિબોધત

અલઙ્કારાસ્તુ ચત્વારસ્થાપની ક્રમરેજનઃ ।
પ્રમાદસ્યાપ્રમાદશ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

વિસ્વરો ઽષ્ટકલાશ્ચૈવ સ્થાનં દ્વ્યેકતરાગતઃ ।
આવર્ત્તસ્યાક્રમો ત્વાક્ષી વેકાર્યાં પરિમાણતઃ

કુમારં સંપરં વિદ્ધિ દ્વિસ્તરં વામનં ગતઃ ।
એષ વૈ એષ ચૈવસ્યકુતરેકઃ કુલાધિકઃ

સ્વેત સ્વે કાતરે જાતકલામગ્નિતરૈષિતઃ ।
તસ્મિંશ્ચૈવ સ્વરે વૃદ્ધિર્નિષ્ટપ્તે તદ્વિચક્ષણઃ

સ્યેનસ્તુ અપરો હસ્ત ઉત્તરઃ કમલાકલઃ ।
પ્રમાણઘસબિન્દુર્ના જાયતે વિદુરે પુનઃ

કલા કાર્યા તુ વર્ણાનાં તદા નુઃ સ્થાપિતો ભવેત્ ।
વિપર્યયસ્ય રોપિસ્યા દ્યસ્ય પ્રાદુર્ઘટી મમ

એકોત્તરઃ સ્વરસ્તુ સ્યાત્ષડ્જતઃ પરમઃ સ્વરઃ ।
અક્ષેપસ્કન્દનાકાર્યં કાકસ્યોયચપુષ્કલમ્

સંતારૌ તૌનુસર્વાય્યૌ કાર્યં વા કારણં તથા ।
આક્ષિપ્તમવરોહ્યાસીત્પ્રોક્ષમદ્યસ્તથૈવ ચ

દ્વાદશે ચ કલાસ્થાનામેકાન્તરગતસ્ તથા ।
પ્રેશોલ્લિખિતમલઙ્કારમેવસ્વરસમન્વિતા

સ્વરસ્વરબહુગ્રામકાપ્રયોષ્ટનુપત્કલા ।
પ્રક્ષિપ્તમેવ કલયાચોપાદાનારયો ભવેત્

દ્વિકથંવાવથાભૂતયત્રભાષિતમુચ્યતે ।
ઉચ્ચરાદ્વિશ્વરારૂઢાતથાયાષ્ટસ્વરાતથા

વાપઃ સ્યાદવરોહેણ નારતો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
એકાન્તરં ચ હ્યેતેવૈતમેવસ્વરસત્તમઃ

સક્ષિપ્રચ્છેદનામાચચતુષ્કલગણઃ સ્મૃતઃ ।
અલઙ્કારા ભવન્ત્યેતે ત્રિંશદ્દેવૈઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

વર્ણાસ્થાનપ્રયોગેણ કલામાત્રાપ્રમાણતઃ ।
સંસ્થાનં ચ પ્રમાણં ચ વિકારો લક્ષણસ્તથા

ચતુર્વિધમિદં જ્ઞેય મલઙ્કારપ્રયોજનમ્ ।
યથાત્મનો હ્યલઙ્કારો વિપયસ્તો વિગર્હિતઃ

વર્મમેવાપ્યલઙ્કર્ત્તું વિષમાહ્યાત્મસંભવાઃ ।
નાનાભરણસંયોગા યથા નાર્યા વિભૂષણમ્

વર્મસ્ય ચૈવાલઙ્કારો વિભૂષા હ્યાત્મસંભવઃ ।
ન પાદે કુણ્ડલં દૃષ્ટં ન કણ્ઠે રસના તથા

એવમેવાદ્યલઙ્કારે વિપર્યસ્તો વિગર્હિતઃ ।
ક્રિયમાણો ઽપ્યલઙ્કારો નાગં યશ્ચૈવ દર્શયત્

યથાદૃષ્ટસ્ય માર્ગસ્યકર્ત્તવ્યસ્યવિધીયતે ।
લક્ષણંપર્યવસ્યાપિવર્ત્તિકા મપિવર્ત્તતે

યાથાતથ્યેન વક્ષ્યામિ માસોદ્ભવમુખોદ્ભવ ।
ત્રયોવિંશતિશીતિસ્તુ વિજ્ઞાતપવદૈવતમ્

નગોનાતુપુરસ્તાનુમધ્યમાંશસ્તુ પર્યયઃ ।
તયોર્વિભાગો દેવાનાં લાવણ્યે માર્ગસંસ્થિતઃ

અનુષઙ્ગમયો દૃષ્ટં સ્વસારં વસ્વરાતર ।
વિપર્યયઃ સંવર્ત્તો ચ સપ્તસ્વરપદક્રમમ્

ગાન્ધારસેતુગીયન્તે વરોમદ્ભગવાનિચ ।
પઞ્ચમંમધ્યમઞ્ચૈવધૈવતં તુ નિષાદતઃ

ષડ્જર્ષભશ્ચજાનીમોમદ્રકેષ્વેવનાન્તરે ।
દ્વેવ્દ્યપરતુકિંવિદ્યાદ્દ્વયમુષ્ણન્તિકસ્યતુ

પ્રાકૃતે વૈકૃતે ચૈવ ગાન્ધારઃ સ પ્રયુજ્યતે ।
પદસ્યાત્યયરૂપન્તુસપ્તરૂપન્તુકૌશિકીમ્

ગાન્ધારસ્યેનકાર્ત્સ્યેન ચાયં યસ્યવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
એષચૈવક્રમોદ્દિષ્ટોમધ્યમાંશસ્ય મધ્યમઃ

યાનિ પ્રોક્તાનિ ગીતાનિવતુરૂપં વિશેષતઃ ।
તતઃ સપ્તસ્વરઙ્કાર્યંસપ્તરૂપઞ્ચકૌશિકી

અગદર્શનમિત્યાહુર્માનુદ્વૈમમકેતથા ।
દ્વિતીયામાસમાત્રાણાભિઃ સર્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ઉત્તરેવપ્રકૃત્યેવંમાતાબ્રાહ્મતલાયત ।
તથાહતાનોપિડકેયત્રમાયાંનિવર્ત્તતે

પાદેનૈકેનમાયાત્રા પાદોનામતિવારિમઃ ।
સંખ્યાપનોપહૂતાંવૈતત્રપાનમિતિ સ્મૃતમ્

દ્વિતીયપાદભઙ્ગઞ્ચગ્રહેનામપ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પૂર્વમષ્ઠતીટતી નદ્વિતીયં ચાપરાન્તિકૈઃ

પાદભાગસપાદં તુ પ્રકૃત્યમપિ સંસ્થિતમ્ ।
ચતુર્થમુત્તરં ચૈવમદ્રવત્પાવમદ્રકૌ

મદ્રકોદક્ષિણસ્યાપિ યથોક્તા વર્ત્તતે કલા ।
સર્વમેવાનુયોગં તુ દ્વિતીયં બુદ્ધિમિષ્યતે

પાદૌવાહરણં ચાસ્યાત્પારં નાત્ર વિધીયતે ।
એકત્વં મુનુયોગસ્ય દ્વયોર્યદ્યદ્દ્વિજોત્તમ

અનેકસમવાયસ્તુ પાતકા હરિણા સ્મૃતાઃ ।
તિસૃણાં ચૈવ વૃત્તીનાં વૃત્તૌ વૃત્તે ચ દક્ષિણઃ

અષ્ટૌ તુ સમવાયસ્તુ વીરા સંમૂર્છના તથા ।
કસ્યનાસુતરાચૈવ સ્વરશાખા પ્રકીર્ત્તિતા