બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.59

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપાદ્ધાતપાદે ઽષ્ટપઞ્ચશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 58॥
બૃહસ્પતિરુવાચ
ઋષયસ્ત્વેવ મુક્તાસ્તુ પરં હર્ષમુપાગતાઃ ।
પરં શુશ્રૂષયા ભૂયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્

ઋષય ઊચુઃ
વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાં ચામિતતેજસામ્ ।
સ્થિતિં ચૈષાં પ્રભાવં ચ બ્રૂહિ નઃ પરિપૃચ્છતામ્

એવમુક્તસ્તતસ્તૈસ્તુ તદાસૌ લોમહર્ષણઃ ।
શૃણ્વતામુત્તરાખ્યાને ઋષીણાં વાક્ય કોવિદઃ

અખ્યાનકુશલો ભૂયઃ પરં વાક્યમુવાચ હ ।
બ્રુવતો મે નિબોધંશ્ચ ઋષિરાહ યથા મમ

વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાં ચામિતતેજસામ્ ।
સ્થિતિં ચૈષાં પ્રભાવં ચ ક્રમતો મે નિબોધત

વરુણસ્ય સપત્નીકાન્ સ્તુતા દેવી ઉદાહૃતા ।
તસ્યાઃ પુત્રૌ કલિર્વૈદ્યઃ સ્તુતા ચ સુરસુંદરી

કલિપુત્રૌ મહાવીર્યૌં જયશ્ચ વિજયશ્ચ હ ।
વૈદ્યપુત્રૌ ઘૃણિશ્ચૈવ મુનિશ્ચૈવ મહાબલૌ

પ્રત્તાનામનુ કામાનામન્યોન્યસ્ય પ્રભક્ષિણૌ ।
ભક્ષ્યિત્વા તાવન્યોન્યં વિનાશં સમવાપ્નુતઃ

કલિઃ સુરાયાઃ સંજ્ઞેયસ્તસ્ય પુત્રો મદઃ સ્મૃતઃ ।
સ્મૃતા હિંસા કલેર્ભાર્યા શ્રેષ્ઠા યા નિકૃતસ્મૃતિઃ

પ્રસૂતાન્યે કલેઃ પુત્રાશ્ચત્વારઃ પુરુષાદકાઃ ।
નાકે વિઘ્નશ્ચ વિખ્યાતો ભદ્રમોવિધમસ્તથા

અશિરસ્કતયા વિઘ્નો નાકશ્ચૈવાશરીરવાન્ ।
ભદ્રમશ્ચૈકહસ્તો ઽભૂદ્વિધમશ્ચૈકપાત્સ્મૃતઃ

ભદ્રમસ્ય તથાપત્ની તામસી પૂતના તથા ।
રેવતી વિધમસ્યાપિ તયોઃ પુત્રાઃ સહસ્રશઃ

નાકસ્ય શકુનિઃ પત્ની વિઘ્નસ્ય ચ અયો મુખી ।
રાક્ષસાસ્તુ મહાવીર્યાઃ સંધ્યાદ્વયવિચારિમઃ

રેવતીપૂતનાપુત્રા નૈઋતા નામતઃ સ્મૃતાઃ ।
ગ્રહસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે બાલાનાં તુ વિશેષતઃ

સ્કન્દસ્તેષામધિપતિર્બ્રહ્મણો ઽનુમતઃ પ્રભુઃ ।
બૃહસ્પતેર્યા ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી

યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા ચરતે સદા ।
પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય ચ

વિશ્વકર્મા સુરસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।
ત્વષ્ટા વિરાજો રૂપાણિ ધર્મપૌત્ર ઉદારધીઃ

કર્ત્તા શિલ્પિસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાં તુ યોગતઃ ।
યઃસર્વેષાં વિમાનાનિ દેવતાનાં ચકાર હ

માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ ।
પ્રહ્રાદી વિશ્રુતા તસ્ય પત્ની ત્વષ્ટુર્વિરોચના

વિરોચનસ્ય ભગિની માતા ત્રિશિરસસ્તથા ।
દેવાચાર્યસ્ય મહતો વિશ્વરૂપસ્ય ધીમતઃ

વિશ્વકર્માત્મજશ્વૈવ વિશ્વકર્મા મયઃ સ્મૃતઃ ।
સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા સ્વસા તસ્ય યવીયસી

ત્વાષ્ટ્રી યા સવિતુર્ભાર્યા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।
પ્રાસૂત સા મહાભાગં મનું જ્યેષ્ઠં વિવસ્વતઃ

યમૌ પ્રાસૂત ચ પુનર્યમં ચ યમુનાં ચ હ ।
સા તુ ગત્વા કુરૂન્દેવી વડવા રૂપધારિણી

સવિતુશ્ચાસ્ય રૂપસ્ય નાસિકાભ્યાં તુ તૌ સ્મૃતૌ ।
પ્રાસૂત સા મહાભાગ ત્વન્તરિક્ષે ઽશ્વિનૌ કિલ

નાસત્યં ચૈવ દસ્રં ચ માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાવુભૌ ।
ઋષય ઊચુઃ
કસ્માન્માર્ત્તણ્ડ ઇત્યેષ વિવસ્વાનુદિતો બુધૈઃ

કિમર્થં સાસુરૂપા વૈ નાસિકાભ્યામસૂયત ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામો સર્વં નો બ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

સૂત ઉવાચ
ચિરોત્પન્નમતિર્ભિન્નમણ્ડં ત્વષ્ટ્રા વિદારિતમ્ ।
ગર્ભવધં ભ્રાન્તઃ કશ્યપો વિદ્રુતો ભવેત્

અણ્ડે દ્વિધાકૃતે ત્વણ્ડં દૃષ્ટ્વા ત્વષ્ટેદમબ્રવીત્ ।
નૈતન્ન્યૂનં ભવાદણ્ડં માર્ત્તણ્ડસ્ત્વં ભવાનઘ

ન ખલ્વયં મૃતોંઽડસ્થ ઇતિ સ્નેહાત્પિતાબ્રવીત્ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નામાન્વર્થમુદાહરન્

યન્માર્ત્તણ્ડો ભવેત્યુક્તસ્ત્વણ્ડાત્સોંડે દ્વિધાકૃતે ।
તસ્માદ્વિવસ્વાન્માર્ત્તણ્ડઃ પુરાણજ્ઞૈર્વિભાવ્યતે

તતઃ પ્રજાઃ પ્રવક્ષ્યામિ માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ ।
વિજજ્ઞે સવિતુર્ભાર્યા સંજ્ઞા પુત્રાંસ્તુ ત્રીન્પુનઃ

મનું યમીં યમં ચૈવ છાયા સા તપતી તથા ।
શનૈશ્ચરં તથૈવૈતે માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ

વિવસ્વાન્કશ્યપાજ્જજ્ઞે દાક્ષાયિણ્યાં મહાયશાઃ ।
તસ્ય સંજ્ઞાભવદ્ભાર્યા ત્વાષ્ટ્રી દેવી વિવસ્વતઃ

સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।
સા તુ ભાર્યા ભગવતો માર્ત્તણ્ડસ્યાતિતેજસઃ

ન ખલ્વયે મૃતો હ્યણ્ડે ઇતિ સ્નેહાત્તમબ્રવીત્ ।
અજાનન્કશ્યપઃ સ્નેહાત્ માર્ત્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે

તેજસ્ત્વભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમેવ વિવસ્વતઃ ।
યેનાપિ તાપયામાસ ત્રીલ્લોઙ્કાન્કશ્યપાત્મજઃ

ત્રીણ્યપત્યાનિ સંજ્ઞાયાં જનયામાસ વૈ રવિઃ ।
દ્વૌ સુતૌ તુ મહાવીર્યૌં કન્યૈકા વિદિતૈવ ચ

મનુર્વૈવસ્વતો જ્યેષ્ઠઃ શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
તતો યમો યમી ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ

અસહ્યતેજસ્તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ ।
અસહન્તી સ્વકાં છાયાં સવર્ણાં નિર્મમે પુનઃ

મહાભાગા તુ સા નારી તસ્યાશ્છાયાસમુદ્ગતા ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતા ભૂત્વા પુનઃ સંજ્ઞામભાષત

વદસ્વ કિં મયા કાર્યં સા સંજ્ઞા તામથાબ્રવીત્ ।
અહં યાસ્યાપિ ભદ્રં તે સ્વમેવ ભવનં પિતુઃ

ત્વયેહ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા ।
ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની

ભર્ત્તવ્યા નૈવમાખ્યેયમિદં ભગવતે ત્વયા ।
ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં તથેત્યુક્તા તથા ચ સા

ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદ્વ્રીડિતેવ તપસ્વિની ।
પિતા તામાગતાં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધઃ સંજ્ઞામથાબ્રવીત્

ભર્ત્તુઃ સમીપં ગચ્છેતિ નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ ।
અગમદ્વડવા ભૂત્વાચ્છાદ્ય રૂપમનિન્દિતા

ઉત્તરાન્સા કુરૂન્ગત્વા તૃણાન્યથ ચચાર સા ।
દ્વિતીયાયાં તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્ત્ય તામ્

આદિત્યો જનયામાસ પુત્રાવાદિત્યવર્ચસૌ ।
પૂર્વજસ્ય મનોસ્તુલ્યૌ સાદૃશ્યેન તુ તૌ પ્રભૂ

શ્રુતશ્રવા મનુસ્તાભ્યાં સાવર્ણિર્વૈ ભવિષ્યતિ

શ્રુતકર્મા તુ વિજ્ઞેયો ગ્રહો વૈ યઃ શનૈશ્ચરઃ ।
મનુરેવાભવત્સો ઽપિ સાવર્ણિરિતિ ચોચ્યતે

સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી સા વૈ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા ।
ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ત તથા પૂર્વજેષુ વૈ

મનુસ્તચ્છાક્ષમત્સર્વં યમસ્તદ્વૈ ન ચાક્ષમત્ ।
બહુશો જલ્પમાનસ્તુ સાપત્ન્યાદતિદુઃખિતઃ

તાં વૈ રોષાચ્ચ બાલાચ્ચ ભાવિનોર્ઽથસ્ય વૈ બલાત્ ।
યદા સંતર્જયામાસ ચ્છાયાં વૈવસ્વતો યમઃ

સા શશાપ તતઃ ક્રોધાત્સાર્ણિજનની યમમ્ ।
યદા તર્જયસે ઽકસ્માત્પિતૃભાર્યાં યશસ્વિનીમ્

તસ્માત્તવૈષ ચરમઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ

મનુના સહ ધર્માત્મા પિતુઃ સર્વં ન્યવેદયત્ ।
ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્વિનિર્જિતઃ

તસ્યાં મયોદ્યતઃ પાદો ન તુ દેહે નિપાતિતઃ ।
બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાત્તદ્ભવાન્ક્ષન્તુમર્હતિ

શપ્તો ઽહમસ્મિ લોકેશ જનન્યા તપતાં વર ।
તવ પ્રસાદો નસ્ત્રાતુમેતસ્માન્મહતો ભયાત્

વિવસ્વાનેવમુક્તસ્તુ યમં પ્રોવાચ વૈ પ્રભુઃ ।
અસંશયં પુત્ર મહદ્ભવિષ્યત્યત્ર કારણમ્

યેન ત્વામાવિશત્ક્રોધો ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્ ।
ન શક્યમેતન્મિથ્ય તુ કર્ત્તું માતુર્વચસ્તવ

કૃમયો માંસમાદાય યાસ્યન્તિ ચ મહીં તવ ।
તતઃ પાદં મહાપ્રાજ્ઞ પુનઃ સાંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્

કૃતમેવં વચઃ સત્યં માતુસ્તવ ભવિષ્યતિ ।
શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતો ભવિષ્યસિ

આદિત્યસ્ત્વબ્રવીત્સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ તુ ।
તુલ્યેષ્વભ્યધિકસ્નેહ એકસ્મિન્ક્રિયતે ત્વયા

સા તત્પરિહરન્તી વૈ નાચચક્ષે વિવસ્વતઃ ।
આત્મના સ સમાધાય યોગાત્તત્ત્વમપશ્યત

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્નાશાય કુપિતઃ પ્રભુઃ ।
સા તત્સર્વં યથા તત્ત્વમાચચક્ષે વિવસ્વતઃ

વિવસ્વાંસ્તુ યથા શ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ત્વષ્ટારમભ્યયાત્ ।
ત્વષ્ટા તુ તં યથાન્યાયમર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્

નિર્દગ્ધુકામં રોષેણ સાંત્વયામાસ વૈ શનૈઃ ।
તવાતિતેજસા યુક્તમિદં રૂપં ન શોભતે

અસહન્તી તુ તત્સંજ્ઞા વને ચરતિ શાદ્વલે ।
દ્રક્ષ્યતે તાં ભવનદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્

શ્લાઘ્યયૌવનસંપન્નાં યોગમાસ્થાય ગોપતે ।
અનુકૂલં ભવેદેવં યદિ સ્યાત્સમયો મતઃ

રૂપં નિવર્ત્તયેયં તે હ્યાદ્યં શ્રેષ્ઠમરિન્દમ ।
રૂપં વિવસ્વતસ્ત્વાસીત્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તથા

તેનાસૌ પીડિતા દેવી રૂપેણ તુ દિવસ્પતેઃ ।
તસ્માત્તે સમચક્રં તુ વર્તતે રૂપમદ્ભુતમ્

અનુજ્ઞાતસ્તતસ્ત્વષ્ટ્રા રૂપનિર્વર્ત્તનાય વૈ ।
તતો ઽભ્યુપાગમત્ત્વષ્ટા માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ

ભ્રમિમારોપ્ય તત્તેજઃ શાતયામાસ તસ્ય વૈ ।
તં નિર્મૂલિત તેજસ્કં તેજસાપહૃતેન તુ

કાન્તાં પ્રભાકરો દ્રષ્ટુમિયેષ શુભદર્શનઃ ।
દદર્શ યોગમાસ્થાય સ્વાં ભાર્યાં વડવાં તથા

અદૃશ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ ।
અશ્વરૂપેણ માર્ત્તણ્ડસ્તાં મુખે સમભાવયત્

મૈથુનાન્તનિવિષ્ટા ચ પરપુંસો ઽભિશઙ્કયા ।
સા તં નિઃસારયામાસ નોભ્યાં શુક્રં વિવસ્વતઃ

દેવૌ તસ્માદજાયેતામશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ।
નાસત્યશ્ચૈવ દસ્રશ્ચ સ્મૃતૌ દ્વાદશમૂર્તિતઃ

માર્ત્તણ્ડસ્ય સુતાવેતાવષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
તાં તુ રૂપેણ કાન્તેન દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ

સ તાં દૃષ્ટ્વા તદા ભાર્યાં તુતો ષૈતામુવાચ હ ।
યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ

ધર્મેણ રઞ્જયામાસ ધર્મરાજસ્તતસ્તુ સઃ ।
સો ઽલભત્કર્મણાં તેન શુભેન પરમાં દ્યુતિમ્

પિતૄણામાધિપત્યં ચ લોકપાલત્વમેવ ચ ।
મનુઃ પ્રજાપતિસ્ત્વેષ સાવર્ણિઃ સ મહાયશાઃ

ભાવ્યઃ સો ઽનાગતે તસ્મિન્મનુઃ સાવર્ણિકેન્તરે ।
મેરુપૃષ્ઠે તપો ઘોરમદ્યાપિ ચરતે પ્રભુઃ

ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્તત્રગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્ ।
ત્વષ્ટા તુ તેન રૂપેણ વિષ્ણોશ્ચક્રમકલ્પયત્

મહામહો ઽપ્રતિહતં દાનવાન્પ્રતિવારણમ્ ।
યવીયસી તયોર્યા તુ યમુનાચ યશસ્વિની

અભવત્સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકપાવની ।
યસ્તુ જ્યેષ્ઠો મહાતેજાઃ સર્ગો યસ્યેતિ સાંપ્રતમ્

વિસ્તરં તસ્ય વક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।
ઇદં તુ જન્મ દેવાનાં શૃણુયાદ્વા પઠેચ્ચ વા

વૈવસ્વતસ્ય પુત્રાણાં સપ્તાનાં તુ મહૌજસામ્ ।
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ