બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.56

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમાભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સાગરોપાખ્યાનેશુમતો રાજ્યપ્રાપ્તિર્નામ પઞ્ચપઞ્ચશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 55॥
જૈમિનિરુવાચ
એતત્તે ચરિતં સર્વં સગરસ્ય મહાત્મનઃ ।
સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં તુ કથિતં પાપનાશનમ્

ખણ્ડોં ઽયં ભારતો નામ દક્ષિણોત્તરમાયતઃ ।
નવયોજનસાહસ્રં વિસ્તારપરિમણ્ડલમ્

પુત્રૈસ્તસ્ય નરેદ્રસ્ય મૃગયદ્ભિસ્તુરઙ્ગમમ્ ।
યોજનાનાં સહસ્રં તુ ખાત્વાષ્ટૌ વિનિપાતિતાઃ

સાગરસ્ય સુતૈર્યસ્માદ્વર્દ્ધિતો મકરાલયઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ લોકેષુ સાગરાખ્યામવાપ્તવાન્

બ્રહ્મપાદાવધિ મહીં સતીર્થક્ષેત્રકાનનામ્ ।
અબ્ધિઃ સંક્રમયામાસ પરિક્ષિપ્ય નિજાંભસા

તતસ્તન્નિલયાઃ સર્વે સદેવાસુરમાનવાઃ ।
ઇતસ્તતશ્ચ સંજાતા દુઃખેન મહતાન્વિતાઃ

ગોકર્ણં નામ વિખ્યાતં ક્ષેત્રં સર્વસુરાર્ચિતમ્ ।
સાર્દ્ધયોજનવિસ્તારં તીરે પશ્ચિમ વારિધેઃ

તત્રાસંખ્યાનિ તીર્થાનિ મુનિદેવાલયાશ્ચ વૈ ।
વસંતિ સિદ્ધસંઘાશ્ચ ક્ષેત્રે તસ્મિન્પુરા નૃપ

ક્ષેત્રં તલ્લોકવિખ્યાતં સર્વપાપહરં શુભમ્ ।
તત્તીર્થમબ્ધેરપતદ્ભાગે દક્ષિણપશ્ચિમે

યત્ર સર્વે તપસ્તપ્ત્વા મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
નિર્વાણં પરમં પ્રાપ્તાઃ પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્

તત્ત્રેત્રસ્ય પ્રભાવેણ પ્રીત્યા ભૂતગણૈઃ સહ ।
દેવ્યા ચ સકલૈર્દેવૈર્નિત્યં વસતિ શઙ્કરઃ

એનાંસિ યત્સમુદ્દિશ્ય તીર્થયાત્રાં પ્રકુર્વતામ્ ।
નૃણામાશુ પ્રણશ્યન્તિ પ્રવાતે શુષ્કપર્ણવત્

તત્ક્ષેત્રસેવનરતિર્ નૈવ જાત્વભિજાયતે ।
સમીપે વસમાનોનામપિ પુંસાં દુરાત્મનામ્

મહાતા સુકૃતેનૈવ તત્ક્ષેત્રગમને રતિઃ ।
નૃણાં સંજાયતે રાજન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન

નિર્બન્ધેન તુ યે તસ્મિન્પ્રાણિનઃ સ્થિરજઙ્ગમાઃ ।
મ્રિયન્તે નૃપ સદ્યસ્તે સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યન્તિ શાશ્વતમ્

સ્મૃત્યાપિ સકલૈઃ પાપૈર્યસ્ય મુચ્યેત માનવઃ ।
ક્ષેત્રાણામુત્તમં ક્ષેત્રં સર્વતીર્થનિકેતનમ્

સ્નાત્વા ચૈતેષુ તીર્થેષુ યજન્તશ્ચ સદાશિવમ્ ।
સિદ્ધિકામા વસંતિ સ્મ મુનયસ્તત્ર કેચન

કામક્રોધવિનિર્મુક્તા યે તસ્મિન્વીતમત્સરાઃ ।
નિવસંત્યચિરેણૈવ તત્સિદ્ધિંપ્રાપ્નુવન્તિ હિ

જપહોમરતાઃ શાન્તા નિપતા બ્રહ્મચારિણઃ ।
વસંતિ તસ્મિન્યે તે હિ સિદ્ધિં પ્રાપ્સ્યન્ત્યભીપ્સિતામ્

દાનહોમજપાદ્યં વૈ પિતૃદેવદ્વિજાર્ચનમ્ ।
અન્યસ્માત્કોટિગુણિતં ભવેત્તસ્મિન્ફલં નૃપ

અંભોધિસલિલે મગ્ન તસ્મિન્ ક્ષેત્રે ઽતિપાવને ।
મહતા તપસા યુક્તા મુનયસ્તન્નિવાસિનઃ

સહ્યં શિખરિણં શ્રેષ્ઠં નિલયાર્થં સમારુહન્ ।
વસંતસ્તત્ર તે સર્વે સંપ્રધાર્ય પરસ્પરમ્

સહેન્દ્રાદ્રૌ તપસ્યન્તં રામં ગન્તું પ્રચક્રમુઃ ।
રાજોવાચ ।
અગસ્ત્યપીતતોયે ઽબ્ધૌ પરિતો રાજનન્દનૈઃ

ખાત્વાધઃ પાતિતે ક્ષેત્રે સતીર્થાશ્રમકાનને ।
ભૂભાગેષુ તથાન્યેષુ પુરગ્રમાકરાદિષુ

વિનાશિતેષુ દેશેષુ સમુદ્રોપાન્તવર્ત્તિષુ ।
કિમકાર્ષુર્મુનિશ્રેષ્ઠ જનાસ્તન્નિલયાસ્તતઃ

તત્રૈવ ચાવસન્કૃચ્છ્રાત્પ્રસ્થિતાન્યત્ર વા તતઃ ।
કિયતા ચૈવ કાલેન સંપૂર્ણો ઽભૂદપાંનિધિઃ ।
કેન વાપિ પ્રકારેણ બ્રહ્મન્નેતદ્વદસ્વ મે

જૈમિનિરુવાચ
અનૂપેષુ પ્રદેશેષુ નાશિતેષુ દુરાત્મભિઃ

જનાસ્તન્નિલયાઃ સર્વે સંપ્રયાતા ઇતસ્તતઃ ।
તત્રૈવ ચાવસન્કૃચ્છ્રાત્કેચિત્ક્ષેત્રનિવાસિનઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ રાજન્નંશુમતઃ સુતઃ ।
બભૂવ ભુવિધર્માત્મા દિલીપ ઇતિ વિશ્રુતઃ

રાજ્યે ઽભિષિચ્ય તં સમ્યગ્ભુક્તભોગોંઽશુમાન્નૃપઃ ।
વનં જગામ મેધાવી તપસે ધૃતમાનસઃ

દિલીપસ્તુ તતઃશ્રીમાનશેષાં પૃથિવીમિમામ્ ।
પાલયામાસ ધર્મેણ વિજિત્ય સકલાનરીન્

ભગીરથો નામ સુતસ્તસ્યાસીલ્લોકવિશ્રુતઃ ।
સર્વધર્માર્થકુશલઃ શ્રીમાનમિતવિક્રમઃ

રાજ્યે ઽભિષિચ્ય તં રાજા દિલીપો ઽપિ વનં યયૌ ।
સ ચાપિ પાલયન્નુર્વીં સમ્યગ્વિહતકણ્ટકામ્

મુમુદે વિવિધૈર્ભોગૈર્દિવિ દેવપતિર્યથા ।
સ શુશ્રાવાત્મનઃ પૂર્વં પૂર્વજાનાં મહીપતિઃ

નિરયે પતનં ઘોરં વિપ્રકોપસમુદ્ભવમ્ ।
બ્રહ્મદણ્ડહતાન્સર્વાન્પિતઞ્છ્રુત્વાતિદુઃખિતઃ

રાજ્યે બન્ધુષુ ભોગે વા નિર્વેદં પરમં યયૌ ।
સ મન્ત્રિપ્રવરે રાજ્યં વિન્યસ્ય તપસે વનમ્

પ્રયયૌ સ્વપિતૄન્નાકં નિનીષુર્નૃપસત્તમઃ ।
તપસા મહાતા પૂર્વમાયુષે કમલોદ્ભવમ્

આરાધ્ય તસ્માલ્લેભે ચ યાવદાયુર્નિજેપ્સિતમ્ ।
તતો ગઙ્ગાં મહારાજ સમારાધ્ય પ્રસાદ્ય ચ

વરમાગમનં વવ્રે દિવસ્તસ્યા મહીંપ્રતિ ।
તતસ્તાં શિરસા ધર્ત્તુ તપસાઽરાધયચ્છિવમ્

સ ચાપિ તદ્વરં તસ્મૈ પ્રદદૌ ભક્તવત્સલઃ ।
મેરોર્મૂર્ધ્નસ્તતો ગઙ્ગાં પતં તી શિરસાત્મનઃ

સગ્રાહનક્રમકરાં જગ્રાહ જગતાં પતિઃ ।
સા તચ્છિરઃ સમાસાદ્ય મહાવેગપ્રવાહિની

તજ્જટામણ્ડલે શુભ્રે વિલિલ્યે સાતિગહ્વરે ।
ચુલકોદકવચ્છંભોર્વિલીનાં શિરસિ પ્રભોઃ

વિલોક્ય તત્પ્રમોક્ષાય પુનરારાધયદ્ધરમ્ ।
સ તાં શર્વપ્રસાદેન લબ્ધ્વા તુ ભુવમાગતામ્

આનિન્યે સાગરા દગ્ધા યત્ર તાં વૈ દિશં પ્રતિ ।
સઽનુવ્રજન્તી રાજાનં રાજર્ષેર્યજતઃ પથિ

તદ્યજ્ઞવાટમખિલં પ્લાવયામાસ સર્વતઃ ।
સ તુ રાજઋષિઃ ક્રુદ્ધો યજ્ઞવાટે ઽખિલે તયા

મગ્ને ગણ્ડૂષજલવત્સ પપૌ તામશેષતઃ ।
અતન્દ્રિતો વર્ષશતં શુશ્રૂષિતવા સ તં પુનઃ

તસ્માત્પ્રસન્નાન્નૃપતિર્લેમે ગઙ્ગાં મહાત્મનઃ ।
ઉષિત્વા સુચિરં તસ્યનિસૃતા જઠરાદ્યતઃ

પ્રથિતં જાહ્નવીત્યસ્યાસ્તતો નામાભવદ્ભુવિ ।
ભગીરથાનુગા ભૂત્વા તત્પિતૄણામશેષતઃ

નિજાંભસાસ્થિભસ્માનિ સિષેચ સુરનિમ્નગા ।
તતસ્તદંભસા સિક્તેષ્વસ્થિભસ્મસુ તત્ક્ષણાત્

નિરયાત્સાગરાઃ સર્વે નષ્ટપાપા દિવં યયુઃ ।
એવં સા સાગરાન્સર્વાન્દિવં નીત્વા મહાન્દી

તેનૈવ માર્ગેણ જવાત્પ્રયાતા પૂર્વસાગરમ્ ।
સેનોર્મૂર્ધ્નશ્ચતુર્ભેદા ભૂત્વા યાતા ચતુર્દ્દિશમ્

ચતુર્ભેદતયા ચાભૂત્તસ્યા નામ્નાં ચતુષ્ટયમ્ ।
સીતા ચાલકનન્દા ચ સુચક્ષુર્ભદ્રવત્યપિ

અગસ્ત્યપીતસલિલાચ્ચિરં શુષ્કોદકા અપિ ।
ગઙ્ગાંભસા પુનઃ પૂર્ણાશ્ચત્વારો ઽમ્બુધયો ઽભવન્

પૂર્વમાણે સમુદ્રે તુ સાગરૈઃ પરિવર્દ્ધિતે ।
અન્તર્હિતાભવન્દેશા બહવસ્તત્સમીપગાઃ

સમુદ્રોપાન્તવર્ત્તીનિ ક્ષેત્રાણિ ચ સમન્તતઃ ।
ઇતસ્તતઃ પ્રયાતાશ્ચ જનાસ્તન્નિલયા નૃપ

ગોકર્ણમિતિ ચ ક્ષેત્રં પૂર્વં પ્રોક્તં તુ યત્તવ ।
અર્મવોપાત્તવર્ત્તિત્વાત્સમુદ્રે ઽતર્દ્ધિમાગમત્

તતસ્તન્નિલયાઃ સર્વે તદુદ્ધારાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ।
સહ્યાદ્રેર્ભૃગુશાર્દૂલં દ્રષ્ટુકામા યયુર્નૃપ