બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.57

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમાભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ગઙ્ગાનયનં નામ ષટ્પઞ્ચશત્તમો ઽધ્યાયઃ
જૈમિનિરુવાચ
તતઃ શુષ્કસુમિત્રાદ્યા મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
યયુર્દિદૃક્ષવો રામં મહેન્દ્રમચલં પ્રતિ

અતીત્ય સુબહૂન્દેશાન્વનાનિ સરિતસ્તથા ।
આસેદુરચલશ્રેષ્ઠં ક્રમેણ મુનિપુઙ્ગવાઃ

તમારુહ્ય શનૈસ્તસ્યખ્યાતમાશ્રમમણ્ડલમ્ ।
પ્રશાન્તક્રૂરસત્ત્વાઢ્યં શુભં મધ્યે તપોવનમ્

સર્વર્ત્તુફલપુષ્પાઢ્યતરુખણ્ડમનોહરમ્ ।
સ્નિગ્ધચ્છાયમનૌપમ્યં સ્વામોદિસુખમારુતમ્

તં તદાશ્રમમાસાદ્ય બ્રહ્મઘોષેણ નાદિતમ્ ।
વિવિશુર્ત્દૃષ્ટમનસો યથાવૃદ્ધપુરસ્સરમ્

બ્રહ્માસને સુખાસીનં મૃદુકૃષ્ણાજિનોત્તરે ।
શિષ્યૈઃ પરિવૃતં શાન્તં દદૃશુસ્તે તપોધનાઃ

કાલાગ્નિમિવ લોકાંસ્ત્રીન્દગ્ધ્વા પૂર્વં નિજેચ્છયા ।
તદ્દોષશાન્ત્યૈ તપસિ પ્રવૃત્તમિવ્ દેહિનમ્

તે સમેત્ય ભૃગુશ્રેષ્ઠં વિનયાચારશાલિનઃ ।
વવન્દિરે મહામૌનં ભક્તિપ્રણતકન્ધરાઃ

તતસ્તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા મુનીન્ભૃગુકુલોદ્વહઃ ।
અર્ઘપાદ્યાદિભિઃ સમ્યક્પૂજયામાસ સાદરમ્

તાનાસીનાન્કૃતાતિથ્યાનૃષીન્દેશાન્તરાગતાન્ ।
ઉવાચ ભૃગુશાર્દૂલઃ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ

સ્વાગતં વો મહાભાગા યૂયં સર્વે સમાગતાઃ ।
કરણીયં કિમસ્માભિર્વદધ્વમવિચારિતમ્

તતસ્તે મુનયો રામં પ્રણમ્યેદમથાબ્રુવન્ ।
અવેહ્યસ્માન્મુનિશ્રેષ્ઠ ગોકર્ણનિલયાન્મુનીન્

ખનદ્ભિઃ સાગરૈર્ભૂમિં કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે ।
સતીર્થં તન્મહાક્ષેત્રં પતિતં સાગરાંભસિ

ઉત્સારિતાર્મવજલં ક્ષેત્રં તત્સર્વપાવનમ્ ।
ઉપલબ્ધુમભીપ્સામો ભવતસ્તુ ન સંશયઃ

વિષ્ણોરંશેન સંજાતો ભવાન્ભૃગુકુલે કિલ ।
તસ્માત્કર્તુમશક્યં તે ત્રૈલોક્યે ઽપિ ન કિઞ્ચન

વાઞ્છિતાર્થપ્રદો લોકે ત્વમેવેત્યનુશુશ્રુમ ।
વયં ત્વામાગતાઃ સર્વે રામૈતદભિયાચિતુમ્

સ ત્વમાત્મપ્રભાવેણ ક્ષેત્રપ્રવરમદ્ય તત્ ।
દાતુમર્હસિ વિપ્રેન્દ્ર સમુત્સાર્યાર્મવોદકમ્

રામ ઉવાચ
એતત્સર્વમશેષણ વિદિતં મે તપોધનાઃ ।
કરણીયં ચ વઃ કૃત્યં મયા નાત્ર વિચારણા

કિં તુ યુષ્મદભિપ્રેતં કર્મ લોકે સુદારુણમ્ ।
શસ્ત્રસંગ્રહણાચ્છક્યં મયાપિ ન તદન્યથા

દત્તસર્વાભયો ઽહં વૈ ન્યસ્તશસ્ત્રઃ શમાન્વિતઃ ।
તપઃ સમાસ્થિતશ્ચર્તુ પ્રાગેવ પિતૃ શાસનાત્

ન જાતુ શસ્ત્રગ્રહણં કરિષ્યામીત્યહં પુરા ।
પ્રતિશ્રુત્ય સતાં મધ્યે તપઃ કર્ત્તુમિહાનઘાઃ

શસ્ત્રગ્રહણસાધ્યત્વાદ્યુષ્મદીપ્સિતવસ્તુનઃ ।
કિઙ્કર્ત્તવ્યં મયાત્રેતિ મમ ડોલાયતે મનઃ

શુષ્ક ઉપાચ ।
સતાં સંરક્ષણાર્થાય શસ્ત્રસંગ્રહણં તુ યત્ ।
તન્નચ્યાવયતે સત્યદ્યથોક્તં બ્રહ્મણા પુરા

તસ્માદસ્મદ્ધિતાર્થાય ભવતા ગ્રાહ્યમાયુધમ્ ।
ધર્મ એવ મહાંસ્તેન ચરિતસ્તે ભવિષ્યતિ

જૈમિનિરુવાચ
એવં સંપ્રાર્થ્યમાનસ્તુ મુનિભિર્ભૃગુપુઙ્ગવઃ ।
તમનુદ્રુત્ય મેધાવી ધર્મમુદ્દિશ્ય કેવલમ્

સ તૈઃ સહ મુનિશ્રેષ્ઠો દિશં દક્ષિણપશ્ચિમામ્ ।
સમુદ્દિશ્ય ચચૌ રાજન્દ્રષ્ટુકામઃ સરિત્પતિમ્

સ સહ્યમચલશ્રેષ્ઠમવતીર્ય ભૃગૂદ્વહઃ ।
તત્પરં સરિતાં પત્યુસ્તીરં પ્રાપ મહામનાઃ

સ દદર્શ મહાભાગઃ પરિતો મારુતાકુલમ્ ।
આકરં સર્વરત્નાનાં પૂર્યમાણમનારતમ્

અપરિજ્ઞેયગાંભીર્યં મહાતામિવ માનસમ્ ।
દુષ્પારપારં સર્વસ્ય વિવિધગ્રહસંહતિમ્

અપ્રધૃષ્ય તમં લોકે ધાતારમિવ કેવલમ્ ।
આત્માનમિવ ચાત્મત્વે ન્યક્કૃતાખિલમુદ્ધતમ્

આશ્રયં સર્વસત્ત્વાનામાપગાનાં ચ પાર્થિવઃ ।
અત્યર્થચપલોત્તુગતરઙ્ગશતમાલિનમ્

ઉપાન્તોપલસંઘાતકુહરાન્તરસંશ્રયાત્ ।
વિશીર્યમાણલહરીશતફેનૌઘસોભિતમ્

ગંભીરઘોષં જલધિં પશ્યન્મુનિગણૈઃ સહ ।
સંસેવ્યમાનસ્તરલૈર્લહરીકણશીતલૈઃ

મુહૂર્ત્તમિવ રાજેન્દ્ર તીરેનદનદીપતેઃ ।
વિશશ્રમે મહાબાહુર્દ્રષ્ટુકામઃ પ્રચેતસમ્

તતો રામઃ સમુત્થાય દક્ષિણાભિમુખઃ સ્થિતઃ ।
મેઘગંભિરયા વાચા વરુણં વાક્યમબ્રવીત્

અહં મુનિગણૈઃ સાર્દ્ધમાગતસ્ત્વદ્દિદૃક્ષયા ।
તસ્માત્સ્વરૂપધૃઙ્મહ્યં પ્રચેતો દેહિ દર્શનમ્

ઇતિ શ્રુત્વાપિ તદ્વાક્યં વરુણો યાદસાં પતિઃ ।
ન ચચાલ નિજસ્થાનાન્નૃપ ધીરતરસ્ત્વયમ્

પુનઃ પુનશ્ચ રામેણ સમાહૂતો ઽપિ તોયરાટ્ ।
ન દદૌ દર્શનં તસ્મૈ પ્રતિવાચ્યં ચ નાભ્યધાત્

અલઙ્ઘનીયં તદ્વાક્યં વરુણેનાવધીરિતમ્ ।
અત્યન્તમિતિ કાર્યાર્થી વિદુષા સમુપેક્ષિતમ્

તતઃ પ્રચેતસા વાક્યં મન્યમાનો ઽવધીરિતમ્ ।
ચુકોપ તમભિપ્રેક્ષ્ય રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ

સંક્ષુબ્ધસાગરાકારઃ સ તદા સ્વબલાશ્રયાત્ ।
નિસ્તોયમર્ણવં કર્તુમિયેષ રુષિતો ભૃશમ્

તતો જલમુપસ્પૃશ્ય સમીપે વિજયં ધનુઃ ।
તતઃ પ્રણમ્ય મનસા શર્વં રામો મહાદ્ધનુઃ

ગૃહીત્વારોપયામાસ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
અભિમૃશ્ય ધનુઃશ્રેષ્ઠં સગુણં ભૃગુસત્તમઃ

પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં જ્યાઘોષમકરોત્તદા ।
જ્યાઘોષઃ શુશ્રુવે તસ્ય દિવિસ્પૃગતિનિષ્ઠુરઃ

ચચાલ નિખિલાયેન સપ્તદ્વીપાર્મવા મહી ।
તતઃ સરભસં રામશ્ચાપે કાલાનલોપમમ્

સુવર્મપુઙ્ખં વિશિખં સંદધે શરસત્તમમ્ ।
તસ્મિન્નસ્ત્રં મહાઘોરં ભાર્ગવં વહ્નિદૈવતમ્

યુયોજ ભૃગુશાર્દૂલઃ સમન્ત્રાભ્યાસમોક્ષણમ્ ।
તતશ્ચચાલ વસુધા સશૈલવનકાનના

પ્રક્ષોભં પરમં જગ્મુર્દેવાસુરમહોરગાઃ ।
સંધિતાસ્ત્રં ભૃગુશ્રેષ્ઠં ક્રોધસંરક્તલોચનમ્

દૃષ્ટ્વા સંભ્રાન્તમનસો બભૂવુઃ સચરાચરાઃ ।
સદિગ્દાહભ્રપટલૈરભવન્સંવૃતા દિશઃ

વવુશ્ચ પરુષા વાતા રજોવ્યાપ્તા મહારવાઃ ।
મન્દરશ્મિરશીતાંશુરભૂતસંરક્તમણ્ડલઃ

સોલ્કાપાતાશનિર્વૃષ્ટિર્બભૂવ રુધિરોદકા ।
કિમેતદિતિ સંભ્રાન્તા ધૂમોદ્ગારાતિભીષણમ્

અધિરોપિતદિવ્યાસ્ત્રં પ્રચકર્ષ મહાશરમ્ ।
ધનુર્વિકર્ષમાણં તં સ્ફુરજ્જ્વાલાગ્રસાયકમ્

દદૃશુર્મુનયો રામં કલ્પાન્તાનલસન્નિભમ્ ।
આકર્ણાકૃષ્ટકોદણ્ડમણ્ડલાભ્યં તરસ્થિતમ્

તસ્ય પ્રતિભયાકારં દુષ્પ્રાપમભવદ્વપુઃ ।
વિકૃષ્ટધનુષસ્તસ્ય રૂપમુગ્રં રવેરિવ

કલ્પાન્તે ઽભ્યુદિતસ્યેવ મણ્ડલં પરિવેષિતમ્ ।
કલ્પાન્તાગ્નસમજ્વાલાભીષણં સ્ફુરતો વપુઃ

તસ્યાલક્ષ્યત ચક્રમ્ય હરેરિવ ચ મણ્ડલમ્ ।
સ્ફુરત્ક્રોધાનલજ્વાલાપરીતસ્યાતિરૌદ્રતામ્

અવાપ વિષ્ણોઃ સ તદા નરસિંહાકૃતેરિવ ।
વપુર્વિકૃષ્ટચાપસ્ય ભૃકુટીકુટિલાનનમ્

રામસ્યાભૂદ્ભવસ્યેવ દિધક્ષોસ્ત્રિપુરં પુરા ।
જાજ્વલ્યમાનવપુષં તં દૃષ્ટ્વા સહસા ભયાત્

પ્રસીદ જય રામેતિ તુષ્ટુવુર્મુનયો ઽખિલાઃ ।
તતો ઽસ્ત્રાગ્નિસ્ફુરદ્ધૂમપટલૈઃ શકલીકૃતમ્

બભૂવ ચ્છન્નમંભોધેરન્તઃ પુરમશૈષતઃ ।
જ્વલદસ્ત્રાનલજ્વાલાપ રિતાપપરાહતઃ

અત્યરિચ્યત સંભ્રાન્તસલિલૌઘ ઉદન્વતઃ ।
તિમિઙ્ગિલતિમિગ્રાહનક્રમત્સ્યાહિકચ્છપાઃ

પ્રજગ્મુઃ પરમામાર્ત્તિં પ્રાણિનઃ સલિલેશયાઃ ।
ઉત્પતન્નિપતત્તામ્યન્નાનાસત્ત્વોદ્ધતોર્મિભિઃ

પ્રક્ષોભં ભૃશમંભોધિઃ સહસા સમુપાગમત્ ।
ત્રાસરાસં ચ વિપુલમંભસા પ્લવતા સહ

ઉદ્વેલતામિતસ્તપ્તાઃ સલિલાન્તરચારિણઃ ।
તતસ્તસ્માચ્છરાજ્જ્વાલાઃ ફૂત્કૃતાશેષ ભીષણાઃ

નિરૂપિતમિવ વ્યક્તં નિશ્ચેરુઃ સર્વતો દિશમ્ ।
તતઃ પ્રચણ્ડપવનૈઃ સર્વતઃ પરિવર્ત્તિતમ્

અગ્નિજ્વાલામયં રક્તવિતાનાભમલક્ષ્યત ।
પ્રલયાબ્ધેરિવાત્યર્થમસ્ત્રાગ્નિવ્યાકુલાંભસઃ

સમુદ્રિક્તતયા તસ્ય તરઙ્ગાસ્તીરમભ્યયુઃ ।
અસ્ત્રાગ્નિવિદ્ધાકુલિતજલઘોષેણ ભૂયસા

કકુભો બધિરીકુવન્નલક્ષ્યત પયોનિધિઃ ।
પરિતો ઽસ્ત્રાનલજ્વાલાપરિવીતજલાવિલઃ

જગામ પરમામાર્ત્તિં સહ્યઃ સદ્યસ્તદાશ્રયઃ ।
આકર્ણાકૃષ્ટકોદણ્ડં દૃષ્ટ્વા રામં પયોનિધિઃ

વિષાદમગમત્તીવ્રં યમં દૃષ્ટ્વેવ પાતકી ।
ભયકંપિતસર્વાઙ્ગસ્તતો નદનદીપતિઃ

વિહાય સહજં ધૈર્યં ભીરુત્વં સમુપાગમત્ ।
તતઃ સ્વરૂપમાસ્થાય સર્વાભરણભૂષિતઃ

ઉત્તીર્યમાણઃ સ્વજલં વરુણઃ પ્રત્યદૃશ્યત ।
કૃતાઞ્જલિઃ સાર્વહસ્તઃ પ્રચેતા ભાર્ગવાન્તિકમ્

ત્વરયાભ્યાયાયૌ શીઘ્રસાયકાદ્ભીતભીતવત્ ।
અભ્યેત્યાકૃષ્ટધનુષઃ સ તસ્ય ચરણાબ્જયોઃ

અબ્રવીચ્ચ ભૃશં ભીતઃ સંભ્રમાકુલિતાક્ષરમ્ ।
રક્ષ માં ભૃગુશાર્દૂલ કૃપયા શરણાગતમ્

અપરાધમિમં રામ મયા કૃતમજાનતા ।
સ્થિતો ઽસ્મિ તવ નિર્દેશેશાધિ કિં કરવાણિ વૈ