બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.54

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમાભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સગરચરિતેસાગરાવિનાશો નામ ત્રિપઞ્ચશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 53॥
જૈમિનિરુવાચ
ક્રોધાગ્નિમેનં વિપ્રેન્દ્ર સદ્યઃ સંહર્ત્તુમર્હસિ ।
નો ચેદકાલે લોકો ઽયં સકલસ્તેન દહ્યતે

દૃષ્ટસ્તે મહિમાનેન વ્યાપ્તમાસીચ્ચરાચરમ્ ।
ક્ષમસ્વ સંહર ક્રોધં નમસ્તે વિપ્રપુઙ્ગવ

એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ ભગવાન્કપિલો મુનિઃ ।
તૂર્ણમેવ ક્ષયં નિન્યે ક્રોધાગ્નિમતિભૈરવમ્

તતઃ પ્રશાન્તમભવજ્જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
દેવાસ્તપસ્વિનશ્ચૈવ બભૂવુર્વિગતજ્વરાઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાન્નારદો મુનિઃ ।
અયોધ્યા મગમદ્રાજન્દેવલોકાદ્યદૃચ્છયા

તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય નારદં સગરસ્તદા ।
અર્ઘ્યપાદ્યાદિભિઃ સમ્યક્પૂજયામાસ શાસ્ત્રતઃ

પરિગૃહ્ય ચ તત્પૂજામાસીનઃ પરમાસને ।
નારદો રાજશાર્દૂલમિદં વચનમબ્રવીત્

નારદ ઉવાચ
હયસંચારણાર્થાય સંપ્રયાતાસ્તવાત્મજાઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડહતાઃ સર્વે વિનષ્ટા નૃપસત્તમ

સંરક્ષ્યમાણસ્તૈઃ સર્વૈર્હયસ્તે યજ્ઞિયો નૃપ ।
કેનાપ્ય લક્ષિતઃ ક્વાપિ નીતો વિધિવશાદ્દિવિ

તતો વિનષ્ટં તુરગં વિચિન્વન્તો મહીતલે ।
પ્રાલભન્ત ન તે ક્વાપિ તત્પ્રવૃત્તિં ચિરાન્નૃપ

તતો ઽવનેરધસ્તે ઽશ્વં વિચેતું કૃતનિશ્ચયાઃ ।
સાગરાસ્તે સમારભ્ય પ્રચખ્નુર્વસુધાતલમ્

ખનન્તો વસુધા મશ્વં પાતાલે દદૃશુર્નૃપ ।
સમીપે તસ્ય યોગીન્દ્રં કપિલં ચમહામુનિમ્

તં દૃષ્ટ્વા પાપકર્માણસ્તે સર્વે કાલચોદિતાઃ ।
કપિલં કોપયામાસુરશ્વહર્ત્તાયમિત્યલમ્

તતસ્તત્ક્રોધસંભૂતનેત્રાગ્નેર્દહતો દિશઃ ।
ઇન્ધનીભૂતદેહાસ્તે પુત્રાઃ સંક્ષયમાગતાઃ

ક્રૂરાઃ પાપસમાચારાઃ સર્વલોકોપરોધકાઃ ।
યતસ્તે તેન રાજેન્દ્ર ન શોકં કર્તુમર્હસિ

સ ત્વં ધૈર્યધનો ભૂત્વા ભવિત વ્યતયાત્મનઃ ।
નષ્ટં મૃતમતીતં ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ

તસ્માત્પૌત્રમિમં બાલમંશુમન્તં મહામતિમ્ ।
તુરગાનયનાર્થાય નિયુઙ્ક્ષ્વ નૃપસત્તમ

ઇત્યક્ત્વા રાજશાર્દૂલં સદસ્યર્ત્વિક્સમન્વિતમ્ ।
ક્ષણેન પશ્યતાં તેષાં નારદો ઽન્તર્દધે મુનિઃ

તચ્છ્રત્વા વચન તસ્ય નારદસ્ય નૃપોત્તમઃ ।
દુઃખશોકપરાતાત્મા દધ્યૌ ચિરમુદારધીઃ

તં ધ્યાનયુક્તં સદસિ સમાસીનમવાઙ્મુખમ્ ।
વસિષ્ઠઃ પ્રાહ રાજાનં સાંત્વયન્દેશકાલવિત્

કિમિદં ધૈર્યસારાણામવકાશં ભવદૃશામ્ ।
લભતે હૃદિ ચેચ્છોકઃ પ્રાપ્તં ધીર તયા ફલમ્

દૌર્મનસ્યં શિથિલયન્સર્વં દિષ્ટવશાનુગમ્ ।
મન્વાનો ઽનન્તરં કૃત્યં કર્તુમર્હસ્યસંશયમ્

વસિષ્ઠેનૈવમુક્તસ્તુ રાજા કાર્યાર્થતત્ત્વવિત્ ।
ધૃતિં સત્ત્વં સમાલંબ્ય તથેતિ પ્રત્યભાષત

અંશુમન્તં સમાહૂય પૌત્રં વિનયશાલિનમ્ ।
બ્રહ્મક્ષત્ત્રસભામધ્યે શનૈરિદમભાષત

બ્રહ્મદણ્ડહતાઃ સર્વે પિતરસ્તવ પુત્રક ।
પતિતાઃ પાપકર્માણો નિરયે શાશ્વતીઃ સમાઃ

ત્વમેવ સંતતિર્મહ્યં રાજ્યસ્યાસ્ય ચ રક્ષિતા ।
ત્વદાયત્તમશેષં મે શ્રેયો ઽમુત્ર પરત્ર ચ

સ ત્વં ગચ્છ મમાદેશાત્પાતાલે કપિલાન્તિકમ્ ।
તુરગાનયનાર્થાય યત્નેન મહાતાન્વિતઃ

તં પ્રાર્થયિત્વા વિધિવત્પ્રસાદ્ય ચ વિશેષતઃ ।
આદાય તુરગં વત્સ શીઘ્રમાગન્તુમર્હસિ

જૈમિનિરુવાચ
એવમુક્તોંઽશુમાંસ્તેન પ્રણમ્ય પિતરં પિતુઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા મહાબુદ્ધિઃ પ્રયયૌ કપિલાન્તિકમ્

તમુપાગમ્ય વિધિવન્નમસ્કૃત્ય યથામતિ ।
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા શનૈરિદમુવાચ હ

પ્રસીદ વિપ્રશાર્દૂલ ત્વામહં શરણં ગતઃ ।
કોપં ચ સંહર ક્ષિપ્રં લોકપ્રક્ષયકારકમ્

ત્વયિ ક્રુદ્ધે જગત્સર્વં પ્રણાશમુપયાસ્યતિ ।
પ્રશાન્તિમુપયાહ્યાશુલોકાઃ સંતુ ગતવ્યથાઃ

પ્રસન્નો ઽસ્માન્મહાભાગ પશ્ય સૌમ્યેન ચક્ષુષા ।
યે ત્વત્ક્રોધાગ્નિનિર્દગ્ધાસ્તત્સંતતિમવેહિ મામ્

નામ્નાંશુમન્તં નપ્તારં સગરસ્ય મહીપતેઃ ।
સો ઽહં તસ્ય નિયોગેન ત્વત્પ્રસાદાભિકાઙ્ક્ષયા

પ્રાપ્તો દાસ્યસિ ચેદ્બ્રહ્મંસ્તુરગાનયનાય ચ ।
જૈમિનિરુવાચ
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા યોગીન્દ્રપ્રવરો મુનિઃ

અંશુમન્તં સમાલોક્ય પ્રસન્ન ઇદમબ્રવીત્ ।
સ્વાગતં ભવતો વત્સ દિષ્ટ્યા ચ ત્વમિહાગતઃ

ગચ્છ શીઘ્રં હયશ્ચાયં નીયતાં સગરાન્તિકમ્ ।
અધિક્ષિપ્તો ઽસ્ય યજ્ઞો ઽપિ પ્રાગતઃ સંપ્રવર્ત્તતામ્

વ્રિયતાં ચ વરો મત્તસ્ત્વયા યસ્તે મનોગતઃ ।
દાસ્યે સુદુર્લભમપિ ત્વદ્ભક્તિપરિતોષિતઃ

એષાં તુ સંપ્રમાશં હિ ગત્વા વદ પિતામહમ્ ।
પાપાનાં મરણં ત્વેષાં ન ચ શોચિતુમર્હસિ

તતઃ પ્રણામ્ય ચોગીન્દ્રમંશુમાનિદમબ્રવીત્ ।
વરં દદાસિ ચેન્મહ્યં વરયે ત્વાં મહામુને

વરમર્હામિ ચેત્ત્વત્તઃ પ્રસન્નો દાતુમર્હસિ ।
ત્વદ્રોષપાવકપ્લુષ્ટાઃ પિતરો યે મમાખિલાઃ

સંપ્રયાસ્યન્તિ તે બ્રહ્મન્નિરયં શાસ્વતીઃ સમાઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડહતાનાં તુ ન હિ પિણ્ડોદકક્રિયાઃ

પિણ્ડોદકવિહીનાનામિહ લોકે મહામુને ।
વિદ્યતે પિતૃસાલોક્યં ન ખલુ શ્રુતિચોદિતમ્

અક્ષયઃ સ્વર્ગવાસો ઽસ્તુ તેષાં તુ ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
વરેણાનેન ભગવન્કૃતકૃત્યો ભાવામ્યહમ્

તત્પ્રસીદ ત્વમેવૈષાં સ્વર્ગતેર્વદ કારણમ્ ।
યેનોદ્ધારણમેતેષાં વહ્નેઃ કોપસ્ય વૈ ભવેત્

તતસ્તમાહ યોગીન્દ્રઃસુપ્રસન્નેન ચેતસા ।
નિરયોદ્ધારણં તેષાં ત્વયા વત્સ ન શક્યતે

તૈશ્ચાપિ નરકે તાવદ્વસ્તવ્યં પાપકર્મભિઃ ।
કાલઃ પ્રતીક્ષ્યતાં તાવદ્યાવત્ત્વત્પૌત્રસંભવઃ

કાલાન્તે ભવિતા વત્સ પૌત્રસ્તવ મહામતિઃ ।
રાજા ભગીરથો નામ સર્વધર્માર્થતત્ત્વવિત્

સ તુ યત્નેન મહતા પિતૃગૌરવયન્ત્રિતઃ ।
આનેષ્યતિ દિવો ગઙ્ગાં તપસ્તપ્ત્વા મહાદ્ધ્રુવમ્

તદંભસા પાવિતેષુ તેષાં ગાત્રાસ્થિભસ્મસુ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ ગતિં સ્વર્ગે ભવતઃ પિતરો ઽખિલાઃ

તથેતિ તસ્યા માહાત્મ્યં ગઙ્ગાયા નૃપનન્દન ।
ભાગીરથીતિ લોકે ઽસ્મિન્સા વિખ્યાતિમુપૈષ્યતિ

યત્તોયપ્લાવિતેષ્વસ્થિભસ્મલોમનખેષ્વપિ ।
નિરયાદપિ સંયાતિ દેહી સ્વર્લોકમક્ષયમ્

તસ્માત્ત્વં ગચ્છ ભદ્રં તે નશોકં કર્ત્તુમર્હસિ ।
પિતામહાય ચૈવૈનમશ્વં સંપ્રતિપાદય

જૈમિનિરુવાચ
તતઃ પ્રણમ્ય તં ભક્ત્યા તથેત્યુક્ત્વા મહામતિઃ ।
યયૌ તેનાભ્યનુજ્ઞાતઃ સાકેતનગરં પ્રતિ

સગરં સ સમાસાદ્ય તં પ્રણમ્ય યથાક્રમમ્ ।
ન્યવેદયચ્ચ વૃત્તાન્તં મુનેસ્તેષાં તથાન્મનઃ

પ્રદદૌતુરગં ચાપિ સમાનીતં પ્રયત્નતઃ ।
અતઃ પરમનુષ્ઠેયમબ્રવીત્કિં મયેતિ ચ