બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.52

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સગરચરિતે ઽસમઞ્જસત્યાગો નામૈકપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 51॥
જૈમિનિરુવાચ
ત્યક્ત્વા પુત્રં સ ધર્માત્મા સગરઃ પ્રેમ તદ્ગતમ્ ।
ધર્મશીલે તદા વાલે ચકારાંશુમતિ પ્રભુઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સુમત્યાસ્તનયા નૃપ ।
વવૃધુઃ સઘશઃ સર્વે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

વજ્રસંહનનાઃ ક્રૂરા નિર્દયા નિરપત્રપાઃ ।
અધર્મશીલા નિતરામેકઘર્માણ એવ ચ

એકકાર્યાભિનિરતાઃ ક્રોધના મૂઢચેતસઃ ।
અધૃષ્યાઃ સર્વભૂતાનાં જનોપદ્રવકારિણઃ

વિનયાચા રસન્માર્ગનિરપેક્ષાઃ સમન્તતઃ ।
બબાધિરે જગત્સર્વમસુરા ઇવ કામતઃ

વિધ્વસ્તયજ્ઞસન્માર્ગં ભુવનં તૈરુપદ્રુતમ્ ।
નિઃસ્વાધ્યાય વષટ્કારં બભૂવાર્તં વિશેષતઃ

વિધ્વસ્યમાને સુભૃશં સાગરૈર્વરદર્પિતૈઃ ।
પ્રક્ષોભં પરમં જગ્મુર્દેવાસુરમહોરગાઃ

ધરાસા સાગરાક્રાન્તા ન ચલાપિ તદા ચલા ।
તપઃ સમાધિભઙ્ગશ્ચ પ્રબભૂવ તપસ્વિનામ્

હવ્યકવ્યપરિભ્રષ્ટાસ્ત્રિદશાઃ પિતૃભિઃ સહ ।
દુઃશેન મહાતાવિષ્ટા વિરિઞ્જભવનં યયુઃ

તત્ર ગત્વા યથાન્યાયં દેવાઃ શર્વપુરોગમાઃ ।
શશંસુઃ સકલં તસ્મૈ સાગરાણાં વિચેષ્ટિતમ્

તચ્છ્રત્વા વચનં તેષાં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
ક્ષણમન્તર્મના ભૂત્વા જગાદ સુરસત્તમઃ

દેવાઃશૃણુત ભદ્રં વો વાણીમવહિતા મમ ।
વિનઙ્ક્ષ્યન્ત્યચિરેમૈવ સાગરા નાત્ર સંશયઃ

કાલં કઞ્ચિત્પ્રતીક્ષધ્વં તેન સર્વં નિયમ્યતે ।
નિમિત્તમાત્રમન્યત્તુ સ એવ સકલેશિતા

તસ્માદ્યુષ્મદ્ધિતાર્થાય યદ્વક્ષ્યામિ સુરોત્તમાઃ ।
સર્વૈર્ભવદ્ભિરધુના તત્કર્ત્તવ્યમતં દ્રિતૈઃ

વિષ્ણોરંશેન ભગવાન્કપિલો જયતાં વરઃ ।
જાતો જગદ્ધિતાર્થાય યોગીન્દ્રપ્રવરો ભુવિ

અગસ્ત્યપીતસલિલે દિવ્યવર્ષશતાવધિ ।
ધ્યાયન્નાસ્તે ઽધુનાંઽભોધાવેકાન્તે તત્ર કુત્ર ચિત્

ગત્વા યૂયં મમાદેશાત્કપિલં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।
ધ્યાનાવ સાનમિચ્છન્તસ્તિષ્ઠધ્વં તદુપહ્વરે

સમાધિવિરતૌ તસ્ય સ્વાભિપ્રાયમશેષતઃ ।
નત્વા તસ્મૈ વદિષ્યધ્વં સ વઃ શ્રેયો વિધાસ્યતિ

સમાધિભઙ્ગશ્ચ મુનેર્યથા સ્યાત્સાગરૈઃ કૃતઃ ।
કુરુધ્વં ચ તથા યૂયં પ્રવૃત્તિં વિબુધોત્તમાઃ

જૈમિનિરુવાચ
ઇત્યુક્તાસ્તેન વિબુધાસ્તં પ્રણમ્ય વિતામહમ્ ।
ગત્વા તં વિબુધશ્રેષ્ટં તે કૃતાઞ્જલયો ઽબ્રુવન્

દેવા ઊચુઃ
પ્રસીદ નો મુનિશ્રેષ્ઠ વયં ત્વાં શરણં ગતાઃ ।
ઉપદ્રુતં જગત્સર્વંસાગરૈઃ સંપ્રણશ્યતિ

ત્વં કિલાખિલલોકાનાં સ્થિતિસહારકારણઃ ।
વિષ્ણોરંશેન યોગીન્દ્રસ્વરૂપી ભુવિ સંસ્થિતઃ

પુંસાં તાપત્રયાર્ત્તાનામાર્તિનાશાય કેવલમ્ ।
સ્વેચ્છયા તે ધૃતો દેહો ન તુ ત્વં તપતાં વરઃ

મનસૈવ જગત્સર્વં સ્રષ્ટું સંહર્તુમેવ ચ ।
વિધાતું સ્વેચ્છયા બ્રહ્મન્ભવાઞ્છક્રોત્યસંશયમ્

ત્વં નો ધાતા વિધાતા ચ ત્વં ગુરુસ્ત્વં પરાયણમ્ ।
પરિત્રાતા ત્વમસ્માકં વિનિવર્ત્તય ચાપદમ્

શરણં ભવ વિપ્રેન્દ્ર વિપ્રેદ્રાણાં વિશેષતઃ ।
સાગરૈર્દહ્યમાનાનાં લોકત્રયનિવાસિનામ્

નનુ વૈ સાત્ત્વિકી ચેષ્ટા ભવતીહ ભવાદૃશામ્ ।
ત્રાતુમર્હસિ તસ્માત્ત્વં લોકાનસ્માંશ્ચ સુવ્રત

ન ચેદકાલે ભગવન્વિનઙ્ક્ષ્યત્યખિલં જગત્ ।
જૈમિનિરુવાચ
ઇત્યુક્તઃ સકલૈર્દેવૈરુન્મીલ્ય નયને શનૈઃ

વિલોક્ય તાનુવાચેદં કપિલઃ સૂનૃતં વચઃ ।
સ્વકર્મણૈવ નિર્દગ્ધાઃ પ્રવિનઙ્ક્ષ્યન્તિ સાગરાઃ

કાલે પ્રાપ્તે તુ યુષ્માભિઃ સતાવત્પરિપાલ્યતામ્ ।
અહં તુ કારણં તેષાં વિનાશાય દુરાત્મનામ્

ભવિષ્યામિ સુરશ્રેષ્ઠા ભવતામર્થસિદ્ધયે ।
મમ ક્રોધાગ્નિ વિપ્લુષ્ટાઃ સાગરાઃ પાપચેતસઃ

ભવિષ્યન્તુ ચિરેણૈવ કાલોપહતબુદ્ધયઃ ।
તસ્માદ્ગતજ્વરા દેવા લોકાશ્ચૈવાકુતોભયાઃ

ભવન્તુ તે દુરાચારાઃ ક્ષિપ્રં યાસ્યન્તિ સંક્ષયમ્ ।
તદ્યૂયં નિર્ભયા ભૂત્વા વ્રજધ્વં સ્વાં પુરીં પ્રતિ

કાલં કઞ્ચિત્પ્રતીક્ષધ્વં તતો ઽભીષ્ટમવાપ્સ્યથ ।
કપિલેનૈવમુક્તાસ્તે દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ

તં પ્રણમ્ય તતો જગ્મુઃ પ્રતીતાગ્નિદિવં પ્રતિ ।
એતસ્મિન્નન્તરે રાજા સગરઃ પૃથિવીપતિઃ

વાજિમેધં મહાયજ્ઞં કર્તું ચક્રે મનોરથમ્ ।
આહૃત્ય સર્વસંભારાન્વસિષ્ઠાનુમતે તદા

ઔર્વાદ્યૈઃ સહિતો વિપ્રૈર્યથાવદ્દીક્ષિતો ઽભવત્ ।
દીક્ષાં પ્રવિષ્ટો નૃપતિર્હયસંચારણાય વૈ

પુત્રાન્સર્વાન્સમાહૂય સંદિદેશ મહયશાઃ ।
સંચારયિત્વા તુરગં પરીત્ય પૃથિવીતલે

ક્ષિપ્રં મમાન્તિકં પુત્રાઃ પુનરાહર્તુમર્હથ ।
જૈમિનિરુવાચ
તતસ્તે પિતુરાદેશાત્તમાદાય તુરઙ્ગમમ્

પરિચઙ્ક્રમયામાસુઃ સકલે ક્ષિતિમણ્ડલે ।
વિધિચોદનયૈવાશ્વઃ સ ભૂમૌ પરિવર્તિતતઃ

ન તુ દિગ્વિજયાર્થાય કરાદાનાર્થમેવ ચ ।
પૃથિવીભૂભુજા તેન પૂર્વમેવ વિનિર્જિતા

નૃપાશ્ચોદારવીર્યેણ કરદાઃ સમરે કૃતાઃ ।
તતસ્તે રાજતનયા નિસ્તોયે લવણાંબુધૌ

ભૂતલે વિવિશુર્હૃષ્ટાઃ પરિવાર્ય તુરઙ્ગમમ્