બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.51

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સગરસ્યૌર્વાશ્રમગમનં નામ પઞ્ચશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 50॥
સગર ઉવાચ
કુશલં મમ સર્વત્ર મહર્ષે નાત્ર સંશયઃ ।
યસ્ય મે ત્વમનુધ્યાતા શમં ભાર્ગવસત્તમઃ

યસ્તથા શિક્ષિતઃ પૂર્વમસ્ત્રે શસ્ત્રે ચ સાંપ્રતમ્ ।
સો ઽહં કથમશક્તઃ સ્યાં સકલારિવિનિગ્રહે

ત્વં મે ગુરુઃ સુહૃદ્દૈવં બન્ધુર્મિત્રં ચ કેવલમ્ ।
ન હ્યન્યમભિજાનામિ ત્વામૃતે પિતરં ચ મે

ત્વયોપદિષ્ટેનાસ્ત્રેણ સકલા ભૂભૃતો મયા ।
વિજિતા યદનુસ્મૃત્યા શક્તિઃ સા તપસસ્તવ

તપસા ત્વં જગત્સર્વં પુનાસિ પરિપાસિ ચ ।
સ્રષ્ટું સંહર્ત્તુમપિ ચ શક્નોષ્યેવ ન સંશયઃ

મહાનનન્યસામાન્યપ્રભાવસ્તપસશ્ચ તે ।
ઇહ તસ્યૈકદેશો ઽપિ દૃશ્યતે વિસ્મયપ્રદઃ

પશ્યસિંહાસને બાલ્યાદુપેત્ય મૃગપોતકઃ ।
પિબત્યંભઃ શનૈર્બ્રહ્મન્નિઃશઙ્કં તે તપોવને

ધયત્યત્રાતિવિસ્રંભાત્ કૃશાપિ હરિણી સ્તનમ્ ।
કરોતિ મૃગશૃઙ્ગાગ્રે ગણ્ડકણ્ડૂયનં રુરુઃ

નવપ્રસૂતાં હરિણીં હત્વા વૃત્ત્યૈ વનાન્તરે ।
વ્યાઘ્રી ત્વત્તપસાવાસે સૈવ પુષ્ણાતિ તચ્છિશૂન્

ગજં દ્રુતમનુદ્રુત્ય સિંહો યસ્માદિદં વનમ્ ।
પ્રવિષ્ટો ઽનુસરન્તૌ ત્વદ્ભયાદેકત્ર તિષ્ઠતઃ

નકુલસ્ત્વાશુમાર્જારમયૂરશશપન્નગાઃ ।
વૃકસૂકરશાર્દૂલશરભર્ક્ષપ્લવઙ્ગમાઃ

સૃગાલા ગવયાગાવો હરિણા મહિષાસ્તથા ।
વને ઽત્ર સહજં વૈરં હિત્વા મૈત્રીમુપાગતાઃ

એવંવિધા તપઃશક્તિર્લોકવિસ્મયદાયિની ।
ન ક્વાપિ દૃશ્યતે બ્રહ્મંસ્ત્વામૃતે ભુવિ દુર્લભા

અહં તુ ત્વત્પ્રસાદેન વિજિત્ય વસુધામિ મામ્ ।
રિપુભિઃ સહ વિપ્રર્ષે સ્વરાજ્યં સમુપાગતઃ

વશ્યામાત્યસ્ત્રિવર્ગે ઽપિ યથાયોગ્યકૃતાદરઃ ।
ત્વયોપદિષ્ટમાર્ગેણ સમ્યગ્રાજ્યમપાલયમ્

એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય મમ રાજ્યે ઽવતિષ્ઠતઃ ।
ભવદ્દિદૃક્ષા સંજાતા સાપેક્ષા ભૃગુપુઙ્ગવ

કિં ત્વદ્ય મયિ પર્યાપ્તમનપત્યતયૈવ મે ।
પિતૃપિણ્ડપ્રદાનેન સહ સંરક્ષણં ભુવઃ

તદિદં દુઃશમત્યર્થમનિવાર્યં મનોગતમ્ ।
નાનયો ઽપહર્ત્તાં લોકંઽસ્મિન્ મમેતિ ત્વામુપાગતઃ

ઇત્યુક્તઃ સગરેણાથ સ્થિત્વા સો ઽતર્મનાઃ ક્ષણમ્ ।
ઉવાચ ભગવાનૌર્વઃ સનિદેશમિદં વચઃ

નિયમ્ય સહ ભાર્યાભ્યાં કિઞ્ચિત્કાલમિહાવસ ।
અવાપ્સ્યતિ તતો ઽભીષ્ટં ભવાન્નાત્ર વિચારમા

સ ચ તત્રાવસત્પ્રીતસ્તચ્છુશ્રૂષાપરાયમઃ ।
પત્નીભ્યાં સહ ધર્માત્મા ભક્તિયુક્તશ્ચિરં તદા

રાજપત્ન્યૌ ચ તે તસ્ય સર્વકાલમતન્દ્રિતે ।
મુનેરતનુતાં પ્રીતિં વિનયાચારભક્તિભિઃ

ભક્ત્યા શુશ્રૂષયા ચૈવ તયોસ્તુષ્ટો મહામુનિઃ ।
રાજપત્ન્યૌ સમાહૂય ઇદં વચનમ બ્રવીત્

ભવત્યૌ વરમસ્મત્તો વ્રિયતાં કામમીપ્સિતમ્ ।
દાસ્યામિ તં ન સંદેહો યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લ્લભમ્

તતઃ પ્રણમ્યશિરસા તે ઽપ્યુભે તં મહામુનિમ્ ।
ઊચતુર્ભગવાન્પુત્રાન્કામયાવેતિ સાદરમ્

તતસ્તે ભગવાનાહ ભવતીભ્યાં મયા પુનઃ ।
રાજ્ઞશ્ચપ્રિયકામેન વરો દત્તો ઽયમીપ્સિતઃ

પુત્રવત્યૌ મહાભાગે ભવત્યૌ મત્પ્રસાદતઃ ।
ભવેતાં ધ્રુવમન્યચ્ચ શ્રૂયતાં વચનં મમ

પુત્રો ભવિષ્યત્યેકસ્યામેકઃ સો ઽનતિધાર્મિકઃ ।
તથાપિ તસ્ય કલ્પાન્તં સંભૂતિશ્ચ ભવિષ્યતિ

ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણામપરસ્યાં ચ જાયતે ।
અકૃતાર્થાશ્ચ તે સર્વે વિનઙ્ક્ષ્યન્ત્યચિરાદિવ

એવંવિધગુણેપેતો વરૌ દત્તૌ મયા યુવામ્ ।
અભીપ્સિતં તુ યદ્યસ્યાઃ સ્વેચ્છયા તત્પ્રકીર્ત્યતામ્

એવમુક્તે તુ મુનિના વૈદર્ભ્યાન્વયવર્દ્ધનમ્ ।
વરયામાસ તનયં પુત્રાનન્યાસ્તથા પરા

ઇતિ દત્ત્વા વરં રાજ્ઞે સગરાય મહામુનિઃ ।
સભાર્યામનુમાન્યૈનં વિસસર્જ પુરીં પ્રતિ

મુનિના સમનુજ્ઞાતઃ કૃત કૃત્યો મહીપતિઃ ।
રથમારુહ્ય વેગેન સપ્રિયઃ પ્રયયૌ પુરીમ્

સ પ્રવિશ્ય પુરીં રમ્યાં ત્દૃષ્ટપુષ્ટજનાવૃતામ્ ।
આનન્દિતઃ પૌરજનૈ રેમે પરમયા મુદા

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ રાજપત્ન્યાવુભે નૃપ ।
રાજ્ઞે પ્રાવોચતાં ગર્ભં મુદા પરમયા યુતે

વવૃધે ચ તયોર્ગર્ભઃ શુક્લપક્ષે યથોડુરાટ્ ।
સહ સંતોષસંપત્ત્યા પિત્રોઃ પૌરજનસ્ય ચ

સંપૂર્ણે તુ તતઃ કાલે મુહૂર્તે કેશિનીશુભે ।
અસૂયતાગ્નિગર્ભાભં કુમારમમિતદ્યુતિમ્

જાતકર્માદિકં તસ્ય કૃત્વા ચૈવ યથાવિધિ ।
અસમઞ્ચસ ઇત્યેવ નામ તસ્યા કરોન્નૃપઃ

સુમતિશ્ચાપિ તત્કાલે ગર્ભાલાબમસૂયત ।
સંપ્રસૂતં તુ તં ત્યક્તં દૃષ્ટ્વા રાજાકરોન્મનઃ

તજ્જ્ઞાત્વા ભગવાનૌર્વસ્તત્રાગચ્છદ્યદૃચ્છયા ।
સમ્યક્ સંભાવિતો રાજ્ઞા તમુવાચ ત્વરાન્વિતઃ

ગર્ભાલાબુરયં રાજન્ન ત્યક્તું ભવતાર્હતિ ।
પુત્રાણાં ષષ્ટિસાહસ્રબીજભૂતો યતસ્તવ

તસ્માત્તત્સકલીકૃત્ય ઘૃતકુંભેષુ યત્નતઃ ।
નિઃક્ષિપ્ય સપિધાનેષુ રક્ષણીયં પૃથક્પૃથક્

સમ્યગેવં કૃતે રાજન્ભવતો મત્પ્રસાદતઃ ।
યથોક્તસંખ્યા પત્રાણાં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

કાલે પૂર્ણે તતઃ કુમ્ભાન્ભિત્ત્વા નિર્યાન્તિ તે પૃથક્ ।
એવં તે ષષ્ટિસાહસ્રં પુત્રાણાં જાયતે નૃપ

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાનૌર્વસ્તત્રૈવાન્તરધાદ્વિભુઃ ।
રાજા ચ તત્તથા ચક્રે યથૌર્વેણ સમીરિતમ્

તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે ઘૃતકુંભાત્ક્રમેણ તે ।
ભિત્ત્વાભિત્ત્વા પુનર્જજ્ઞુઃ સહસૈવાનુવાસરમ્

એવં ક્રમેણ સંજાતાસ્તનયાસ્તે મહીપતે ।
વવૃધુઃ સંઘશો રાજન્ષષ્ટિસાહસ્રસંખ્યાયા

અપૃથગ્ધર્મચરણા મહાબલપરાક્રમાઃ ।
બભૂવુસ્તે દુરાધર્ષાઃ ક્રૂરાત્માનો વિશેષતઃ

સ નાતિપ્રીતિમાંસ્તેષુ રાજા મતિમતાં વરઃ ।
કેશિનીતનયં ત્વેકં બહુમાન સુતં પ્રિયમ્

વિવાહં વિધિવત્તસ્મૈ કારયામાસ પાર્થિવઃ ।
સચાપ્યાનન્દયામાસ સ્વગુણૈઃ સુહૃદો ઽખિલાન્

એવં પ્રવર્ત માનસ્ય કેશિનીતનયસ્ય તુ ।
અજાયત સુતઃ શ્રીમાનંશુમાનિતિ વિશ્રુતઃ

સ બાલ્ય એવ મતિમાનુદારૈઃ સ્વગુણૈર્ભૃશમ્ ।
પ્રીણયામાસ સુત્દૃદઃ સ્વપિતામહમેવ ચ

એતસ્મિન્નન્તરે રાજ્ઞસ્તસ્ય પુત્રો ઽસમઞ્જસઃ ।
આવિષ્ટો નષ્ટચેષ્ટો ઽભૂત્સ પિશાચેન કેન ચિત્

સ તુ કશ્ચિદભૂદ્વૈશ્યઃ પૂર્વજન્મનિ ધર્મવિત્ ।
કસ્યાચિદ્વિષયે રાજ્ઞઃ પ્રભૂતધનધાન્યવાન્

સ કદાચિદરણ્યેષુ વિચરન્નિધિમુત્તમમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ગ્રહીતુમારેભે વણિગ્લોભવરિપ્લુતઃ

તતસ્તદ્રક્ષકો ઽભ્યેત્ય પિશાચઃ પ્રાહ તં તદા ।
ક્ષુધિતો ઽહં ચિરાદસ્મિન્નિવસન્નિધિપાલકઃ

તસ્માત્તત્પરિહારાય મમ દત્ત્વા ગવામિષમ્ ।
કામતઃ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ નિધિમેનં મમાજ્ઞયા

સતસ્મૈ તત્પરિશ્રુત્ય દાસ્યામીતિ ગવામિષમ્ ।
આદત્ત ચ નિધિં તં તુ પિશાચેનાનુમોદિતઃ

ન પ્રાદાચ્ચ તતો મૌઢ્યાત્તસ્મૈ યત્તત્પ્રતિશ્રુતમ્ ।
પ્રતિશ્રુતાપ્રદાનોત્થરોષં ન શ્રદ્દધે નૃપ

તમેવં સુચિરં કાલં પ્રતીક્ષ્યાશનકાઙ્ક્ષયા ।
અપનીતધનઃ સો ઽપિ મમાર વ્યથિતઃ ક્ષુધા

વૈશ્યો ઽપિ બાલો મરણં સંપ્રાપ્ય સગરસ્ય તુ ।
બભૂવ કાલે કેશિન્યાં તનયો ઽન્વયવર્દ્ધનઃ

અશરીરઃ પિશાચે ઽપિ પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ ।
વાયુભૂતો ઽવિશદ્દેહં રાજપુત્રસ્ય ભૂપતે

તેનાવિષ્ટસ્તતઃ સો ઽપિ ક્રૂરચિત્તો ઽભવત્તદા ।
મતિવિભ્રંશમાસાદ્ય મુહુસ્તેન બલાત્કૃતઃ

અસમઞ્જસત્વં નગરે ચક્રે સો ઽપિ નૃશંસવત્ ।
બાલાંશ્ચ યૂનઃ સ્થવિરાન્યોષિતશ્ચ સદા ખલઃ

હત્વાહત્વા પ્રચિક્ષેપ સરય્વામતિનિર્દયઃ ।
તતઃ પૌરજનાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા તસ્ય કદર્યતામ્

બહુશો નિકૃતાસ્તેન ગત્વા રાજ્ઞે વ્યજિજ્ઞાપન્ ।
રાજા ચ તદુપશ્રુત્ય તમાહૂય પ્રયત્નતઃ

વારયામાસ બહુધા દુઃખેન મહતાન્વિતઃ ।
બહુશઃ પ્રતિષિદ્ધો ઽપિ પિત્રા તેન મહાત્મના

જલે તપ્તે ચ સંતપ્તાઃ સંબભૂવુર્યથા યવાઃ ।
નાશકત્તં યદા પાપાદ્વિનિવર્ત્તયિતું નૃપઃ

લોકાપવાદભીરુત્વાદ્વિષયાનત્યજત્તદા