બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.50

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સગરદિગ્વિજયો નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 49॥
જૈમિનિરુવાચ
એવં સ રાજા વિધિવત્પાલયામાસ મેદિનીમ્ ।
સપ્તદ્વીપવતીં સમ્યક્સાક્ષાદ્ધર્મ ઇવાપરઃ

બ્રાહ્મણાદીંસ્તથા વર્ણાન્સ્વેસ્વે ધર્મે પૃથક્પૃથક્ ।
સ્થાપયિત્વા યથાન્યાયં રરક્ષાવ્યાહતેન્દ્રિયઃ

પ્રજાશ્ચ સર્વવર્ણેષુ યથાશ્રેષ્ઠાનુવર્ત્તિનઃ ।
વર્ણાશ્ચૈવાનુલોમ્યેન તદ્વદર્થેષુ ચ ક્રમાત્

ન સતિ સ્થવિરે બાલં મૃત્યુરભયુપગચ્છતિ ।
સર્વવર્ણેષુ ભૂપાલે મહીં તસ્મિન્પ્રશાસતિ

સ્ફીતાન્યપેતબાધાનિ તદા રાષ્ટ્રાણિ કૃત્સ્નશઃ ।
તેષ્વસંખ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણ્યજનાવૃતાઃ

તે ચાસંખ્યાગૃહગ્રામશતોપેતા વિભાગશઃ ।
દેશાશ્ચાવાસભુયિષ્ટા નૃપે તસ્મિન્પ્રશાસતિ

અનાશ્રમી દ્વિજઃ કશ્ચિન્ન બભૂવ તદાભુવિ ।
પ્રજાનાં સર્વવર્ણેષુ પ્રારંભાઃ ફલદાયિનઃ

સ્વોચિતાન્યેવ કર્માણિ પ્રારભન્તે ચ માનવાઃ ।
પુરુષાર્થોપપન્નાનિ કર્માણિ ચ તદા નૃણામ્

મહોત્સવસમુદ્યુક્તાઃ પુરગ્રામવ્રજાકરાઃ ।
અન્યોન્યપ્રિયકામાશ્ચ રાજભક્તિસમન્વિતાઃ

નનિન્દિતો ઽભિશસ્તો વા દરિદ્રો વ્યાધિતો ઽપિ વા ।
પ્રજાસુ કશ્ચિલ્લુબ્ધો વા કૃપણો વાપિ નાભવત્

જનાઃ પરગુણપ્રીતાઃ સ્વસંપર્કાભિકાઙ્ક્ષિણાઃ ।
ગુરુષુ પ્રણતા નિત્યં સદ્વિદ્યાવ્યસનાદૃતાઃ

પરાપવાદભીતાશ્ચ સ્વદારરતયો ઽનિશમ્ ।
નિસર્ગાત્ખલસંસર્ગવિરતા ધર્મતત્પરાઃ

આસ્તિકાઃ સર્વશો ઽભૂવન્ પ્રજાસ્તસ્મિન્પ્રશાસતિ ।
એવં સુબાહુતન્યે સ્વપ્રતાપાર્જિતાં મહીમ્

ઋતવશ્ચ મહાભાગ યથાકાલાનુવર્તિનઃ ।
શાલિભૂયિષ્ઠસસ્યાઢ્યા સદૈવ સકલા મહી

બભૂવ નૃપશાર્દૂલે તસ્મિન્ રાજ્યાનિ શાસતિ

યસ્યાષ્ટાદશમણ્ડલાધિપતિભિઃ સેવાર્થમભ્યાગતૈઃ પ્રખ્યાતોરુપરાક્રમૈર્નૃપશતૈર્મૂર્દ્ધાભિષિક્તૈઃ પૃથક્ ।
સંવિષ્ટૈર્મણિવિષ્ટરેષુ નિતરામધ્યાસ્યમાનામરૈઃ શક્રસ્યેવ વિરાજતે દિવિ સભા રત્નપ્રભોદ્ભાસિતા

સંકેતાવિષયાન્તરાભ્યુપગમાઃ સર્વે ઽપિ સોપાયનાઃ કૃત્વા સૈન્યનિવેશનાનિ પરિતઃ પુર્યાઃ પૃથક્ પાર્થિવાઃ ।
દ્રષ્ટું કાઙ્ક્ષિતરાજકાઃ સતનયાવિજ્ઞાપયન્તો મુહુર્દ્વાસ્થૈરેવ નરેશ્વરાય સુચિરં વત્સ્યન્તમન્તઃપુરે

નમન્નરેદ્રમુકુટશ્રેણીનામતિઘર્ષણાત્ ।
કિણીકૃતૌ વિરાજેતે ચરણૌ તસ્ય ભૂભુજઃ

સેવાગતનરેદ્રૌઘવિનિકીર્ણૈઃ સમન્તતઃ ।
રત્નૈર્ભાતિ સભા તસ્ય ગુહા સોમે રવી યથા

એવં સ રાજા ધર્મેણ ભાનુવંશશિખામણિઃ ।
અનન્યશાસનામુર્વીમન્વશાસદરિન્દમઃ

ઇત્થં પાલયતઃ પૃથ્વીં સગરસ્ય મહીપતેઃ ।
ન ચાપપાત મુત્ પુત્રમુખાલોકનજૃંભિતા

વિના તાં દુઃખિતો ઽત્યર્થં ચિતયામાસ નૈકધા ।
અહો કષ્ટમપુત્રો ઽહમસ્મિન્વંશે ધ્રુવં તુ યત્

પ્રયાન્તિ નૂનમસ્માકં પિતરઃ પિણ્ડવિપ્લવમ્ ।
નિરયાદપિ સત્પુત્રે સંજાતે પિતરઃ કિલ

પ્રીત્યા પ્રયાન્તિ તદ્ગેહં જાતકર્મક્રિયોત્સુકાઃ ।
મહતા સુકૃતેનાપિ સંપ્રાપ્તસ્ય દિવં કિલ

અપુત્રસ્યામરાઃ સ્વર્ગે દ્વારં નોદ્ધાટયન્તિ હિ ।
પિતા તુ લોકમુભયોઃ સ્વર્લોકં તત્પિતામહાઃ

જેષ્યન્તિ કિલ સત્પુત્રે જાતે વંશદ્વયે ઽપિ ચ ।
અનપત્યતયાહં તુ પુત્રિણાં યા ભવેદ્ગતિઃ

ન તાં પ્રાપ્ક્યામિ વૈ નૂનં સુદુર્લભતરા હિ સા ।
પદાદૈન્દ્રાત્કિલાભિન્નમૃદ્ધં રાજ્યમખણ્ડિતમ્

મમ યત્તદપુણ્યસ્ય યાતિ નિષ્ફલતામિહ ।
ઇદં મત્પૂર્વજૈરેવ સિંહાસનમધિષ્ઠિતમ્

અપુત્રત્વેન રાજ્યં ચ પરાધીનત્વમેષ્યતિ ।
તસ્માદૌર્વાશ્રમમહં ગત્વા તં મુનિપુઙ્ગવમ્

પ્રસાદયિષ્યે પુત્રાર્થં ભાર્યાભ્યાં સહિતો ઽધુના ।
ગત્વા તસ્મૈ ત્વપુત્રત્વં વિનિવેદ્ય મહાત્મને

સ યદ્વક્ષ્યતિ તત્સર્વં કરિષ્યે નાત્ર સંશયઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સગરોરાજસત્તમઃ

ઇત્યેષ કૃત્યવિદ્રાજન્ગન્તુમૌર્વાશ્રમં પ્રતિ ।
સ મન્ત્રિપ્રવરે રાજ્યં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તતો વનમ્

પ્રયયૌ રથમારુહ્ય ભાર્યાભ્યાં સહિતો મુદા ।
જગામ રથઘોષેણ મેઘનાદાતિશઙ્કિભિઃ

સ્તબ્ધેક્ષણૈર્લક્ષ્યમાણો માર્ગોપાન્તે શિખણ્ડિભિઃ ।
પ્રિયાભ્યાં દર્શયન્રાજન્સારઙ્ગાંસ્તિમિતેક્ષણાન્

ક્ષમમૂર્ધ્વમુખાન્સદ્યઃ પલાયનપરાન્પુનઃ ।
વૃક્ષાન્પુષ્પફલોપેતાન્વિલોક્ય મુદિતો ઽભવત્

અમ્લાનકુસુમૈઃ સ્વાદુફલૈઃ શાદ્વલભૂમિકૈઃ ।
સુસ્નિગ્ધપલ્લવચ્છાયૈરભિતઃ સંભૃતં નગૈઃ

ચૂતાગ્રપલ્લવાસ્વાદસ્નિગ્ધકણ્ઠપિકારવૈઃ ।
શ્રોત્રાભિરામજનકૈસ્સંઘુષ્ટં સર્વતોદિશમ્

સર્વર્તુકુસુમોપેતં ભ્રમદ્ભ્રમરમણ્ડિતમ્ ।
પ્રસૂનસ્તબકાનમ્રબલ્લરીવેલ્લિતદ્રુમમ્

કપિયૂથસમાક્રાન્તવ નસ્પતિશતાવૃતમ્ ।
ઉન્મત્તશિખિસારઙ્ગકૂજત્પક્ષિગણાન્વિતમ્

ગાયદ્વિદ્યાધરવધૂગીતિકાસુમનોહરમ્ ।
સંચરત્કિન્નરીદ્વન્દ્વવિરાજદ્વનગહ્વરમ્

હંસસારસચક્રાહ્વકારણ્ડવશુકાદિભિઃ ।
સુસ્વરૈરાવૃતોપાન્તૈઃ સરોભિઃ પરિવારિતમ્

સરઃ સ્વંબુજ કહ્લારકુમુદોત્પલરાશિષુ ।
શનૈઃ પરિવહન્મન્દમારુતાપૂર્ણદિઙ્મુખમ્

એવંવિધગુણોપેતમધિગાહ્ય તપોવનમ્ ।
ગચ્છન્રથેનાથ નૃપઃ પ્રહર્ષં પરમં યયૌ

ઉપશાન્તાશયઃ સો ઽથ સંપ્રાપ્યાશ્રમમણ્ડલમ્ ।
ભાર્યાભ્યાં સહિતઃ શ્રીમાન્વાહાદવરુરોહ વૈ

ધુર્યાન્વિશ્રામયેત્યુક્ત્વા યન્તારમવનીપતિઃ ।
આસસાદાશ્રમોપાન્તં મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ

સ શ્રુત્વા મુનિશિષ્યેભ્યઃ કૃતનિત્યક્રિયાદરમ્ ।
મુનિં દ્રષ્ટું વિનીતાત્મા પ્રવિવેશાશ્રમં તદા

મુનિમધ્યે સમાસીનમૃષિવૃન્દૈઃ સમન્વિતમ્ ।
નનામ શિરસા રાજા ભાર્યાભ્યાં સહિતો મુદા

કૃતપ્રણામં નૃપતિમૃષિરૌર્વઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉપવિશેતિ પ્રેમ્ણા વૈ સહ તાભ્યાં સમાદિશત્

અર્ઘ્યપાદ્યાદિભિઃ સમ્યક્પૂજયિત્વા મહામુનિઃ ।
આતિથ્યેન ચ વન્યેન સભાર્યં તમતોષયત્

અથાતિથ્યોપવિશ્રાન્તં પ્રણમ્યા સીનમગ્રતઃ ।
રાજાનમબ્રવીદૌર્વઃ શનૈર્મૃદ્વક્ષરં વચઃ

કુશલં નનુ તે રાજ્યે બાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ ।
અપિધર્મેણ સકલાઃ પ્રજાસ્ત્વં પરિરક્ષસિ

અપિ જેતું ત્રિવર્ગં ત્વમુપાયૈઃ સમ્યગીહસે ।
ફલન્તિ હિ ગુણાસ્તુભ્યં ત્વયા સમ્યક્પ્રચોદિતાઃ

દિષ્ટ્યાત્વયા જિતાઃ સર્વે રિપવો નૃપસત્તમ ।
દિષ્ટ્યા ચ સકલં રાજ્યં ત્વયા ધર્મેણ રક્ષ્યતે

ધર્મ એવ સ્થિતિર્યેષાં તેષાં નાસ્ત્યત્રવિપ્લવઃ ।
ન તં રક્ષતિ કિં ધર્મઃ સ્વયં યેનાભિરક્ષિતઃ

પૂર્વમેવાહમશ્રૌષં વિજિત્ય સકલાં મહીમ્ ।
સબલોનગરીં પ્રાપ્તઃ કૃતદારો ભવાનિતિ

રાજ્ઞાં તુ પ્રવરો ધર્મો યત્પ્રજાપરિપાલનમ્ ।
ભવન્તિ સુખિનો નૂનં તેનૈવેહ પરત્ર ચ

સ ભવાન્રાજ્ય ભરણં પરિત્યજ્ય મદન્તિકમ્ ।
ભાર્યાભ્યાં સહિતો રાજન્સમાયાતો ઽસિ મે વદ

જૈમિનિરુવાચ
એવમુક્તસ્તુ મુનિના સગરો રાજસત્તમઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પ્રાહ તં મધુરં વચઃ