બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.49

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સગરોપાખ્યાને સગરપ્રતિજ્ઞાપાલનં નામાષ્ટાચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 48॥
જૈમિનિરુવાચ
અથાનુજ્ઞાય સગરો વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ ।
બલેન મહતા યુક્તો વિદર્ભાનભ્યવર્ત્તત

તતો વિદર્ભરાટ્ તસ્મૈ સ્વસુતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
કેશિન્યાખ્યામનુપમામનુરૂપાં ન્યવેદયત્

સ તસ્યા રાજશાર્દૂલો વિધિવદ્વહ્નિસાક્ષિકમ્ ।
શુભે મુહૂર્તે કેશિન્યાઃ પાર્ણિં જગ્રાહ ભૂમિપઃ

સ્થિત્વા દિનાનિ કતિચિદ્ગૃહે તસ્યાતિસત્કૃતઃ ।
વિદર્ભરાજ્ઞા સંમન્ત્ર્ય તતો ગન્તું પ્રજક્રમે

અનુજ્ઞાતસ્તતસ્તેન પારિબર્હૈશ્ચ સત્કૃતઃ ।
નિષ્ક્રમ્ય તત્પુરાદ્રાજા શૂરસેનાનુપેયિવાન્

સંભાવિતસ્તતશ્ચૈવ યાદવૈર્માતૃસોદરૈઃ ।
ધનૌઘૈસ્તર્પિતસ્તૈશ્ચ મધુરાયા વિનિર્યયૌ

એવં સ સગરો રાજા વિજિત્ય વસુધામિમામ્ ।
કરૈશ્ચ સ નૃપાન્સર્વાંશ્ચક્રે સંકેતગાનપિ

તતો ઽનુમાન્ય નૃપતીન્નિજરાજ્યાય સાનુગાન્ ।
અનુજજ્ઞે નરપતિઃ સમસ્તાનનુયાયિનઃ

તતો બલેન મહાતા સ્કન્ધાવારસમન્વિતઃ ।
શનૈરપીડયન્દેશાન્સ્વરાજ્યમુપજગ્મિવાન્

સંભાવ્યમાનશ્ચ મુહુરુપદાભિરનેકશઃ ।
નાનાજનપદૈસ્તૂર્મમયોધ્યાં સમુપાગમત્

તદાગમનમાજ્ઞાય નાગરઃ સકલો જનઃ ।
નગરીં તામલઞ્ચક્રે મહોત્સવસમુત્સુકઃ

તતઃ સા નગરી સર્વા કૃતકૌતુકમઙ્ગલા ।
સિક્તસંમૃષ્ટભૂભાગા પૂર્ણકુમ્ભશતાવૃતા

સમુચ્છ્રિતધ્વજશતા પતાકાભિરંલકૃતા ।
સર્વત્રાગરુધૂપાઞઢ્યા વિચિત્રકુસુમોજ્જ્વલા

સદ્રત્નતોરણોત્તુઙ્ગગોપુરાટ્ટલભૂષિતા ।
પ્રસૂનલાજવર્ષૈશ્ચ સ્વલઙ્કૃતમહાપથા

મહોત્સવસમાયુક્તા પ્રતિગેહમભૂત્પુરી ।
સંબૂજિતાશેષવાસ્તુદેવતાગૃહમાલિની

દિક્ચક્રજયિનો રાજ્ઞઃ સંદર્શનમુદાન્વિતૈઃ ।
પૌરજાનપદૈર્ત્દૃષ્ટૈઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતા

તતઃ પ્રકૃતયઃ સર્વે તથાન્તઃ પુરવાસિનઃ ।
વારકાતાકદબૈશ્ચ નગરીભિશ્ચ સવૃતાઃ

અભ્યાયયુસ્તતઃ સર્વે સમત્ય પુરવાસિનઃ ।
સ તૈઃ સમેત્ય નૃપતિર્લબ્ધાશીર્વાદ સક્ત્ક્રિયઃ

બધિરીકૃતદિક્ચક્રો જયશબ્દેન ભૂરિણા ।
નાનાવાદિત્રસંઘોષમિશ્રેણ મધુરેણ ચ

સત્કૃત્ય તાન્યથા યોગં સહિતસ્તૈર્મુદાન્વિતૈઃ ।
આનન્દયન્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્

વેદઘોષૈઃ સુમધુરૈર્બ્રાહ્મણૈરભિનન્દિતઃ ।
સંસ્તૂયમાનઃ સુભૃશં સૂતમાગધવન્દિભિઃ

જયશબ્દૈશ્ચ પરિતો નાનાજનપદેરિતૈઃ ।
કલતાલરવોન્મિશ્રવીણાવેણુતલસ્વનૈઃ

ગાયદ્ભિર્ગાયકજનૈર્નૃત્યદ્ભિર્ગણિકાજનૈઃ ।
અન્વીયમાનો વિલસચ્છ્વેતચ્છત્રવિરાજિતઃ

વિકીર્યમાણઃ પરિતઃ સલ્લાજકુસુમોત્કરૈઃ ।
પુરીમયોધ્યામવિશત્સ્વપુરીમિવ વાસવઃ

દૃષ્ટિપૂતેન ગન્ધેન બ્રાહ્મણાનાં ચ વર્ત્મના ।
જગામ મધ્યેનગરં ગૃહં શ્રીમદલઙ્કૃતમ્

અવરુહ્ય તતો યાનાદ્ભાર્યાભ્યાં સહિતો મુદા ।
પ્રવિવેશ ગૃહં માતુર્હૃષ્ટપુષ્ટજનાયુતમ્

પર્યઙ્કસ્થામુપાગમ્ય માતરં વિનયાન્વિતઃ ।
તત્પાદૌ સંસ્પૃશન્મૂર્ધ્ના પ્રણામમકરોત્તદા

સાભિનન્દ્ય તમાશીર્ભિર્હર્ષગદ્ગદયા ગિરા ।
સસંભ્રમં સમુત્થાય પર્યષ્વજત ચાત્મજમ્

સહર્ષં બહુધાશીર્ભિરભ્યનન્દદુભે સ્નુષે ।
સ તાં સંભાવ્ય કથયા તત્ર સ્થિત્વા ચિરાદિવ

અનુજ્ઞાતસ્તયા રાજા નિશ્ચક્રામ તદાલયાત્ ।
તતઃ સાનુચરો રાજા શ્વેતવ્યજનવીજિતઃ

સુરરાજ ઇવ શ્રીમાન્સભાં સમગમચ્છનૈઃ ।
સંપ્રવિશ્ય સભાં દિવ્યામનેકનૃપસેવિતામ્

નત્વા ગુરુજનં સર્વમાશીર્ભિશ્ચાભિનન્દિતઃ ।
સિંહાસને શુભે દિવ્યે નિષસાદ નરેશ્વરઃ

સંસેવ્યમાનશ્ચ નૃપૈર્નાનાજનપદેશ્વરૈઃ ।
નાનાવિધાઃ કથાઃ કુર્વન્સ તત્ર નૃપસત્તમઃ

સંપ્રીયમામઃ સુતરામુવાસ સહ બન્ધુભિઃ ।
પ્રતિજ્ઞાં પાલયિત્વૈવં જિતદિઙ્મણ્ડલો નૃપઃ

અન્વતિષ્ઠદ્યન્થાન્યાય મર્થત્રયમુદારધીઃ ।
સ્વપ્રભાવજિતાશેષવૈરિર્દિઙ્મણ્ડલાધિપઃ

એકાતપત્રાં પૃથિવીમન્વશાસદ્વૃષો યથા ।
સ્વર્યાતસ્ય પિતુઃ પૂર્વં પરિભાવમમર્ષિતઃ

સ યાં પ્રતિજ્ઞામારૂઢસ્તાં સમ્યક્પરિપૂર્ય ચ ।
સપ્તદ્વીપાબ્ધિનગરગ્રામાયતનમાલિનીમ્

જિત્વા શત્રૂનશેષેણ પાલયામાસ મેદિનીમ ।
એવં ગચ્છતિ કાલે ચ વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

અભ્યજગામ તં ભૂયો દ્રષ્ટુકામો જરેશ્વરમ્ ।
તમાયાન્તમતિપ્રેક્ષ્ય મુનિવર્યં સસંભ્રમઃ

પ્રત્યુજ્જગામાર્ઘહસ્તઃ સહિતસ્તૈર્નપૈર્નૃપઃ ।
અર્ધ્યપાદ્યાદિભિઃ સમ્યક્પૂજયિત્વા મહામતિઃ

પ્રણામમકરોત્તસ્મૈ ગુરુભક્તિસમન્વિતઃ ।
આશીર્ભિર્વર્દ્ધયિત્વા તં વસિષ્ઠઃ સગરં તદા

આસ્યતામિતિ હોવાચ સહ સર્વૈર્નરેશ્વરૈઃ ।
ઉપાવિશત્તતો રાજા કાઞ્ચને પરમાસને

મુનિના સમનુજ્ઞાતઃ સભાર્યઃ સહ રાજભિઃ ।
આપવસ્તુનૃપશ્રેષ્ઠમુપાસીનમુપહ્વરે

ઉવાચ શૃણ્વતાં રાજ્ઞાં શનૈર્મૃદ્વક્ષરં વચઃ ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ
કુશલં નનુ તે રાજન્વાહ્યેષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ

મન્ત્રિષ્વમાત્યવર્ગેષુ રાજ્યે વા સકલે ઽધુના ।
દિષ્ટ્યા ચ વિજિતાઃ સર્વે સમગ્રબલવાહનાઃ

અયત્નેનૈવ યુદ્ધેષુ ભવતા રિપવો હિ યત્ ।
દિષ્ટ્યારૂઢપ્રતિજ્ઞેન મમ માનયતા વચઃ

અરયસ્ત્યક્તધર્માણસ્ત્વયા જીવવિસર્જિતાઃ ।
તાન્વિજિત્યેતરાઞ્જેતું પુનર્દિગ્વિજયેચ્છયા

ગતસ્સવાહનબલસ્ત્વમિત્યશૃણવં વચઃ ।
જિતદિઙ્મણ્ડલં ભૂયઃ શ્રુત્વા ત્વાં નગરસ્થિતમ્

પ્રીત્યાહમાગતો દ્રષ્ટુમિદાનીં રાજસત્તમ ।
જૈમિનિરુવાચ
વસિષ્ઠેનૈવમુક્તસ્તુ સગરસ્તાલજઙ્ઘજિત્

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પ્રત્યુવાચ મહામુનિમ્ ।
સગર ઉવાચ
કુશલં નનુ સર્વત્ર મહર્ષે નાત્ર સંશયઃ

કલ્યાણાભિમુખાઃ સર્વે દેવતાશ્ચ મુને ઽનિશમ્ ।
ભવાન્ધ્યાયતિ કલ્યાણં મનસા યસ્ય સંતતમ્

તસ્ય મે ચોપસર્ગાશ્ચ સંભવન્તિ કથં મુને ।
ભવતાનુગૃહીતો ઽસ્મિ કૃતાર્થશ્ચાધુના કૃતઃ

યન્માં દ્રષ્ટુમિહાયાતઃ સ્વયમેવ ભવાન્ગુરો ।
યન્મહ્યમાહ ભગવાન્વિપક્ષવિજયાદિકમ્

તત્તથાનુષ્ઠિતં કિં તુ સર્વં ભવદનુગ્રહાત્ ।
ભવત્પ્રસાદતઃ સર્વં મન્યે પ્રાપ્તં મહીક્ષિતામ્

અન્યથા મમ કા શક્તિઃ શત્રૂન્હન્તું તથાવિધાન્ ।
અનલ્પી કુરુતે ફલ્યં યન્મે વ્યવસિતં ભવાન્

ફલમલ્પમપિ પ્રીત્યૈ સ્યાદગસ્યાધિરોપિતુઃ ।
જૈમિનિરુવાચ
એવં સંભાવિતઃ સમ્યક્સગેરણ મહામુનિઃ

અભ્યનુજ્ઞાય તં ભૂયઃ પ્રજાગામ નિજાશ્રમમ્ ।
વસિષ્ટે તુ ગતે રાજા સગરઃપ્રીતમાનસઃ

અયોધ્યાયામભિવસન્પ્રશશાસાખિલાં ભુવમ્ ।
ભાર્યાભ્યાં સમુપેતાભ્યાં રૂપશીલગુણાદિભિઃ

બુભુજે વિષયાન્રમ્યાન્યથાકામં યથાસુખમ્ ।
સુમતિઃ કેશિની ચોભે વિકસદ્વદનાંબુજે

રૂપૌદાર્યગુણોપેતે પીનવૃત્તપયોધરે ।
નીલકુઞ્ચિતકેશાઢ્યે સર્વાભરણભૂષિતે

સર્વલક્ષણસંપન્ને નવયૌવનગોચરે ।
પ્રિયે સન્નિહિતે તસ્ય નિત્યં પ્રિયહિતે રતે

સ્વાચારભાવચેષ્ટાભિર્જહ્રતુસ્તન્મનો ઽનિશમ્ ।
સ ચાપિ ભરણોત્કર્ષપ્રતીતાત્મા મહીપતિઃ

રમમાણો યથાકામં સહ તાભ્યાં પુરે ઽવસત્ ।
અન્યેષાં ભુવિ રાજ્ઞાં તુ રાજશબ્દો ન ચાપ્યભૂત્

ગુણેન ચાભવત્તસ્ય સગરસ્ય મહાત્મનઃ ।
અલ્પો ઽપિ ધર્મઃ સતતં યથા ભવતિ માનસે

રા5સ્તસ્યાર્થકામૌ તુ ન તથા વિપુલાવપિ ।
અલુબ્ધમાનસોર્ઽથં ચ ભેજે ધર્મમપીડયન્

તદર્થમેવ રાજેન્દ્ર કામં ચાપીડયંસ્તયોઃ