બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.48

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે સગરોપાખ્યાને વસિષ્ઠગમનં નામ સપ્તચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
જૈમિનિરુવાચ
ગતે તસ્મિન્મુનિવરે સગરો રાજસત્તમઃ ।
અયોધ્યાયામધિવસ્ન્પાલયામાસ મેદિનીમ્

સર્વસંપદ્ગણોપેતઃ સર્વધર્માર્થતત્ત્વવિત્ ।
વયસૈવ સ બાલો ઽભૂત્કર્મણા વૃદ્ધસંમતઃ

તથાપિ ન દિવા ભુક્તેં શેતે વા નિશિ સંસ્મરન્ ।
સુદીર્ઘં નિઃશ્વસિત્યુષ્ણમુદ્વિગ્નહૃદયો ઽનિશમ્

શ્રુત્વા રાજા સ્વરાજ્યં નિજગુરુમવજિત્યારિભિઃ સંગૃહીતં માત્રા સાર્દ્ધં પ્રયાન્તં વનમતિગહનંસ્વર્ગતં તં ચ તસ્મિન્ ।
શોકાવિષ્ટઃ સરોષં સકલરિપુકુલોચ્છિત્તયે સત્પ્રતિજ્ઞશ્ચકે સદ્યઃ પ્રતિજ્ઞાં પરિભવમનલં સોઢુમિક્ષ્વાકુવંશ્યઃ

સ કદાચિન્મહીપાલઃ કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ ।
રિપું જેતું મનશ્ચક્રે દિશશ્ચ સકલાઃ ક્રમાત્

અનેકરથસાહસ્રૈર્ગજાશ્વરથસૈનિકૈઃ ।
સર્વતઃ સંવૃતો રાજા નિશ્ચક્રામ પુરોત્તમાત્

શત્રૂન્હન્તું પ્રતસ્થે નિજબલનિવહેનોત્પતદ્ભિસ્તુરઙ્ગૈર્નાસત્ત્વોર્મિજાલાકુલજલનિધિનિભેનાથ ષાડઙ્ગિકેન ।
મત્તૈર્માતઙ્ગયૂથૈઃ સકુલગિરિકુલેનૈવ ભૂમણ્ડલેન શ્વેતચ્છત્રધ્વજૌઘૈરપિ શશિસુકરાભાતખેનૈવ સાર્દ્ધમ્

તસ્યાગ્રેસરસૈન્યયૂથચરણપ્રક્ષુણ્ણશૈલોચ્ચયક્ષોદાપૂરિતનિમ્નભાગમવનીપાલસ્ય સંયાસ્યતઃ ।
પ્રત્યેકં ચતુરઙ્ગસૈન્યનિકરપ્રક્ષોદસંભૂતભૂરેણુપ્રાવૃતિરુત્સ્થલી સમભવદ્ભૂમિસ્તુ તત્રાનિશમ્

નિઘ્નન્દૃપ્તાનનેકાન્દ્વિપતુરગરથવ્યૂહસંભિન્નવીરાન્સદ્યઃ શોભાં દધાનો ઽસુરનિકરચમૂર્નિઘ્નતશ્ચન્દ્રમૌલિઃ ।
દૂરાદેવાભિશંસન્નરિનગરનિરોધેષુ કર્માભિષઙ્ગે તેષાં શીઘ્રાપયાનક્ષણમભિદિશતિ પ્રાણિધૈર્યં વિધત્તે

વિજિગીષુર્દિશો રાજા રાજ્ઞો યસ્યાભિયાસ્યતિ

વિષયં સ નૃપસ્તસ્ય સદ્યઃ પ્રણતિમેષ્યતિ ।
વિજિત્ય નૃપતીન્સર્વાન્કૃત્વા ચ સ્વપદાનુગાન્

સંકેત ગામિનઃ કાંશ્ચિત્કૃત્વા રાજ્યે ન્યવર્ત્તત ।
એવં સ વિસરન્દિક્ષુ દક્ષિણાભિમુખો નૃપઃ

સ્મરન્પૂર્વકૃતં વૈરં હૈહયાનભ્યવર્ત્તત ।
તતસ્તસ્ય નૃપૈઃ સાર્દ્ધં સમગ્રરથકુઞ્જરૈઃ

બભૂવ હૈહયૈર્વીરૈઃ સંગ્રામો રોમહર્ષણઃ ।
રાજ્ઞાં યત્ર સહસ્રાણિ સ બલાનિ મહાહવે

નિજઘાન મહાબાહુઃ સંક્રુદ્ધઃ કોસલેશ્વરઃ ।
જિત્વા હૈહયભૂપાલાન્ભઙ્ક્ત્વા દગ્ધ્વા ચ તત્પુરીમ્

નિઃશેષશૂન્યા મકરોદ્વૈરાન્તકરણો નૃપઃ ।
સમગ્રબલસંમર્દ્દપ્રમૃષ્ટાશેષભૂતલઃ

હૈહયાનામશેષં તુ ચક્રે રાજ્યં રજઃસમમ્ ।
રાજ્યં પુરીં ચાપહાય ભ્રષ્ટૈશ્વર્યા હતત્વિષઃ

રાજાનો હતભૂયિષ્ઠા વ્યદ્રવન્ત સમન્તતઃ ।
અભિદ્રુત્ય નૃપાંસ્તાંસ્તુ દ્રવમાણાન્મહીપતિઃ

જઘાન સાનુગાન્મત્તઃ પ્રજાઃ ક્રુદ્ધ ઇવાન્તકઃ ।
તતસ્તાન્પ્રતિ સક્રોધઃ સગરઃ સમરે ઽરિહા

મુમોચાસ્ત્રં મહારૌદ્રં ભાર્ગવં રીપુભીષણમ્ ।
તેનોત્સૃષ્ટાતિરૌદ્રત્રિભુવનભયદપ્રસ્ફુરદ્ભાર્ગવાસ્ત્રજ્વાલાદન્દહ્યમાનાવશતનુતતયસ્તે નૃપાઃ સાદ્ય એવ ।
વાય્વસ્ત્રાવૃત્તધૂમોદ્ગમપટલતમોમુષ્ટદૃષ્ટિપ્રસારા ભ્રેમુર્ભૂપૃષ્ટલોઠદ્બહુલતમરજોગૂઢમાત્રા મુહૂર્ત્તમ્

આગનેયાસ્ત્રપ્રતાપપ્રતિહતગતયો ઽદૃષ્ટમાર્ગાઃ સમન્તા દ્ભૂપાલા નષ્ટસંઘાઃ પરવશતનવો વ્યાકુલીભૂતચિત્તાઃ ।
ભીતાઃ સંત્યુક્તવસ્ત્રાયુધકવચવિભૂષાદિકા મુક્તકેશા વિસ્પષ્ટોન્મત્તભાવાન્ભૃશ તરમનુકુર્વન્ત્યગ્રતઃ શાત્રવાણામ્

વિજિત્ય હૈહયાન્સર્વાન્સમરે સગરો બલી ।
સંક્ષુબ્ધસાગરાકારઃ કાંબોજાનભ્યવર્ત્તત

નાનાવાદિત્રઘોષાહતપટહરવાકર્ણનધ્વસ્તધૈર્યાઃ સદ્યઃ સંત્યક્તરાજ્યસ્વબલપુરપુરન્ધ્રીસમૂહા વિમૂઢાઃ ।
કાંબોજાસ્તાલજઙ્ઘાઃ શકયવનકિરાતાદયઃ સાકમેતે ભ્રેમુર્ભૂર્યસ્ત્રભીત્યા દિશિ દિશિ રિપવો યસ્ય પૂર્વાપરાધાઃ

ભીતાસ્તસ્ય નરેશ્વરસ્ય રિપવઃ કેચિત્પ્રતા પાનલજ્વાલામુષ્ટદૃશો વિસૃજ્ય વસતિં રાજ્યં ચ પુત્રાદિભિઃ ।
દ્વિટ્સૈન્યૈઃ સમભિદ્રુતા વનભુવં સંપ્રાપ્ય તત્રાપિ તે ઽસ્તૈમિત્યં સમુપાગતા ગિરિગુહાસુપ્તોત્થિતેન દ્વિષઃ

તાલજઙ્ઘાન્નિહત્યાજૌ રાજા સ બલવાહનાન્ ।
ક્રમેણ નાશયામાસ તદ્રાજ્યમરિકર્ષણઃ

તતો યવનકાંબોજકિરાતાદીનનેકશઃ ।
નિજઘાન રુષાવિષ્ટઃ પલ્હવાન્પારદાનપિ

હન્યમાનાસ્તુ તે સર્વે રાજાનસ્તેન સંયુગે ।
દુદ્રુવુઃ સંઘશો ભીતા હતશિષ્ટાઃ સમન્તતઃ

યુષ્માભિર્યસ્ય રાજ્યં બહુભિરપત્દૃતં તસ્ય પુત્રો ઽધુનાહં હન્તું વઃ સપ્રતિજ્ઞં પ્રસભમુપગતો વૈરનિર્યાતનૈષી ।
ઇત્યુચ્ચૈઃ શ્રાવયાણો યુધિ નિજચરિતં વૈરિભિર્નાગવીર્યઃ ક્ષત્રૈર્વિધ્વંસિતેજાઃ સગરનરપતિઃ સ્મારયામાસ ભૂપઃ

તં દૃષ્ટ્વા રાજવર્યં સકલરિપુકુલપ્રક્ષયોપાત્તદીક્ષં ભીતાઃ સ્ત્રીબાલપૂર્વં શરણમભિયયુઃ સ્વાસુસરક્ષણાય ।
ઇક્ષ્વાકૂણાં વસિષ્ઠં કુલગુરુમભિતઃ સપ્ત રાજ્ઞાં કલેષુ પ્રખ્યાતાઃ સંપ્રસૂતા નૃપવરરિપવઃ પારદાઃ પલ્હવાદ્યાઃ

વસિષ્ઠમાશ્રમોપાન્તે વસંતમૃષિભિર્વૃતમ્ ।
ઉપગમ્યાબ્રુવન્સર્વે કૃતાઞ્જલિપુટા નૃપાઃ

શરણં ભંવ નો બ્રહ્મન્નાર્ત્તાનામભયૈષિણામ્ ।
સગરાસ્ત્રાગ્નિનિર્દગ્ધશરીરાણાં મુમૂર્ષતામ્

સ હન્ત્યસમાનશેષેણ વૈરાન્તકરણોન્મુખઃ ।
તસ્માદ્ભયાદ્ધિ નિષ્ક્રાન્તા વયં જીવિતકાઙ્ક્ષિણઃ

વિભિન્નરાજ્યભોગર્દ્ધિસ્વદારાપત્યબાન્ધવાઃ ।
કેવલં પ્રાણરક્ષાર્થં ત્વાં ત્વયં શરણં ગતઃ

ન હ્યન્યો ઽસ્તિ પુમાંલ્લોકે સૌહૃદેન બલેન વા ।
યસ્તં નિવર્ત્તયિત્વાસ્માન્પાલયેન્મહતો ભયાત્

ત્વં કિલાર્કાન્વયભુવાં રાજ્ઞાં કુલગુરુર્ વૃતઃ ।
તદ્વંશપૂર્વજૈર્ભૂપૈસ્ત્વતપ્રભાવશ્ચ તાદૃશઃ

તેનાયં સગરો ઽપ્યદ્ય ગુરુગૌરવયન્ત્રિતઃ ।
ભવન્નિદેશં નાત્યેતિ વેલામિવ મહોદધિઃ

ત્વં નઃ સુહૃત્પિતા માતા લોકાનાં ચ ગુરુર્વિભો ।
તસ્માદસ્માન્મહાભાગ પરિત્રાતું ત્વમર્હસિ

જૈમિનિરુવાચ
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ।
શનૈર્વિલોકયામાસ શરણં સમુપાગતાન્

વૃદ્ધસ્ત્રીબાલભૂયિષ્ઠાન્હતશેષાન્નૃપાન્વયાન્ ।
દૃષ્ટ્વા ત્વતપ્યદ્ભગવાન્સર્વભૂતાનુકંપકઃ

ચિરં નિરૂપ્ય મનસા તાન્વિલોક્ય ચ સાદરમ્ ।
ઉજ્જીવયઞ્છનૈર્વાચા મા ભૈષ્ટેતિ મહામતિઃ

અથાવોચન્મહાભાગઃ કૃપયા પરયાન્વિતઃ ।
સમયે સ્થાપયામાસ રાજ્ઞસ્તાઞ્જીવિતાર્થિનઃ

ભૂપવ્યા કોપદગ્ધં નૃપકુલવિહિતાશેષધર્માદપેતં કૃત્વા તેષાં વસિષ્ઠઃ સમયમવનિપાલપ્રતિજ્ઞાનિવૃત્ત્યૈ ।
ગત્વા તં રાજવર્યં સ્વયમથ શનકૈઃ સાંત્વયિત્વા યથાવત્સપ્રાણાનામરીણામપગમનવિધાવભ્યનુજ્ઞાં યયાચે

સક્રોધો ઽપિ મહીપતિર્ગુરુવચઃ સંભાવયંસ્તાનરીન્ધર્મસ્ય સ્વકુલોચિતસ્ય ચ તથા વેષસ્ય સંત્યાગતઃ ।
શ્રૌતસ્માર્ત્તવિભિન્નકર્મનિરતાન્વિપ્રૈશ્ચ દૂરોઞ્ઝિતાન્સાસૂન્કેવલમત્યજન્મૃતસમાનેકૈકશઃ પાર્થિવાન્

અર્દ્ધમુણ્ડાઞ્છકાંશ્ચક્રે પલ્હવાન્ શ્મશ્રુધારિણઃ ।
યવનાન્વિગતશ્મશ્રૂન્કાંબોજાંશ્ચબુકાન્વિતાન્

એવં વિરૂપાનન્યાંશ્ચ સ ચકાર નૃપાન્વયાન્ ।
વેદોક્તકર્મનિર્મુક્તાન્વિપ્રૈશ્ચ પરિવર્જિતાન્

કૃત્વા સંસ્થાપ્ય સમયે જીવતસ્તાન્વ્ય સર્જયત્ ।
તતસ્તે રિપવસ્તસ્ય ત્યક્તસ્વાચારલક્ષણાઃ

વ્રાત્યતાં સમનુપ્રાપ્તાઃ સર્વવર્ણવિનિન્તિતાઃ ।
ધિક્કૃતા સતતં સર્વેનૃશંસા નિરપત્રપાઃ

ક્રૂરાશ્ચ સંઘશો લોકે બભૂવુર્મ્લેછજાતયઃ

મુક્તાસ્તેનાથ રાજ્ઞા શકયવનકિરાતાદયઃ સદ્ય એવ ત્યક્તસ્વાચારવેષા ગિરિગહનગુહાદ્યાશયાઃ સંબભૂવુઃ ।
એતા અદ્યાપિ સદ્ભિઃ સતતમવમતા જાતયો ઽસત્પ્રવૃત્ત્યા વર્ત્તન્તે દુષ્ટચેષ્ટા જગતિ નરપતેઃ પાલયન્તઃ પ્રતિજ્ઞામ્