બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.47

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ભાર્ગવચરિતે ષટ્ચત્વારિંશત્ત મો ઽધ્યાયઃ ॥ 46॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
તતો મૂર્દ્ધાભિષિક્તાનાં રાજ્ઞામમિતતેજસામ્ ।
ષટ્સહસ્રદ્વયં રામો જીવગ્રાહં ગૃહીતવાન્

તતો રાજસહસ્રાણિ ગૃહીત્વા મુનિભિઃ સહ ।
સ જગામ મહાતેજાઃ કુરુક્ષેત્રં તપોમયમ્

સરસાં પઞ્ચકં તત્ર ખાનયિત્વા ભૃગુદ્વહઃ ।
સુખાવગાહતીર્થાનિ તાનિ ચક્રે સમન્તતઃ

જઘાન તત્ર વૈ રાજ્ઞઃ શરીરપ્રભવામૃજા ।
સરાંસિ તાનિ વૈ પઞ્ચ પૂરયામાસ ભાર્ગવઃ

સ્નાત્વા તેષુ યથાન્યાયં જામદગ્નયઃ પ્રતાપવાન્ ।
પિતૄન્સંતર્પયામાસ યથાશાસ્ત્રમતન્દ્રિતઃ

પિતુઃ પ્રેતસ્ય રાજેન્દ્ર શ્રાદ્ધાદિકમશેષતઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ સહ માતુશ્ચ તત્ર ચક્રે યથોદિતમ્

એવં તીર્ણપ્રતીકઃ સ કુરુક્ષેત્રે તપોમયે ।
ઉવાસાતન્દ્રિતઃ સમ્યક્ પિતૃપૂજાપરાયણઃ

તતઃ પ્રભૃત્યભૂદ્રાજંસ્તીર્થાનામુત્તમોત્તમમ્ ।
વિહિતં જામદગ્ન્યેન કુરુક્ષેત્રે તપોવને

સસ્યમં તપઞ્ચકમિતિ સ્થાનં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ।
યત્ર યક્રે ભૃગુશ્રેષ્ઠઃ પિતૄણાં તૃપ્તિમક્ષયામ્

સ્નાનદાનતપોહોમદ્વિજભોજનતર્પણૈઃ ।
ભૃશમાપ્યાયિતાસ્તેન યત્ર તે પિતરો ઽખિલાઃ

અવાપુરક્ષયાં તૃપ્તિં પિતૃલોકં ચ શાશ્વતમ્ ।
સમન્તપઞ્ચકં નામ તીર્થં લોકે પરિશ્રુતમ્

સર્વપાપક્ષયકરં મહાપુણ્યોપબૃંહિતમ્ ।
મર્ત્યાનાં યત્ર યાતાનામેનાંસિ નિખિલાનિ તુ

દૂરાદેવાપયાસ્યન્તિ પ્રવાતે શુષ્કપર્ણવત્ ।
તત્ક્ષેત્રચર્યાગમનં મર્ત્યાનામસતામિહ

ન લભ્યતે મહારાજ જાતુ જન્મશતૈરપિ ।
સમન્તપઞ્ચકં તીર્થં કુરુક્ષેત્રે ઽતિપાવનમ્

યત્ર સ્નાતઃ સર્વતીર્થૈઃ સ્નાતો ભવતિ માનવઃ ।
કૃતકૃત્યસ્તતો રામઃ સમ્યક્ પૂર્ણમનોરથઃ

ઉવાસ તત્ર નિયતઃ કઞ્ચિત્કાલં મહામતિઃ ।
તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે બ્રાહ્મણૈઃ સહિતો વશી

પિતૃપિણ્ડપ્રદાનાય જામદગ્ન્યો ઽગમદ્ગયામ્ ।
તતો ગત્વા તતઃ શ્રાદ્ધે યથાશાસ્ત્રમરિન્દમઃ

બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયામાસ પિતૄનુદ્દિશ્ય સત્કૃતાન્ ।
શૈવં તત્ર પરં સ્થાનં ચન્દ્રપાદમિતિ સ્મૃતમ્

પિતૃતૃપ્તિકરં ક્ષેત્રં તાદૃગ્લોકે ન વિદ્યતે ।
યત્રાર્ચિતાઃ સ્વકુલજૈર્યથાશક્તિ મનાગપિ

પિતરઃ પિણ્ડદાનાદ્યૈઃ પ્રાપ્સ્યન્તિ ગતિમક્ષયામ્ ।
પિતૄનુદ્દિશ્ય તત્રાસૌ તર્પ્પિતેષુ દ્વિજાતિષુ

દદૌ ચ વિધિવત્પિણ્ડં પિતૃભક્તિસમન્વિતઃ ।
તતસ્તત્પિતરઃ સર્વે પિતૃલોકાદુપાગતાઃ

જગૃહુસ્તત્કૃતાં પૂજાં જમદગ્નિપુરોગમાઃ ।
અથ સંપ્રીતમનસઃ સમેત્ય ભૃગુનન્દનમ્

ઊચુસ્તત્પિતરઃ સર્વે ઽદૃશ્યા ભૂત્વાન્તરિક્ષગાઃ ।
પિતર ઊચુઃ
મહત્કર્મ કૃતં વીર ભવતાન્યૈઃ સુદુષ્કરમ્

અસ્માનપિ યથાન્યાયં સમ્યક્ તર્પિતવાનસિ ।
અસ્માકમક્ષયાં પ્રીતિં તથાપિ ત્વં ન યચ્છસિ

ક્ષત્રહત્યાં હિ કૃત્વા તુ કૃતકર્માભવદ્યતઃ ।
ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ ભક્ત્યા ચ તવ દર્શનમ્

પ્રાપ્તાઃસ્મ પૂજિતાઃ કિં તુ નાક્ષય્યફલભાગિનઃ ।
ત્સમાત્ત્વં વીરહત્યાદિપાપપ્રશમનાય હિ

પ્રાયશ્ચિત્તં યથાન્યાયં કુરુ ધર્મં ચ શાશ્વતમ્ ।
વધાચ્ચ વિનિવર્તસ્વ ક્ષત્રિયાણામતઃ પરમ્

પિતુર્ન્ન તે ઽપરાધ્યન્તે ન સ્વતન્ત્રં યતો જગત્ ।
તન્નિમિત્તં તુ મરણં પિતુસ્તે વિહિતં પુરા

હન્તું કં કઃ સમર્થઃ સ્યાલ્લોકે રક્ષિતુમેવ વા ।
નિમિત્તમાત્રમેવેહ સર્વઃ સર્વસ્ય ચૈતયોઃ

ધ્રુવં કર્માનુરૂપં તે ચેષ્ટન્તે સર્વ એવ હિ ।
કાલાનુવૃત્તં બલવાન્નૃલોકો નાત્ર સંશયઃ

બાધિતું ભુવિ ભૂતાનિ ભૂતાનાં ન વિધિં વિના ।
શક્યતે વત્સ સર્વો ઽપિ યતઃ શક્ત્યા સ્વકર્મકૃત્

ક્ષત્રં પ્રતિ તતો રોષં વિમુચ્યાસ્મત્પ્રિયેપ્સયા ।
શમમા પ્નુહિ ભદ્રં તે સ હ્યસ્માકં પરં બલમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધુઃ સર્વે પિતરો ભૃગુનન્દનમ્ ।
સ ચાપિ તદ્વચઃ સર્વં પ્રતિજગ્રાહ સાદરમ્

અકૃતવ્રણસંયુક્તો મુદા પરમયા યુતઃ ।
પ્રયયૌ ચ તદા રામસ્તસ્માત્સિદ્ધવનાશ્રમમ્

તસ્મિન્સ્થિત્વા ભૃગુશ્રેષ્ઠો બ્રાહ્મણૈઃ સહિતો નૃપ ।
તપસે ધૃતસંકલ્પો બભૂવ સ મહામનાઃ

સરથં સહસાહં ચ ધનુઃસંહનનાનિ ચ ।
પુનરાગમસંકેતં કૃત્વા પ્રાસ્થાપયત્તદા

તતઃ સ સર્વતીર્થેષુ ચક્રે સ્નાનમતન્દ્રિતઃ ।
પરીત્યપૃથિવીં સર્વાં પિતૃદેવાદિબૂજકઃ

એવં ક્રમેણ પૃથિવીં ત્રિવારં ભુગુનન્દનઃ ।
પરિચક્રામ રાજેન્દ્ર લોકવૃત્તમનુવ્રતઃ

તતઃ સ પર્વતશ્રેષ્ઠં મહેન્દ્રં પુનરપ્યથ ।
જગામ તપસે રાજન્બાહ્મણૈરભિસંવૃતઃ

સ તસ્મિંશ્ચિરરાત્રાય મુનિ સિદ્ધનિષેવિતે ।
નિવાસમાત્મનો રાજન્કલ્પયામાસ ધર્મવિત્

મુનયસ્તં તપસ્યન્તં સર્વક્ષેત્રનિવાસિનઃ ।
દ્રષ્ટુકામાઃ સમાજગ્મુર્નિયતા બ્રહ્મવાદિનઃ

દદૃશુસ્તે મુનિગણાસ્તપસ્યાસક્તમાનસમ્ ।
ક્ષાત્રં કક્ષમશેષેણ દગ્ધ્વા શાન્તમિવાનલમ્

અથ તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા મુનીન્દિવ્યાંસ્તપોમયાન્ ।
અર્ઘ્યાદિસમુદાચારૈઃ પૂજયામાસ ભાર્ગવઃ

કૃતકૌશલસંપ્રશ્નપૂર્વકાઃ સુમહોદયાઃ ।
તેષાં તસ્ય ચ સંવૃત્તાઃ કથાઃ પુણ્યા મનોહરાઃ

તતસ્તેષામનુમતે મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
હયમેધં મહાયજ્ઞમાહર્તુમુપચક્રમે

સંભૃત્ય સર્વસંભારાનૌર્વાદ્યૈઃ સહિતો નૃપ ।
વિશ્વામિત્રભરદ્વાજમાર્કણ્ડેયાદિભિસ્તથા

તેષા મનુમતે કૃત્વા કાશ્યપં ગુરુમાત્મનઃ ।
વાજિમેધં તતો રાજન્નાજહાર મહાક્રતુમ્

તસ્યાભૂત્કાશ્યપો ઽધ્વર્યુરુદ્ગાતા ગૌતમો મુનિઃ ।
વિશ્વામિત્રો ઽભવદ્ધોતા રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ

બ્રહ્મત્વમકરોત્તસ્ય માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।
ભરદ્વાજાગ્નિવેશ્યાદ્યા વેદ વેદાઙ્ગપારગાઃ

મુનયશ્ચક્રુરન્યાનિ કર્માણ્યન્યે યથાક્રમમ્ ।
પુત્ત્રૈઃ શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈશ્ચ સહિતો ભગવાન્ભૃગુઃ

સાદસ્યમકરોદ્રાજન્નન્યૈશ્ચ મુનિભિઃ સહ ।
સ તૈઃ સહાખિલં કર્મ સમાપ્ય ભૃગુપુઙ્ગવઃ

બ્રહ્માણં પૂજયામાસ યથાવદ્ગુરુણા સહ ।
અલઙ્કૃત્ય યથાન્યાય કન્યાં રૂપવતીં મહીમ્

પુરગ્રામશતોપેતાં સમુદ્રાંબરમાલિનીમ્ ।
આહૂય ભૃગુશાર્દૂલઃ સશૈલવનકાનનામ્

કાશ્યપાય દદૌ સર્વામૃતે તં શૈલમુત્તમમ્ ।
આત્મનઃ સન્નિવાસાર્થં તં રામઃ પર્યકલ્પયત્

તતઃ પ્રભૃતિરાજેન્દ્ર પૂજયામાસ શાસ્ત્રતઃ ।
હિરણ્યરત્નવસ્ત્રશ્વગોગજાન્નાદિભિસ્તથા

પુરા સમાપ્ય યજ્ઞાન્તે તથા ચાવભૃથાપ્લુતઃ ।
ચક્રે દ્રવ્યપરિત્યાગં તેષામનુમતે તદા

દત્ત્વા ચ સર્વભૂતાનામભયં ભૃગુનન્દનઃ ।
તત્રાપિ પર્વતવરે તપશ્ચર્તું સમારભત્

તતસ્તં સમનુજ્ઞાય સદસ્યા ઋત્વિજસ્તથા ।
યયુર્યથાગતં સર્વે મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ

ગતેષુ તેષુ ભગવાનકૃતવ્રણસંયુતઃ ।
તપો મહત્સમાસ્થાય તત્રૈવ ન્યવસત્સુખી

કાશ્યપી તુ તતો ભૂમિર્જનનાથા હ્યનેકશઃ ।
સર્વદુઃખપ્રશાન્ત્યર્થં મારીચાનુમતેન તુ

તત્ર દીપપ્રતિષ્ઠાખ્યવ્રતં વિષ્ણુમુખોદિતમ્ ।
ચચાર ધરણી સમ્યક્ દુખૈર્ઃમુક્તાભવચ્ચ સા

ઇત્યેષ જામદગ્ન્યસ્ય પ્રાદુર્ભાવ ઉદાહૃતઃ ।
યસ્મિઞ્શ્રુતે નરઃ સર્વપાતકૈર્વિપ્રમુચ્યતે

પ્રભાવઃ કાર્ત્તવીર્યસ્ય લોકે પ્રથિતતેજસઃ ।
પ્રસંગાત્કથિતઃ સમ્યઙ્નાતિસંક્ષેપવિસ્તરઃ

એવંપ્રભાવઃ સ નૃપઃ કાર્ત્તવીર્યો ઽભવદ્ભુવિ ।
ન તાદૃશઃ પુમાત્કશ્ચિદ્ભાવી ભૂતાથવા શ્રુતઃ

દત્તાત્રેયાદ્વરં વવ્રે મૃતિમુત્તમપૂરુષાત્ ।
યત્પુરા સો ઽગમન્મુક્તિં રણે રામેણ ઘાતિતઃ

તસ્યાસીત્પઞ્ચમઃ પુત્રઃ પખ્યાતો યો જયધ્વજઃ ।
પુત્રસ્તસ્ય મહાબાહુસ્તાલજઙ્ઘો ઽભવન્નૃપ

અભૂત્તસ્યાપિ પુત્રાણાં શતમુત્તમધન્વિનામ્ ।
તાલજઙ્ઘાભિધા યેષાં વીતિહોત્રો ઽગ્રજો ઽભવત્

પુત્રૈઃ સવીતિહોત્રાદ્યૈર્હૈહયાદ્યૈશ્ચ રાજભિઃ ।
કાલં મહાન્તમવસદ્ધિમાદ્રિવાનગહ્વરે

યઃ પૂર્વં રામ બાણેન દ્રવન્પૃષ્ઠે ઽભિતાડિતઃ ।
તાલજઙ્ઘો ઽપતદ્ભૂમૌ મૂર્છિતો ગાઢવેદનઃ

દદર્શ વીતિહોત્રસ્તં દ્રવન્દૈવવશાદિવ ।
રથમારોપ્ય વેગેન પલાયનપરો ઽભવત્

તે તત્ર ન્યવસન્સર્વે હિમાદ્રૌ ભયપીડિતાઃ ।
કૃચ્છ્રં મહાન્તમાસાદ્ય શાકમૂલફલાશનઃ

તતઃ શાન્તિં ગતે રામે તપસ્યાસક્તમાનસે ।
જાલજઙ્ઘઃ સ્વકં રાજ્યં સપુત્રઃ પ્રત્યપદ્યત

સન્નિવેશ્ય પુરીં ભૂયઃ પૂર્વવન્નૃપસત્તમઃ ।
વસંસ્તદા નિજં રાજ્યમાપાલયદરિન્દમઃ

સુપુત્રઃ સાનુગબલઃ પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ ।
અભ્યાયયૌ મહારાજ તાલજઙ્ઘઃ પુરં તવ

ચતુરઙ્ગબલોપેતઃ કંપયન્નિવ મેદિનીમ્ ।
રુરોદાભ્યેત્ય નગરીમયોધ્યાં સ મહીપતિઃ

તતો નિષ્ક્રમ્ય નગરાત્ફલગુતન્ત્રો ઽપિ તે પિતા ।
યુયુધે તૈર્નૃપૈઃ સર્વૈર્વૃદ્ધો ઽપિ તરુણો યથા

નિહતાનેકમાતગતુરઙ્ગરથસૈનિકઃ ।
શત્રુભિર્નિર્જિતો વૃદ્ધઃ પલાયનપરો ઽ ભવત્

ત્યક્ત્વા સ નગરં રાજ્યં સકોશબલવાહનમ્ ।
અન્તર્વત્ન્યા ચ તે માત્રા સહિતો વનમાવિશત્

તત્ર ચૌર્વાશ્રમોપાન્તે નિવસન્નચિરાદિવ ।
શોકામર્ષસમાવિષ્ટો વૃદ્ધભાવેન ચ સ્વયમ્

વિલોક્યમાનો માત્રા તે બાષ્પગદ્ગદકણ્ઠયા ।
અનાથ ઇવ રાજેન્દ્ર સ્વર્ગલોકમિતો ગતઃ

તતસ્તે જનની રાજન્દુઃખશોકસમન્વિતા ।
ચિતામારોપયદ્ભર્તૂ રુદતી સા કલેવરમ્

અનશનાદિદુઃખેન ભર્ત્તુર્વ્યસનકર્શિતા ।
ચકારાગ્નિપ્રવેશાય સુદૃઢાં મતિમાત્મનઃ

ઔર્વસ્તદખિલં શ્રુત્વા સ્વયમેવ મહામુનિઃ ।
નિર્ગત્ય ચાશ્રમાત્તાં ચ વારયન્નિદમબ્રવીત્

ન મર્ત્તવ્યં ત્વયા રાજ્ઞિ સાંપ્રતં જઠરે તવ ।
પુત્રસ્તિષ્ઠતિ સર્વેષાં પ્રવરશ્ચવર્ત્તિનામ્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા માતા તવ મનસ્વિની ।
વિરરામ મૃતેસ્તાં તુ મુનિઃ સ્વાશ્રમમાનયત્ ।
તતઃ સા સર્વદુઃખાનિ નિયમ્ય ત્વન્મુખાંબુજમ્

દિદૃક્ષુરાશ્રમોપાન્તે તસ્યૈવ ન્યવસત્સુખમ્ ।
સુષાવ ચ તતઃ કાલે સા ત્વામૌર્વાશ્રમે તદા

જાતકર્માદિકં સર્વં ભવતઃ સો ઽકરોન્મુનિઃ ।
ઔર્વાશ્રમે વિવૃદ્ધશ્ચ ભવાંસ્તેનાનુકંપિતઃ

ત્વયૈવ વિદિતં સર્વમતઃ પરમરિન્દમ ।
એવં પ્રભાવો નૃપતિઃ કાર્ત્તવીર્યો ઽભવદ્ભુવિ

વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ ।
યદ્વંશજૈર્જિતો યુદ્ધે પિતા તે વનમાદિશત્

તદ્વૃત્તાન્તમશેષેણ મયા તે સમુદીરિતમ્ ।
એતચ્ચ સર્વમાખ્યાતં વ્રતાનામુત્તમં તવ

સમન્ત્રતન્ત્રં લોકેષુ સર્વલોકફલપ્રદમ્ ।
ન હ્યસ્ય કર્ત્તુર્નૃપતેઃ પુરુષાર્થચતુષ્ટયે

ભવત્યભીપ્સિતં કિઞ્ચિદ્દર્લ્લભં ભુવનત્રયે ।
સંક્ષેપેણ મયાખ્યાતં વ્રતં હૈહયભૂભુજઃ ।
જામદગ્ન્યસ્ય ચ મુને કિમન્યત્કથયામિ તે

જૈમિનિરુવાચ
તતઃ સ સગરો રાજા કૃતાઞ્જલિપુટો મુનિમ્

ઉવાચ ભગવન્નેતત્કર્તુમિચ્છામ્યહં વ્રતમ્ ।
સમ્યક્તમુપદેશેન તત્રાનુજ્ઞાં પ્રયચ્છ મે

કર્મણાનેન વિપ્રર્ષે કૃતાર્થો ઽસ્મિ ન સંશયઃ ।
ઇત્યુક્તસ્તેન રાજ્ઞાતુ તથેત્યુક્ત્વા મહામુનિઃ

દીક્ષયામાસ રાજાનં શસ્ત્રોક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
સ દીક્ષિતો વસિષ્ઠેન સગરો રાજસત્તમઃ

દ્રવ્યાણ્યાનીય વિધિવત્પ્રચચાર શુભવ્રતમ્ ।
પૂજયિત્વા જગન્નાથં વિધિના તેન પાર્થિવઃ

સમાપ્ય ચ યથાયોગ્યમનુજ્ઞાય ગુરું તતઃ ।
પ્રતિજ્ઞામકરોદ્રાજા વ્રતમેતદનુત્તમમ્

આજીવાન્તં ધરિષ્યામિ યત્નેનેતિ મહામતિઃ ।
અથાનુજ્ઞાપ્ય રાજાનં વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

સન્નિવર્ત્યાનુગચ્છન્તં પ્રજગામ નિજાશ્રમમ્