બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.40

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય
ઉપોદ્ધાતપાદે ભાર્ગવચરિતે એકોનચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 39॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
સુચન્દ્રે પતિતે રાજન્ રાજેન્દ્રાણાં શિરોમણૌ ।
તત્પુત્રઃ પુષ્કરાક્ષસ્તુ રામં યોદ્ધુમથાગતઃ

સ રથસ્થો મહાવીર્યઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ ।
અભિવીક્ષ્ય રણેત્યુગ્રં રામં કાલાતકોપમમ્

ચકાર શરજાલં ચ ભાર્ગવેન્દ્રસ્ય સર્વતઃ ।
મુહૂર્ત્તં જામદગ્ન્યો ઽપિ બાણૈઃ સંઝદિતો ઽભવત્

તતો નિષ્કમ્ય સહસા ભાર્ગવેન્દ્રો મહાબલઃ ।
શરબન્ધાન્મહારાજ સમુદૈક્ષત સર્વતઃ

દૃષ્ટ્વા તં પુષ્કારાક્ષં તુ સુચન્દ્રતનયં તદા ।
ક્રોધમાહારયામાસ દિધક્ષન્નિવ પાવકઃ

સ ક્રોધેન સમાવિષ્ટો વારુણં સમવાસૃજત્ ।
તતો મેઘાઃ સમુત્પન્ના ગર્જન્તો ભૈરવાન્નવાન્

વવૃષુર્જલધારાભિઃ પ્લાવયન્તો ધરાં નૃપ ।
પુષ્કરાક્ષો મહાવીર્યો વાયવ્યાસ્ત્રુમવાસૃજત્

તેન તે ઽદર્શનં નીતાઃ સદ્ય એવ બલાહકાઃ ।
અથ રામો ભૃશં ક્રુદ્ધો બ્રાહ્મં તત્રાભિસંદધે

પુષ્કરાક્ષો ઽપિ તેનૈવ વિચકર્ષ મહાબલઃ ।
બ્રાહ્મ સો ઽપ્યાહિતં દૃષ્ટ્વા દણ્ડાહત ઇવારગઃ

ઘોરં પરશુમાદાય નિઃશ્વસંસ્તમધાવત ।
રામસ્યાધાવતસ્તત્ર પુષ્કરાક્ષો ધનુર્ધરઃ

સંદધે પઞ્ચવિશિખાન્દીપ્તાસ્યાનુરગાનિવ ।
એકૈકેન ચ બાણેન હૃદિ શીર્ષે ભુજદ્વયે

શિખાયાં ચ ક્રમાદ્ભિત્ત્વા તસ્તંભ ભૃશ માતુરમ્ ।
સ ચૈવં પીડીતો રામઃ પુષ્કરાક્ષેણ સંયુગે

ક્ષણં સ્થિત્વા ભૃશં ધાવન્પરશું મૂર્ધ્ન્યપતયાત્ ।
શિખામારભ્ય પાદાન્તં પુથ્કરાક્ષં દ્વિધાકરોત્

પતિતે શકલે ભૂમૌ તત્કાલં પશ્યતા નૃણામ્ ।
આશ્ચર્યં સુમાહજ્જાતં દિવિ ચૈવ દિવૌ કસામ્

વિદાર્ય રામસ્તં ક્રોધાત્પુષ્કરાક્ષ મહાબલમ્ ।
તત્સૈન્યમદહત્ક્રુદ્ધઃ પાવકો વિપિનં યથા

યતો યતો ધાવતિ ભાર્ગવેન્દ્રો મનો ઽનિલૌજાઃ પ્રહરન્પરશ્વધમ્ ।
તતસ્તતો વાજિરથેભમાનવા નિકૃત્તગાત્રાઃ શતશો નિપેતુઃ

રામેણ તત્રા તિબલેન સંગરે નિહન્યમાનાસ્તુ પરશ્વધેન ।
હા તાત માતસ્ત્વિતિ જલ્પમાંના ભસ્મીબભૂવુઃ સુવિચૂર્ણિતાસ્તદા

મુહૂર્ત્તમાત્રેણ ચ ભાર્ગવેણ તત્પુષ્કરાક્ષસ્ય બલં સમગ્રમ્ ।
અનેકરાજન્યકુલં હતેશ્વરં ઇતં નવાક્ષૌહિણિકં ભૃશાતુરમ્

પતિતે પુષ્કરાક્ષે તુ કાર્ત્તવીર્યાર્જુનઃ સ્વયમ્ ।
આજગામ મહાવીર્યઃ સુવર્ણરથમાસ્થિતઃ

નાનાશસ્ત્રસમાકીર્ણં નાનારત્નપરિચ્છદમ્ ।
દશનલ્વપ્રમાણં ચ શતવાજિયુતં નૃપઃ

યુતે બાહુસહસ્રેણ નાનાયુધધરેણ ચ ।
બભૌ સ્વર્લોકમારોક્ષ્યન્દેહતિ સુકૃતી યથા

પુત્રાસ્તસ્ય મહાવીર્યાઃ શતં યુદ્ધવિશારદાઃ ।
સેનાઃ સંવ્યૂહ્ય સંતસ્થુઃ સંગ્રામે પિતુરાજ્ઞયા

કાર્ત્તવીર્યસ્તુ બલવાન્રામં દૃષ્ટ્વા રણાજિરે ।
કાલાન્તકયમપ્રખ્યં યોદ્ધું સમુપચક્રમે

દક્ષે પઞ્ચશતં બાણાન્વામે પઞ્ચશતં ધનુઃ ।
જગ્રા હ ભાર્ગવેન્દ્રસ્ય સમરે જેતુમુદ્યતઃ

બાણવર્ષં ચકારાથ રામસ્યોપરિ ભૂપતે ।
યથા બલાહકો વીર પર્વતોપરિ વર્ષતિ

બાણવર્ષેણ નેનાજૌ સત્કૃતો ભૃગુનન્દનઃ ।
જગ્રાહ સ્વઘનુર્દિવ્યં બાણવર્ષં તથાકરોત્

તાવુભૌરણસંદૃપ્તૌ તદા ભાર્ગવહૈહયૌ ।
ચક્રતુર્યદ્ધમતુલં તુમુલં લોમહર્ષણમ્

બ્રહ્માસ્ત્રં ચ સભૂપાલઃ સંદધે રણમૂર્દ્ધનિ ।
વધાય ભાર્ગવેન્દ્રસ્ય સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રધૃગબલી

રામો ઽપિ વાર્યુપસ્પૃશ્ય બ્રહ્મં બ્રાહ્મય સંદધે ।
તતો વ્યોમ્નિ સદા સક્તે દ્વે ચાપ્ય સ્ત્રે નરાધિપ

વવૃધાતે જગત્પ્રાન્તે તેજસા જ્વલનાર્કવત્ ।
ત્રયો લોકાઃ સપાતાલા દૃષ્ટ્વા તન્મહદદ્ભુતમ્

જ્વલદસ્ત્રયુગં તપ્તા મેનિરે ઽસ્યોપસંયમમ્ ।
રામસ્તદા વીક્ષ્ય જગત્પ્રણાશં જગન્નિવાસોક્તમથાસ્મરત્તદા

રક્ષા વિધેયાદ્ય મયાસ્ય સંયમો નિવારણીયઃ પરમાંશધારિણા ।
ઇતિ વ્યવસ્ય પ્રભુરુગ્રતેજા નેત્રદ્વયેનાથ તદસ્ત્રયુગમમ્

પીત્વાતિરામં જગદાકલય્ય તસ્થૌ ક્ષણં ધ્યાનગતો મહાત્મા ।
ધ્યાનપ્રભાવેણ તતસ્તુ તસ્ય બ્રહ્માસ્ત્રયુગ્મં વિગતપ્રભાવમ્

પપાત ભૂમૌ સહસાથ તત્ક્ષણં સર્વં જગત્સ્વાસ્થ્યમુપાજગામ ।
સ જામદગ્ન્યો મહાતાં મહીયાન્સ્રષ્ટું તથા પાલયિતું નિહન્તુમ્

વિભુસ્તથાપીહ નિજંપ્રભાવં ગોપાયિતું લોકવિધિં ચકાર ।
ધનુર્દ્ધરઃ શૂરતમો મહસ્વાન્સદગ્રણીઃ સંસદિ તથ્યવક્તા

કલાકલાપેષુ કૃતપ્રયત્નો વિદ્યાસુ શાસ્ત્રેષુ બુધો વિધિજ્ઞઃ ।
એવં નૃલોકે પ્રથયન્સ્વભાવં સર્વાણિ કલ્યાનિ કરોતિ નિત્યમ્

સર્વે તુ લોકા વિજિતાસ્તુ તેન રામેણ રાજન્યનિષૂદનેન ।
એવં સ રામઃ પ્રથિતપ્રભાવઃ પ્રશામયિત્વા તુ તદસ્ત્રયુગ્મમ્

પુનઃ પ્રવૃત્તો નિધનં પ્રકર્તું રણાગણે હૈહયવંશકેતોઃ ।
તુણીરતઃ પત્રિયુગં ગૃહીત્વા પુઙ્ખે નિધાયાથ ધનુર્જ્યકાયામ્

આલક્ષ્ય લક્ષ્યં નૃપકર્ણયુગ્મં ચકર્ત્ત ચૂડામણિહર્તુકામઃ ।
સ કૃત્તકર્ણો નૃપતિર્મહાત્મા વિનિર્જિતાશેષજગત્પ્રવીરઃ

મેને નિજં વીર્યમિહ પ્રણષ્ટં રામેણ ભૂમીશતિરસ્કૃતાત્મા ।
ક્ષણં ધરાધીશતનુર્વિવર્ણા ગતાનુભાવા નૃપતેર્બભૂવ

લેખ્યેવ સચ્ચિત્રકરપ્રયુક્તા સુદીનચિત્તસ્ય વિલક્ષ્યતે ઽગ ।
તતઃ સ રાજા નિજવીર્યવૈભવં સમસ્તલોકાધિકતાં પ્રયાતમ્

વિચિન્ત્ય પૌલસ્ત્યજયાદિલબ્ધં શોચન્નિવાસીત્સ જયાભિકાઙ્ક્ષીં ।
દધ્યૌ પુનર્મીલિતલોચનો નૃપૌ દત્તં તમાત્રેયકુલપ્રદીપમ્

યસ્ય પ્રભાવાનુગૃહીત ઓજસા તિરશ્ચકારા ખિલલોકપાલકાન્ ।
યદાસ્ય હૃદ્યેષ મહાનુભાવો દત્તઃ પ્રયાતો ન હિ દર્શનં તદા

ખિન્નો ઽતિમાત્રં ધરણીપતિસ્તદા પુનઃ પુનર્ધ્યાનપથં જગામ ।
સ ધ્યાયમાનો ઽપિ ન ચાજગામ દત્તો મનોગોચરમસ્ય રાજન્

તપસ્વિનો દાન્તતમસ્ય સાધોરનાગસો દુષ્કૃતિકારિણો વિભુઃ ।
એવં યદાત્રેસ્તનયો મહાત્મા દૃષ્ટો ન ચ ધ્યાનપથે નૃપેણ

તદાતિદુઃ ખેન વિદૂયમાનઃ શોકેન મોહેન યુતો બભૂવ ।
તં શોકમગ્નં નૃપતિં મહાત્મા રામો જગાદાખિલચિત્તદર્શી

મા શોકભાવં નૃપતે પ્રયાહિ નૈવાનુશોચન્તિ મહાનુભાવાઃ ।
યસ્તે વરાયાભવમાદિસર્ગે સ એવ ચાહં તંવ સાદનાય

સમાગતસ્ત્વં ભવધીરચિત્તઃ સંગ્રામકાલે ન વિષાદચર્ચા ।
સર્વો હિ લોકઃ સ્વકૃતં ભુનક્તિ શુભાશુભં દૈવકૃતં વિપાકે

અન્યોનકો ઽપ્યસ્ય શુભાશુભસ્ય વિપર્યયં કર્તુમલં નરેશ ।
યત્તે સુપુણ્યં બહુજન્મસંચિતં તેનેહ દત્તસ્ય વરાર્હપાત્રમ્

જાતો ભવાનદ્ય તુ દુષ્કૃતસ્ય ફલં પ્રભુઙ્ક્ષ્વ ત્વમિહાર્જિતસ્ય ।
ગુરુર્વિમત્યાપકૃતસ્ત્વયા મે યતસ્તતઃ કર્ણનિકૃન્તનં તે

કૃતં મયા પશ્ય હરન્તમોજસા ચૂડામણિં મામપત્દૃત્ય તે યશઃ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ ભૃગુર્મહાત્મા નિયોજ્ય બાણં ચ વિકૃષ્ય ચાપમ્

ચિક્ષેપ રાજ્ઞઃ સ તુ લાઘવેન ચ્છિત્ત્વા મણિં રામમમુપાજગામ ।
તદ્વીક્ષ્ય કર્માસ્ય મુનેઃ સુતસ્ય સ ચાર્જુનો હૈહયવંશધર્ત્તા

સમુદ્યતો ઽભૂત્પુનરપ્યુદાયુધસ્તં હન્તુમાજૌ દ્વિજમાત્મશત્રુમ્ ।
શૂલશક્તિગદાચક્રખઢ્ગપટ્ટિશતોમરૈઃ

નાનાપ્રહરણૈશ્ચાન્યૈરાજઘાન દ્વિજાત્મજમ્ ।
સ રામો લાઘવેનૈવ સંપ્રક્ષિપ્તાન્યનેન ચ

શૂલાદીનિ ચકર્ત્તાશુ મધ્ય એવ નિજાશુગૈઃ ।
સ રાજા વાર્યુપસ્પૃશ્ય સસર્જાગ્નેયમુત્તમમ્

અસ્ત્રં રામો વારુણેન શમયામાસ સત્વરમ્ ।
ગાન્ધર્વં વિદધે રાજા વાયવ્યેનાહનદ્વિભુમ્

નાગાસ્ત્રં ગારુડેનાપિ રામશ્ચિચ્છેદ ભૂપતે ।
દત્તેન દત્તં યચ્છૂલમવ્યર્થં મન્ત્રપૂર્વકમ્

જગ્રાહ સમરે રાજા ભાર્ગવસ્ય વધાય ચ ।
તચ્છૂલં શતસૂર્યાભમનિવાર્યં સુરાસુરૈઃ

ચિક્ષેપ રામમુદ્દિશ્ય સમગ્રેણ બલેન સઃ ।
મૂર્ધ્નિ તદ્ભાર્ગવસ્યાથ નિપપાત મહીપતે

તેન શૂલપ્રહારેણ વ્યથિતો ભાર્ગવસ્તદા ।
મૂર્ચ્છામવાપ રાજેન્દ્ર પપાત ચ હરિં સ્મરન્

પતિતે ભાર્ગવે તત્ર સર્વે દેવા ભયાકુલાઃ ।
સમાજગ્મુઃ પુરસ્કૃત્ય બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાન્

શઙ્કરસ્તુ મહાજ્ઞાની સાક્ષાન્મૃત્યુઞ્જયઃ પ્રભુઃ ।
ભાર્ગવં જીવયામાસ સંજીવન્યા સ વિદ્યયા

રામસ્તુ ચેતનાં પ્રાપ્ય દદર્શ પુરતઃ સુરાન્ ।
પ્રણનામ ચ રાજેન્દ્ર ભક્ત્યા બ્રહ્માદિકાંસ્તુ તાન્

તે સ્તુતા ભાર્ગવેન્દ્રેણ સદ્યો ઽદર્શનમાગતાઃ ।
સ રામો વાર્યુસ્પૃશ્ય જજાપ કવચં તુ તત્

ઉત્થિતશ્ચ સુસંરબ્ધો નિર્દહન્નિવ ચક્ષુષા ।
સ્મૃત્વા પાશુપતં ચાસ્ત્રં શિવદત્તં સ ભાર્ગવઃ

સદ્યઃ સંહૃતવાંસ્તત્તુ કાર્ત્તવીર્યં મહાબલમ્ ।
સ રાજા દત્તભક્તસ્તુ વિષ્ણોશ્ચક્રં સુદર્શનમ્ ।
પ્રવિષ્ટો ભસ્મસાજ્જાતં શરીરં બાહુનન્દન