બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.4

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે
સ્વયંભૂત્રૈગુણ્યસ્વરૂપવર્ણનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
બ્રહ્મણા વૈ મુખાત્સૃષ્ટા જયા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા ।
સર્વે મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વન્તરેષ્વિહ

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહત્સામ રથન્તરમ્ ।
ચિતિશ્ચ સુચિતિશ્ચૈવ હ્યાકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ

વિજ્ઞાતશ્ચૈવ વિજ્ઞાતા મના યજ્ઞશ્ચ દ્વાદશઃ ।
દારાગ્નિહોત્રસંબન્ધં વિતત્ય યજતેતિ ચ

એવમુક્ત્વા તુ તાન્બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધાત્પ્રભુઃ ।
તતસ્તે નાભ્યનન્દન્ત તદ્વાક્યં પરમેષ્ઠિનઃ

સંન્યસ્યેહ ચ કર્માણિ વાસનાઃ કર્મજાશ્ચ વૈ ।
યમેષ્વંવાવન્તિષ્ઠન્તે દોષં દૃષ્ટ્વા તુ કર્મસુ

ક્ષયાતિ શયયુક્તં ચ તે દૃષ્ટ્વા કર્મણાં ફલમ્ ।
જુગુપ્સંતઃ પ્રસૂતિં ચ નિઃસત્ત્વા નિર્મમાભવન્

અજન્મ કાઙ્ક્ષમાણાસ્તે નિર્મુક્તા દોષદર્શિનઃ ।
અર્થં ધર્મં ચ કામં ચ હિત્વા તે વૈ વ્યવસ્થિતાઃ

પરમં જ્ઞાનમાસ્થાય તત્સંક્ષિપ્ય સુસંસ્થિતાઃ ।
તેષાં તુ તમભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા તુ કોપિતઃ

તાનબ્રવીત્તતો બ્રહ્મા નિરુત્સાહાન્સુરાનથ ।
પ્રજાર્થમિહ યૂયં વૈ મયા સૃષ્ટાઃ સ્થ નાન્યથા

પ્રસૂયધ્વં યજધ્વં ચેત્યુક્તવાનસ્મિ વઃ પુરા ।
યસ્માદ્વાક્યમનાદૃત્ય મમ વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ

જુગુપ્સમાનાઃ સ્વં જન્મ સંતતિં નાભ્યનન્દત ।
કર્મણાં ન કૃતો ઽભ્યાસો હ્યમૃતત્વાભિકાઙ્ક્ષયા

તસ્માદ્યૂયમિહાવૃત્તિં સપ્તકૃત્વો હ્યવાપ્સ્યથ ।
તે શપ્તા બ્રહ્મણા દેવા જયાસ્તં વૈ પ્રસાદયન્

ક્ષમાસ્માકં મહાદેવ યદજ્ઞાનાત્મકં પ્રભો ।
પ્રણતાન્વૈ સાનુનયં બ્રહ્મા તાનબ્રવીત્પુનઃ

લોકે ઽપ્યથાનુભુઞ્જીત કઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિહાર્હતિ ।
મયાગતં તુ સર્વં હિ કથમચ્છન્દતો મમ

પ્રતિપત્સ્યન્તિ ભૂતાનિ શુભં વા યદિ વોત્તરમ્ ।
લોકે યદપિ કિઞ્ચિદ્વૈશં વા શં વા વ્યવસ્થિતમ્

બુદ્ધ્યાત્મના મયા વ્યાપ્તં કો માં લોકે ઽતિવર્ત્તયેત્ ।
ભૂતાના મીહિતં યચ્ચ યચ્ચાપ્યેષાં વિચિન્તિતમ્

તથોપચરિતં યચ્ચ તત્સર્વં વિદિતં મમ ।
મયા બદ્ધમિદં સર્વં ચજગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

આશામયેન બન્ધેન કસ્તં છેત્તુમિહોત્સહેત્ ।
યસ્માદ્વહતિ દૃપ્તો વૈ સર્વાર્થમિહ નાન્યથા

ઇતિ કર્માણ્યનારભ્ય કામં છન્દાદ્વિમોક્ષતે ।
એવં સંભાષ્ય તાન્દેવાન્ જયાનધ્યાત્મચેતસઃ

અથ વીક્ષ્ય પુનશ્ચાહ ધ્રુવં દડ્યાન્પ્રજાપતિઃ ।
યસ્માન્માનભિસંધાય સન્યાસાદિઃ કૃતઃ સુરાઃ

તસ્માત્સ વિપુલાયત્તો વ્યાપારસ્ત્વથ મત્કૃતઃ ।
ભવિતા ચ સુખોદર્કે દિવ્યભાવેન જાયતામ્

આત્મચ્છન્દેન વો જન્મ ભવિષ્યતિ સુરોત્તમાઃ ।
મન્વન્તરેષુ સંસિદ્ધાઃ સપ્તસ્વાવિર્ભવિષ્યથ

વૈવસ્વતાન્તેષુ સુરાસ્તથા સ્વાયંભુવાદિષુ ।
એવં ચ બ્રહ્મણા તત્ર શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનઃ

ત્રયી વિદ્યા બ્રહ્મમયપ્રસૂતિઃ શ્રાદ્ધં તપો યજ્ઞમનુપ્રદાનમ્ ।
એતાનિ નિત્યૈઃ મહસા રજોભિર્ભૂત્વા વિભુર્વસતે ઽન્યત્પ્રશસ્તમ્

એવં શ્લોકાર્થમુક્ત્વા તુ જયાન્દેવાનથાબ્રવીત્ ।
વૈવસ્વતેંઽતરેતીતે મત્સમીપમિહૈષ્યથ

તતો દેવસ્તિરોભૂત ઈશ્વરો ઙ્યકુતોભયઃ ।
પ્રપન્નાધારણામાદ્યાં યુક્ત્વા યોગબલાન્વિતામ્

તતસ્તેન રુષા શપ્તાસ્તે ઽભવન્દ્વાદશાજિતાઃ ।
જયા ઇતિ સમાખ્યાતાઃ કૃતા એવં વિસન્નિભાઃ

તતઃ સ્વાયંભુવે તસ્મિન્સર્ગે ઽતીતે તુ વૈ સુરાઃ ।
પુનસ્તે તુષિતા દેવા જાતાઃ સ્વારોચિષેંઽતરે

ઉત્તમસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ સત્યાયાં જજ્ઞિરે તદા ।
તતઃ સત્યાઃ સ્મૃતા દેવા ઔત્તમે ચાન્તરે મનોઃ

હરિણ્યાં નામ તુષિતા જજ્ઞિરે દ્વાદશેવ તુ ।
હરયોનામ તે દેવા યજ્ઞભાજસ્તદાભવન્

તતસ્તે હરયો દેવાઃ પ્રાપ્તે ચારિષ્ઠવેન્તરે?॥
વિકુણ્ઠાયાં પુનસ્તે વૈ વરિષ્ઠા જજ્ઞિરે સુરાઃ

વૈકુણ્ઠા નામ તે દેવાઃ પઞ્ચમસ્યાન્તરે માનોઃ ।
તતસ્તે વૈ પુનર્દેવા વૈકુણ્ઠાઃ પ્રાપ્ય ચાક્ષુષમ્

તતસ્તે વૈ પુનઃ સાધ્યાઃ સંક્ષીણે ચાક્ષુષેન્તરે ।
ઉપસ્થિતે પુનઃ સર્ગે મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ

અંશેન સાધ્યાસ્તે ઽદિત્યાં મારીચાત્કશ્યપાત્પુનઃ ।
જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા વર્ત્તમાનેન્તરં સુરાઃ

યદા ચૈતે સમુત્પન્નાશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।
શપ્તાઃ સ્વયંભુવા સાધ્યા જજ્ઞિરે દ્વાદશામરાઃ

એવં શૃણોતિ યો મર્ત્યોજયસ્તસ્ય ભવેત્સદા ।
જયાનાં શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પ્રત્યધ્યાયં તુ ગચ્છતિ

ઇત્યેતા વૃત્તયઃ સપ્ત દેવાનાં જન્મલક્ષણાઃ ।
પરિક્રાન્તા મયા વો ઽદ્યા કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ