બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે પ્રજાપતિવંશાનુકીર્ત્તનં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુ ।
દેવાનાં દાનવાનાં ચ દૈત્યાનાં ચૈવ સર્વશઃ ।
ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણૈવ ગ્રૂહિ વૈવસ્વતેંઽતરે

સૂત ઉવાચ
ધર્મ્મસ્યૈવ પ્રવક્ષ્યામિ નિસર્ગન્તં નિબોધત ।
અરુન્ધતીવસુર્જામાલંબા ભાનુર્મરુત્વતી

સંકલ્પા ચ મુહૂર્ત્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા તથૈવ ચ ।
ધર્મસ્ય પત્ન્યો દશ તા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ

સાધ્યાપુત્રાસ્તુ ધર્મસ્ય સાધ્યા દ્વાદશજજ્ઞિરે ।
દેવેભ્યસ્તાન્પરાન્દેવાન્દૈવજ્ઞાઃ પરિચક્ષતે

બ્રાહ્મણા વૈ મુખાત્સૃષ્ટા જયા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા ।
સર્વે મન્ત્રશરીરસ્તે સમૃતા મન્વન્તરેષ્વિહ

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્ ।
વિત્તિશ્ચૈવ વિવિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ

વિજ્ઞાતા ચૈવ વિજ્ઞાતો મનો યજ્ઞસ્તથૈવ ચ ।
નામાન્યેતાનિ તેષાં વૈ યજ્ઞાનાં પ્રથિતાનિ ચ

બ્રહ્મશાપેન તેજાતાઃ પુનઃ સ્વાયંભુવે જિતાઃ ।
સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ

તામસે હરયો નામ વૈકુણ્ઠા રેવતાન્તરે ।
તે સાધ્યાશ્ચાક્ષુષે નામ્ના છન્દજા જજ્ઞિરે સુરાઃ

ધર્મપુત્રા મહાભાગાઃ સાધ્યા યે દ્વાદશામરાઃ ।
પૂર્વં સમનુસૂયન્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ

સ્વારોચિષેંઽતરે ઽતીતા દેવા યે વૈ મહૌજસઃ ।
તુષિતા નામ તે ઽન્યોન્યમૂચુર્વૈ ચાક્ષુષેંઽતરે

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે તદા તસ્મિન્દેવા વૈ તુષિતાબ્રુવન્ ।
એતામેવ મહાભાગાં વયં સાધ્યાં પ્રવિશ્ય વૈ

મન્વન્તરે ભવિષ્યામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।
એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ

તસ્યાં દ્વાદશ સંભૂતા ધર્માત્સ્વાયંભુવાત્પુનઃ ।
નરનારાયણો તત્ર જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ

વિપશ્ચિદિન્દ્રો યશ્ચાભૂત્તથા સત્યો હરિશ્ચ તૌ ।
સ્વારોચિષેંઽતરે પૂર્વમાસ્તાં તૌ તુષિતાસુતૌ

તુષિતાનાં તુ સાધ્યાત્વે નામાન્યેતાનિ ચક્ષતે ।
મનો ઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરો ઽપાનશ્ચ વીર્યવાન્

વિતિર્નયો હયશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા ।
વિભુશ્ચાપિ પ્રભુશ્ચાપિ સાધ્યા દ્વાદશ જજ્ઞિરે

સ્વાયંભુવૈંઽતરે પૂર્વં તતઃ સ્વારો ચિષે પુનઃ ।
નામાન્યાસન્પુનસ્તાનિ તુષિતાનાં નિબોધત

પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ ।
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં રસો ઘ્રાણં સ્પર્શો બુદ્ધિર્મનસ્તથા

નામાન્યેતાનિ વૈ પૂર્વં તુષિતાનાં સ્મૃતાનિ ચ ।
વસોસ્તુ વસવઃ પુત્રાઃ સાધ્યાનામનુજાઃ સ્મૃતાઃ

ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ આયુશ્ચૈવાનલો ઽનિલઃ ।
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવો ઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યો રજસ્ તથા ।
ધ્રુવપુત્રો ઽભવત્તાત કાલો લોકાપ્રકાલનઃ

સોમસ્ય ભગવાન્વર્ચા બુધશ્ચ ગ્રહબૌધનઃ ।
ધરોર્મી કલિલશ્ચૈવ પઞ્ચ ચન્દ્રમસઃ સુતાઃ

આયસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડ્યઃ શમઃ શાન્તસ્તથૈવ ચ ।
સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ચ જજ્ઞે પાદેન તેજસઃ

અગ્નેઃ પુત્રં કુમારં તુ સ્વાહા જજ્ઞે શ્રિયા ષૃતમ્ ।
તસ્ય શાખો વિશાખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ પ્રષ્ટજાઃ

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ ।
અવિજ્ઞાન ગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય ચ

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્રમૃષિં નામ્નાથ દેવલમ્ ।
દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ

બૃહસ્પતેશ્તુ ભગિની ભુવના બ્રહ્મવાદિની ।
યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમશક્તા ચરતિ સ્મ હ

પ્રભાસસ્ય તુ ભાર્યા સા વસૂનામષ્ટમસ્ય હ ।
વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યાઃ પ્રજાપતિપતિર્વિભુઃ

વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયા જજ્ઞિરે દશ વિશ્રુતાઃ ।
ક્રતુર્દક્ષઃ શ્રવઃ સત્યઃ કાલઃ મુનિસ્તથા

પુરૂરવો માર્દ્રવસો રોચમાનશ્ચ તે દશ ।
ધર્મપુત્રાઃ સુરા એતે વિશ્વાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ

મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો ભાનવો ભાનુજાઃ સ્મૃતાઃ ।
મુહૂર્તાશ્ચ મુહૂર્તાયા ઘોષલંબા હ્યજાયત

સંકલ્પાયાં તુ સંજજ્ઞે વિદ્વાન્સંકલ્પ એવ તુ ।
નવ વીથ્યસ્તુ જામાયાઃ પથત્રયમુપાશ્રિતાઃ

પૃથિવી વિષયં સર્વમરુન્ધત્યામજાયત ।
એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતો વિદ્વાન્ધર્મસ્ય શાશ્વતઃ

મુહૂર્તાશ્ચૈવ તિથ્યાશ્ચ પ્રતિભિઃ સહ સુવ્રતાઃ ।
નામતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત

અહોરાત્રવિભાગશ્ચ નક્ષત્રાણિ સમાશ્રિતઃ ।
મુહુર્ત્તાઃ સર્વનક્ષત્રા અહોરાત્રભિદસ્તથા

અહોરાત્રકલાનાં તુ ષડશીત્યધિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
રવેર્ગતિ વિશેષેણ સર્વર્ત્તુષુ ચ નિત્યશઃ

તતો વેદવિદશ્ચૈતાં ગતિમિચ્છન્તિ પર્વસુ ।
અવિશેષેષુ કાલેષુ જ્ઞેયઃ સવિતૃમાનતઃ

રૌદ્રઃ સાર્પસ્તથા મૈત્રઃ પિત્ર્યો વાસવ એવ ચ ।
આપ્યો ઽથ વૈશ્વદેવશ્ચ બ્રાહ્મો મધ્યાહ્નસંશ્રિતઃ

પ્રાજાપત્યસ્તથૈવેન્દ્ર ઇન્દ્રાગ્ની નિરૃતિસ્તથા ।
વારુણશ્ચ યથાર્યમ્ણો ભગશ્ચાપિ દિનશ્રિતાઃ

એતે દિનમુહૂર્તાશ્ચ દિવાકરવિનિર્મિતાઃ ।
શઙ્કુચ્છાયા વિશેષેણ વેદિતવ્યાઃ પ્રમાણતઃ

અજૈકપાદહિર્બુધ્ન્યઃ પૂષાશ્વિયમદેવતાઃ ।
આગ્નેયશ્ચાપિ વિજ્ઞેયઃ પ્રાજાપત્યસ્તથૈવ ચ

સૌમ્યશ્ચાપિ તથાદિત્યો બાર્હસ્પત્યશ્ચ વૈષ્મવઃ ।
સાવિત્રશ્ચ તથા ત્વાષ્ટ્રો વાયવ્યશ્ચેતિ સંગ્રહઃ

એતે રાત્રેર્મુહૂર્ત્તાઃ સ્યુઃ ક્રમોક્તા દશ પઞ્ચ ચ ।
ઇન્દોર્ગત્યુદયા જ્ઞેયા નાડિકા આદિતસ્તથા

કાલાવસ્થાસ્ત્વિમાસ્ત્વેતે મુહૂર્ત્તા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।
સર્વગ્રહાણાં ત્રીણ્યેવ સ્થાનાનિ વિહિતાનિ ચ

દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।
સ્થાનં જારદ્ગવં સધ્યે તથૈરાવતમુત્તરમ્

વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દિષ્ટમિહ તત્ત્વતઃ ।
અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યં નાગવીથીતિ વિશ્રુતા

બ્રાહ્મં સૌમ્યં તથાર્દ્રા ચ ગજવીથીતિ શબ્દિતા ।
પુષ્યાશ્લેષે તથાદિત્યં વીથી ચૈરાવતી મતા

તિસ્રસ્તુ વિથયો હ્યેતા ઉત્તરો માર્ગ ઉચ્યતે ।
પૂર્વોત્તરે ચ ફલ્ગુન્યૌ મઘા ચૈવાર્ષભી સ્મૃતા

હસ્તશ્ચિત્રા તથા સ્વાતી ગોવીથીતિ તુ શબ્દિતા ।
જ્યેષ્ઠા વિશાખાનુરાધા વીથી જારદ્ગવી મતા

એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો મધ્યમો માર્ગ ઉચ્યતે ।
મૂલં પૂર્વોત્તરાષાઢે અજવીથ્યાભિશબ્દિતે

શ્રવણં ચ ધનિષ્ઠા ચ માર્ગી શતભિષક્તથા ।
વૈશ્વાનરી ભાદ્રપદે રેવતી ચૈવ કીર્ત્તિતા

એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો દક્ષિણે માર્ગ ઉચ્યતે ।
અષ્ટાવિશતિ યાઃ કન્યા દક્ષઃ સોમાય તા દદૌ

સર્વા નક્ષત્રનામ્ન્યસ્તા જ્યૌતિષે પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
તાસામપત્યાન્યભવન્દીપ્તયો ઽમિતતેજસઃ

યાસ્તુ શેષાસ્તદા કન્યાઃ પ્રતિજગ્રાહ કશ્યપઃ ।
ચતુર્દશા મહાભાગાઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાષ્ઠારિષ્ટાનાયુઃ ખશા તથા ।
સુરભિર્વિનતા તામ્રા મુનિઃ ક્રોધવશા તથા

કદ્રૂર્માતા ચ નાગાનાં પ્રજાસ્તાસાં નિબોધત ।
સ્વાયંભુવે ઽન્તરે તાત યે દ્વાદશ સુરોત્તમાઃ

વૈકુણ્ઠા નામ તે સાધ્યા બભૂવુશ્ચાક્ષુષેંઽતરે ।
ઉપસ્થિતેંઽતરે હ્યસ્મિન્પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ

આરાધિતા આદિત્યા તે સમેત્યોચુઃ પરસ્પરમ્ ।
એતામેવ મહાભાગામદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ

વૈવસ્વતેંઽતરે હ્યસ્મિન્યોગાદર્દ્ધેન તેજસા ।
ગચ્છેમ પુત્રતામસ્યાસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે વર્ત્તમાનેંઽતરે તદા ।
જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા મારીયાત્કશ્યપાત્પુનઃ

શતક્રતુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ ।
વૈવસ્વતેંઽતરે હ્યસ્મિન્નરનારાયણૌ તદા

તેષામપિ હિ દેવાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે ।
યથા સૂર્યસ્ય લોકે ઽસ્મિન્નુદયાસ્તમયાવુભૌ

દૃષ્ટાનુશ્રવિકે યસ્માત્સક્તાઃ શબ્દાદિલક્ષણે ।
અષ્ટાત્મકે ઽણિમાદ્યે ચ તસ્માત્તે જજ્ઞિરે સુરાઃ

ઇત્યેષ વિષયે રાગઃ સંભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્ ।
બ્રહ્મશાપેન સંભૂતા જયાઃ સ્વાયંભુવે જિતાઃ

સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ ।
તામસે હરયો દેવા જાતાશ્ચા રિષ્ટવે તુ વૈ

વૈકુણ્ઠાશ્ચાશ્રુષે સાધ્યા આદિત્યાઃ સપ્તમે પુનઃ ।
ધાતાર્યમા ચ મિત્રશ્ચ વરુણોંઽશો ભગસ્તથા

ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્પૂષા ચ પર્જન્યો દશમઃ સ્મૃતઃ ।
તતસ્ત્વષ્ટા તતો વિષ્ણુરજઘન્યો જઘન્યજઃ

ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાઃ કશ્યપસ્ય સુતા વિભોઃ ।
સુરભ્યાં કશ્યપાદ્રુદ્રા એકાદશ વિજજ્ઞિરે

મહાદેવપ્રસાદેન તપસા ભાવિતા સતી ।
અઙ્ગારકં તથા સર્પં નિરૃતિં સદસત્પતિમ્

અચૈકપાદહિર્બુધ્ન્યૌ દ્વાવેકં ચ જ્વરં તથા ।
ભુવનં ચેશ્વરં મૃત્યું કપાલીતિ ચ વિશુતમ્

દેવાનેકાદશૈતાંસ્તુ રુદ્રાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરાન્ ।
તપસોગ્રેણ મહાતા સુરભિસ્તાનજીજનત્

તતો દુહિતરાવન્યે સુરભિર્દેવ્યજાયત ।
રોહિણી ચૈવ સુભગાં ગાન્ધવી ચ યશસ્વિનીમ્

રોહિણ્યા જજ્ઞિરે કન્યાશ્ચતસ્રો લોકવિશ્રુતાઃ ।
સુરૂપા હંસકાલી ચ ભદ્રા કામદુઘા તથા

સુષુવે ગાઃ કામદુઘા સુરૂપા તનયદ્વયમ્ ।
હંસકાલી તુ મહિષાન્ભદ્રાયસ્ત્વવિજાતયઃ

વિશ્રુતાસ્તુ મહાભાગા ગાન્ધર્વ્યા વાજિનઃ સુતાઃ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવાદયો જાતાઃ ખેચરાસ્તે મનોજવાઃ

શ્વેતાઃ શોણાઃ પિશઙ્ગાસ્ચ સારઙ્ગા હરિ તાર્જુનાઃ ।
ઉક્તા દેવોપવાહ્યાસ્તે ગાન્ધર્વિયોનયો હયાઃ

ભૂયો જજ્ઞે સુરભ્યાસ્તુ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રપ્રભો વૃષઃ ।
સ્રગ્વી કકુદ્માન્દ્યુતિમા નમૃતાલયસંભવઃ

સુરભ્યનુમતે દત્તો ધ્વજો માહેશ્વરસ્તુ સઃ ।
ઇત્યેતે કશ્યપસુતા રુદ્રાદિત્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ધર્મપુ પુત્રાઃ સ્મૃતાઃ સાધ્યા વિશ્વે ચ વસવસ્તથા ।
યથેન્ધનવશાદ્વહ્નિરેકસ્તુ બહુધા ભવેત્

ભવત્યેકસ્તથા તદ્વન્મૂર્ત્તીનાં સ પિતા મહઃ ।
એકો બ્રહ્માન્તકશ્ચૈવ પુરુષશ્ચૈતિ તત્ર યઃ

એકસ્યૈતાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયંભુવઃ ।
બ્રાહ્મી ચ પૌરુષી ચૈવ કાલાખ્યા ચેતિ તાઃ સ્મૃતાઃ

યા તત્ર રાજસી તસ્ય તનુઃ સા વૈ પ્રજાકરી ।
મતા સા યા તુ કાલાખ્યા પ્રજાક્ષયકરી તુ સા

સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા તુ સા તનુઃ પાલિકા સ્મૃતા ।
રાજસી બ્રહ્મણો યા તુ મારીચઃ કશ્યપો ઽભવત્

તામસી ચાન્તકૃદ્યા તુ તદંશો વિષ્ણુરુચ્યતે

ત્રૈલોક્યે તાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવો વૈ પ્રજાકરી ।
મતા સા યા તુ કાલાખ્યા પ્રજાક્ષયકરી તુ સા

સૃજત્યથાનુગૃહ્ણાતિ તથા સંહરતિ પ્રજાઃ ।
એવમેતાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવો હિ સ્વયંભુવઃ

પ્રાજાપત્યા ચ રૌદ્રા ચ વૈષ્ણવી ચેતિ તાસ્ત્રિધા ।
એતાસ્તન્વઃ સ્મૃતા દેવા ધર્મશાસ્ત્રે પુરાતને

સાંખ્યયોગરતૈર્ધીરૈઃ પૃથગેકાર્થદર્શિભિઃ ।
અભિજાતિપ્રભાવજ્ઞૈર્મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

એકત્વેન પૃથક્ત્વેન તાસુ ભિન્નાઃ પ્રજાસ્ત્વિમાઃ ।
ઇદં પરમિદં નેતિ બ્રુવતે ભિન્નદર્શિનઃ

બ્રહ્માણાં કારણં કે ચિત્કેચિદાહુઃ પ્રજાપતિમ્ ।
કેચિદ્ભવં પરત્વેન પ્રાહુર્વિષ્ણું તથાપરે

અભિજ્ઞાનેન સંભૂતાઃ સક્તારિષ્ટવિચેતસઃ ।
સત્ત્વં કાલં ચ દેશં ચ કાર્યં ચાવેક્ષ્ય કર્મ ચ

કારણં તુ સ્મૃતા હ્યેતે નાનાર્થેષ્વિહ દેવતાઃ ।
એકં પ્રશંસમાનસ્તુ સર્વાનેવપ્રશસતિ

એકં નિન્દતિ યસ્ત્વેષાં સર્વાનેવ સ નિન્દતિ ।
ન પ્રદ્વેષસ્તતઃ કાર્યો દેવતાસુ વિજાનતા

ન શક્યા ઈશ્વરાજ્ઞાતુમૈશ્વર્યેણ વ્યવસ્થિતાઃ ।
એકત્વાત્સ ત્રિધા ભૂત્વા સંપ્રમોહયતિ પ્રજાઃ

એતેષાં વૈ ત્રયાણાં તુ વિચિન્વન્ત્યન્તરં જનાઃ ।
જિજ્ઞાસવઃ પરીહન્તે સક્તા દુષ્ટા વિચેતસઃ

ઇદં પરમિદં નેતિ સંરંભાદ્ભિન્નદર્શિનઃ ।
યાતુધાના વિશેષા યે પિશાચાશ્ચૈવ નાન્તરમ્

એકઃ સ તુ પૃથક્ત્વેન સ્વયં ભૂત્વા ચ તિષ્ઠતિ ।
ગુણમાત્રાત્મિકાભિસ્તુ તનુભિર્મોહયન્પ્રજાઃ

તેષ્વેકં યજતે યો વૈ સ તદા યજતે ત્રયમ્ ।
તસ્માદ્દેવાસ્ત્રયો હ્યેતે નૈરન્તર્યેણધિષ્ટતાઃ

તસ્માત્પૃથક્ત્વમેકત્વં સંખ્યા સંખ્યે ગતાગતમ્ ।
અલ્પત્વં વા બહુત્વં વા તેષુ કો જ્ઞાતુમર્હતિ

તસ્માત્સૃષ્ટ્વાનુગૃહ્ણતિ ગ્રસતે ચૈવ સર્વશઃ ।
ગુણાત્મકત્વવૈ કલ્પયે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે

રુદ્રં બ્રહ્માણમિન્દ્રં ચ લોકપાલાનૃષીન્મનૂન્ ।
દેવં તમેકં બહુધા પ્રાહુર્નારાયણં દ્વિજાઃ

પ્રાજાપત્યા ચ રૌદ્રી ચ તનુર્યા ચૈવ વૈષ્ણવી ।
મન્વન્તરેષુ વૈ તિસ્ર આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ

ક્ષેત્રજ્ઞા અપિ ચાન્યે ઽસ્ય વિભોર્જાયન્ત્યનુગ્રહાત્ ।
તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ

જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તાનપીમાન્નિબોધત ।
રાજસ્યા બ્રહ્મણોંઽશેન મારીચઃ કશ્યપો ઽભવત્

તામસ્યાસ્તસ્ય ચાંશેન કાલો રુદ્રઃ સ ઉચ્યતે ।
સાત્ત્વિક્યાશ્ચ તથાંશેન યજ્ઞો વિષ્ણુરજા યત

ત્રિષુ કાલેષુ તસ્યૈતા બ્રહ્મમસ્તનવો દ્વિજાઃ ।
મન્વન્તરેષ્વિહ સ્રષ્ટુમાવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
યુગાદૌ સકૃદુત્પન્નાસ્તિષ્ઠન્તીહાપ્રસંયમાત્

પ્રાપ્તે પ્રાપ્તે તુ કલ્પાન્તે રુદ્રઃ સંહરતિ પ્રજાઃ ।
કાલો ભૂત્વા યુગાત્માસૌ રુદ્રઃ સંહરતે પુનઃ

સંપ્રાપ્તે ચૈવ કલ્પાન્તે સપ્તરશિમર્દિવાકરઃ ।
ભૂત્વા સંવર્ત્તકાદિત્યસ્ત્રીંલ્લોકાંશ્ચ દહત્યુત

વિષ્ણુઃ પ્રજાનુગ્રહકૃત્સદા પાલયતિ પ્રજાઃ ।
તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં તત ઉત્પાદ્ય કારણમ્

સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ યા પ્રોક્તા બ્રહ્મણઃ પૌરુષી તનુઃ ।
તસ્યાશેન ચ વિજ્ઞેયો મનોઃ સ્વાયંભુવેન્તરે

આકૃત્યાં મનસા દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમં વિભુઃ ।
તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવઃ પ્રાપ્તે સ્વારોચિષે ઽન્તરે

તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યજિતસ્તુષિતૈઃ સહ ।
ઔત્તમે હ્યન્તરે વાપિ હ્યજિતસ્તુ પુનઃ પ્રભુઃ

સત્યાયામભવત્સત્યઃ સહ સત્યૈઃ સુરોત્તમૈઃ ।
તામસસ્યાતરે ચાપિ સ દેવઃ પુનરેવ હિ

હરિણ્યાં હરિભિઃ સાર્દ્ધં હરિરેવ બભૂવ હ ।
વૈવસ્વતેન્તરે ચાપિ હરિર્દેવેઃ પુનસ્તુ સઃ

વૈકુણ્ઠો નામતો જજ્ઞે વિધૂતરજસૈઃ સહ ।
મરીચાત્કશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સંબભૂવ હ

ત્રિભિઃ ક્રમૈરિમાંલ્લોકઞ્જિત્વા વિષ્ણુસ્ત્રિવિક્રમઃ ।
પ્રત્યપાદયદિન્દ્રાય દૈવતૈશ્ચૈવ સ પ્રભુઃ

ઇત્યેતાસ્તનવો જાતા વ્યતીતાઃ સપ્તસપ્તસુ ।
મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ

યસ્માદ્વિશ્વમિદં સર્વં જાયતે લીયતે પુનઃ ।
યસ્યાંશેનામરાઃ સર્વે જાયન્તે ત્રિદિવેશ્વરાઃ

વર્દ્ધન્તે તેજસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ ।
યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા

તત્તદેવાવગચ્છધ્વં વિષ્ણોસ્તેજોંઽશસંભવમ્ ।
સ એવ જાયતેંઽશેન કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ

એકે વિવદમાનાસ્તુ દૃષ્ટાન્તાચ્ચ બ્રુવન્તિ હિ ।
એષાં ન વિદ્યતે ભેદસ્ત્રયાણાં દ્યુસદામિહ

જાયન્તે પોહયન્ત્યં શૈરીશ્વરા યોગમાયયા

તસ્માત્તેષાં પ્રચારે તુ યુક્તાયુક્તં ન વિદ્યતે ।
ભૂતાનુવાદિના માદ્યા મધ્યસ્થા ભૂતવાદિનામ્

ભૂતાનુવાદિનઃ સક્તસ્ત્રયશ્ચૈવ પ્રવાદિનામ્ ।
પરીક્ષ્ય ચાનુગૃહ્ણન્તિ નિગૃહ્ણન્તિ ખલાન્સ્વયમ્

મત્તઃ પૂર્વ્વે ચ તે તસ્માત્પ્રભવશ્ચ તતો ઽધિકાઃ ।
તથાધિકરણૈરતૈર્યથા તત્ત્વનિદર્શકાઃ

દેવાનાં દેવભૂતાશ્ચ તે વૈ સર્વપ્રવર્ત્તકાઃ ।
કર્મ્મણાં મહતાં તે હિ કર્ત્તારો જગદીશ્વરાઃ

શ્રુતિજ્ઞૈઃ કારણૈરેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
બાલિશાસ્તે ન જાનન્તિ દૈવતાનિ પ્રભાગશઃ

ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં યોગેશ્વરાન્પ્રતિ ।
કુર્યાદ્યોગબલં પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈર્મહાંશ્ચરેત્

પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાંશ્ચૈવ પુનશ્ચોર્દ્ધ્વ તપશ્ચરેત્ ।
સંહરેત પુનઃ સર્વ્વાન્સૂર્ય્યો જ્યોતિર્ગણાનિવ