બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.5

ઇતિ બ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યામભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે જયાભિવ્યાહારો નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
ઋષિરુવાચ
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
સર્પભૂતાપિશા ચાનાં વસૂનાં પક્ષિવીરુધામ્

ઉત્પત્તિં નિધનં ચૈવ વિસ્તારાત્કથયસ્વ નઃ ।
એવમુક્તસ્તદા સૂતઃ પ્રત્યુવાચર્ષિસત્તમમ્

સૂત ઉવાચ
દિતેઃ પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કન્યા ચૈકા મહાબલા ।
કશ્યપસ્યાત્મજૌ તૌ તુ સર્વેભ્યઃ પૂર્વજૌ સ્મૃતૌ

સૌત્યે ઽહન્યતિરા ત્રસ્ય કશ્યપસ્યાશ્વમેધિકાઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્નામ પ્રથિતં પૃથગાસનમ્

દિત્યા ગર્ભાદ્વિનિઃ સૃત્ય તત્રાસીનઃ સમન્તતઃ ।
હિરણ્ય કશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન સ સમૃતઃ

ઋષય ઊચુઃ
હિરણ્યકશિપોર્જન્મ નામ ચૈવ મહાત્મનઃ ।
પ્રભાવં ચૈવ દૈત્યસ્ય વિસ્તારાદ્બ્રૂહિ નઃ પ્રભો

સૂત ઉવાચ
કશ્યપસ્યાશ્વમેધો ઽભૂત્પુણ્યે વૈ પુષ્કરે તદા ।
ઋષિભિદેંવતાભિશ્ચ ગન્ધર્વૈરુપશોભિતઃ

ઉત્સૃષ્ટે સ્વે ચ વિધિના આખ્યાનાદૌ યથાવિધિ ।
આસનાન્યુપકૢપ્તાનિ સૌવર્ણાનિ તુ પઞ્ચ વૈ

કુલસ્પદાપિ? ત્રીણ્યત્ર કૂર્ચઃ ફલકમેવ ચ ।
મુખ્યર્ત્વિજસ્તુ ચત્વારસ્તેષાં તાન્યુપકલ્પયન્

કૢપ્ત તત્રાસનં ચૈકં હોતુરર્થે હિરણ્યમ્ ।
નિષસાદ સગર્ભો ઽત્ર તત્રાસીનઃ શશંસ ચ

આખ્યાનમાનુપૂર્વ્યેણ મહર્ષિઃ કશ્યપો યથા ।
તં દૃષ્ટ્વા ઋષયસ્તસ્ય નામ કુર્વન્તિ વર્દ્ધિતમ્

હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્કર્મણા તેન સ સ્મૃતઃ ।
હિરણ્યક્ષો ઽનુજસ્તસ્ય સિંહિકા તસ્ય ચાનુજા

રાહોઃ સા જનની દેવી વિપ્ર ચિત્તેઃ પરિગ્રહઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યશ્ચચાર પરમં તપઃ

શતં વર્ષસહસ્રાણાં નિરાહારો હ્યધઃશિરાઃ ।
વરયામાસ બ્રહ્માણં તુષ્ટં દૈત્યો વરેણ તુ

સર્વામરત્વમવધં સર્વભૂતેભ્ય એવ હિ ।
યોગદ્દેવાન્ વિનિર્જિત્ય સર્વદેવત્વમાસ્થિતઃ

કારયે ઽહમિહૈશ્વર્યં બલવીર્યસમન્વિતઃ ।
દાનવાસ્ત્વસુરાશ્ચૈવ દેવાશ્ચ સહ ચારણૈઃ

ભવન્તુ વશગાઃ સર્વે મત્સમીપાનુભોજનાઃ ।
આર્દ્રશુષ્કૈરવધ્યશ્ચ દિવા રાત્રૌ તથૈવ ચ ।
એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્માનુજજ્ઞે સાંતરં વરમ્

બ્રહ્મોવાચ ।
મહાનયં વરસ્તાત વૃતો દિતિસુત ત્વયા ।
એહી દાનીં પ્રતિજ્ઞાનં ભવિષ્યત્યેવમેવ તુ

દત્ત્વા ચાભિમતં તસ્મૈ તત્રેવાન્તરધાદથ ।
સો ઽપિ દૈત્યસ્તદા સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

મહિમ્ના વ્યાપ્ય સંતસ્થે બહુમૂર્ત્તિરમિત્રજિત્ ।
સ એવ તપતિ વ્યોમ્નિ ચન્દ્રસૂર્યત્વમાસ્થિતઃ

સ એવ વાયુર્ભૂત્વા ચ વવૌ જગતિ સર્વદા ।
સ ગોપાલો ઽવિપાલશ્ચ કર્ષકશ્ચ સ એવ હ

સ જ્ઞાતા સર્વલોકેષુ મન્ત્રવ્યાખ્યાકરસ્તથા ।
નેતા ગોપ્તા ગોપયિતા દીક્ષિતો યાજકઃ સ તુ

તસ્ય દેવાઃ સુરાઃ સર્વે તદાસન્સોમપાયિનઃ ।
એવંપ્રભાવો દૈત્યો ઽસાવતો ભૂયો નિબોધત

તસ્મૈ સર્વે નમસ્કારં કુર્વન્તીજ્યઃ સ એવ ચ ।
હિરણ્યકશિપોર્દૈત્યૈઃ શ્લોકો ગીતઃ પુરા ત્વિહ

હિરણ્યકશિપૂ રાજા યાં યામાશાં નિરૈક્ષત ।
તસ્યૈ તસ્યૈ તદા દેવા નમશ્ચક્રુર્મહર્ષિભિઃ

તસ્યાસીન્નરસિંહસ્તુ મૃત્યુર્વિષ્ણુઃ પુરા કિલ ।
નરાત્તુ યસ્માજ્જન્માસ્ય નરમૂર્ત્તિશ્ચ યત્પ્રભુઃ

તસ્માત્સ નરસિંહો વૈ ગીયતે વેદવાદિભિઃ ।
સાગરસ્ય ચ વેલાયામુચ્છ્રિત સ્તપસો વિભુઃ

શરીરં તસ્ય દેવસ્ય હ્યાસીદ્દેવમયં પ્રભો ।
નામ્ના સુદર્શનં ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ મહાબલઃ

તતઃ સ બાહુયુદ્ધેન દૈત્યેન્દ્રં તં મહાબલમ્ ।
નખૈર્બિભદ સંક્રુદ્ધો નાર્દ્રાઃ શુષ્કા નખા ઇતિ

હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પઞ્ચ વિક્રાન્તાઃ સુમહાબલાઃ ।
શંબરઃ શકુનિશ્ચૈવ કાલનાભસ્તથૈવ ચ

મહાનાભઃ સુવિક્રાન્તો સુત સંતાપનસ્તથા ।
હિરણ્યક્ષસુતા હ્યેતે દેવૈરપિ દુરાસદાઃ

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ દૈતેયાઃ સગણાઃ સ્મૃતાઃ ।
સ શતાનિ સહસ્રાણિ નિહતાસ્તારકામયે

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચત્વારઃ સુમહાબલાઃ ।
પ્રહ્લાદઃ પૂર્વજસ્તેષામનુહ્ના દસ્તથાપરઃ

સંહ્રાદશ્ચૈવ હ્રાદશ્ચ હ્રાદપુત્રૌ નિબોધત ।
સુંદો નિસુન્દશ્ચ તથા હ્રાદપુતૌ બભૂવતુઃ

બ્રહ્યઘ્નૌ તૌ મહાવીરૌ મૂકસ્તુ હ્રાદદાયકઃ ।
મારીચઃ સુન્દપુત્રસ્તુ તાડકાયામજાયત

દણ્ડકે નિહતઃ સો ઽથ રાઘવેણ બલીયસા ।
મૂકો વિનિહતશ્ચાપિ કૈરાતે સવ્યસાચિના

સંહ્રાદસ્ય તુ દૈત્યસ્ય નિવાતકવચાઃ કુલે ।
ઉત્પન્ના મહતા ચૈવ તપસા ભાવિતાઃ સ્વયમ્

અરયો દેવતાનાં તે જંભસ્ય શતદુન્દુભિઃ ।
તથા દક્ષો સુરશ્ચણ્ડશ્ચત્વારો દેત્યનાયકાઃ

બાષ્કલસ્ય સુતા હ્યેતે કાલ નેમેઃ સુતાઞ્છૃણુ ।
બ્રહ્મજિત્ક્રતુજિચ્ચૈવ દેવાન્તકનરાન્તકૌ

કાલનેમિસુતા હ્યેતે શભોસ્તુ શૃણુત પ્રજાઃ ।
રાજાજશ્ચૈવ ગોમશ્ચ શંભોઃ પુત્રૌ પ્રકીર્ત્તિતૌ

વિરોજનસ્ય પુત્રશ્ચ બલિરેકઃ પ્રતાપવાન્ ।
બલેઃ પુત્રશતં જજ્ઞે રાજાનઃ સર્વ એવ તે

તેષાં પ્રધાનાશ્ચત્વારો વિક્રાન્તાઃ સુમહાબલાઃ ।
સહસ્રબાહુઃ શ્રેષ્ઠો ઽભૂદ્બાણો રાજા પ્રતાપવાન્

કુંભગર્ત્તો દયો ભોજઃ કુઞ્ચિરિત્યેવમા દયઃ ।
શકુની પૂતના ચૈવ કન્યે દ્વે તુ બલેઃ સ્મૃતે

બલેઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
બાલેયા નામ વિખ્યાતા ગણા વિક્રાન્તપૌરુષાઃ

બાણસ્ય ચૈન્દ્રધન્વા તુ લોહિન્યામુદપદ્યત ।
દિતિર્વિહિતપુત્રા વૈ તોષયામાસ કશ્યપમ્

તાં કશ્યપઃ પ્રસન્નાત્મા સમ્યગારાધિતસ્ત્વથ ।
વરેણ છન્દયામાસ સા ચ વવ્રે વરં તત

અથ તસ્યૈ વરં પ્રાદાત્પ્રાર્થિતો ભગવાન્પુનઃ ।
ઉક્તે વરે તુ મા તુષ્ટા દિતિસ્તં સમભાષત

મારીચં કણ્યપં દેવી ભર્ત્તારં પ્રાઞ્જલિસ્તદા ।
હતપુત્રાસ્મિ ભગવન્નાદિત્યૈસ્તવ સૂનુભિઃ

શક્રહન્તારમિચ્છમિ પુત્રં દીર્ઘતપો ઽર્જિતમ્ ।
સાહં તપશ્ચરિષ્યામિ ગર્ભમાધાતુમર્હસિ

પુત્રમિન્દ્રવધે યુક્તં ત્વં મૈ વૈ દાતુમર્હસિ ।
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મારીચઃ કશ્યપસ્તદા

પ્રત્યુવાચ મહાતેજા દિતિં પરમદુઃ ખિતઃ ।
એવં ભવતુ ગર્ભે તુ શુચિર્ભવ તપોધને

જનયિષ્યસિ પુત્રં ત્વં શક્રહન્તારમાહવે ।
પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં તુ શુચિર્યદિ ભવિષ્યસિ

પુત્રં ત્રિલોકપ્રવરં મન્મથં જનયિષ્યસિ ।
એવમુક્ત્વા મહાતેજાસ્તથા સમભાવત્તદા

તામાલભ્ય સ્વભવનં જગામ ભગવાનૃષિઃ ।
ગતે ભર્ત્તરિ સા દેવી દિતિઃ પરમહર્ષિતા

કુશપ્લવનમાસાદ્ય તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।
શક્રસ્તુ સમુપશ્રુત્ય સંવાદં તં તયોઃ પ્રભુઃ

કુશપ્લવનમાગમ્ય દિતિં વાક્યમભાષત ।
શુશ્રૂષાં તે કરિષ્યામિ માનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ

સમિધશ્ચાહરિષ્યામિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ।
યથા ત્વં મન્યસે વત્સ સુશ્રૂષાભિરતો ભવ

સર્વકર્મસુ નિષ્ણાત આત્મનો હિતમાચર ।
વરં શ્રુત્વા તુ ત દ્વાક્યં માતુઃ શક્રઃ પ્રહર્ષિતઃ

શુશ્રૂષાભિરતો ભૂત્વા કલુષેણાન્તરાત્મના ।
શુશ્રૂષતે તુ તાં શક્રઃ સર્વકાલમનુવ્રતઃ

ફલપુષ્પાણ્યુપાદાય સમિધશ્ચ દૃઢવ્રતઃ ।
ગાત્રસંવાહનં કાલે શ્રમાપનયને તથા

શક્રઃ સર્વેષુ કાલેષુ દિતિં પરિચચાર હ ।
કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે વ્રતે દેવી તુષ્ટા શક્રમુવાચ હ

પ્રતીતાહં તે સુરશ્રેષ્ઠ દશવર્ષાણિ પુત્રક ।
અવશિષ્ઠાનિ ભદ્રં તે ભ્રાતરં દ્રક્ષ્યસે તતઃ

તમહં ત્વત્કૃતે પુત્ર સહ ધાસ્યે જયૈષિણમ્ ।
ત્રૈલોક્યવિજયં પુત્ર ભોક્ષ્યસે સહ તેન વૈ

નાહં પુત્રાભિજાનામિ મદ્ભક્તિગતમાનસમ્ ।
એવમુક્ત્વા દિતિઃ શક્રં મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે

નિદ્રયાપહૃતા દવી શિરઃ કૃત્વા તુ જાનુનિ ।
કેશાન્કૃત્વા તુ પાદસ્થાન્સા સુષ્વાપ ચ દેવતા

અધસ્તાદ્યત્તુ નાભેર્વૈ સર્વં તદશુચિ સ્મૃતમ્ ।
તતસ્તામશુચિં જ્ઞાત્વા સોંતરં તદમન્યત

દૃષ્ટ્વા તુ કારણં સર્વં તસ્ય બુદ્ધિરજાયત ।
ગર્ભં નિહન્તુ વૈ દેવ્યા સ હિ દોષો ઽત્ર દૃશ્યતે

તતો વિવેશ દિત્યા વૈ હ્યુપસ્થેનોદરં વૃષા ।
પ્રવિશ્ય ચાપિ તં દૃષ્ટ્વા ગભમિન્દ્રો મહૌજસમ્

ભીતસ્તં સપ્તધા ગભ બિભેદ રિપુમાત્મનઃ ।
મ ગર્ભો ભિદ્યમાનસ્તુ વજ્રણશતપર્વણા

રુરોદ સુસ્વરં ભીમં વેપમાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
મારોદ મારોદ ઇતિ ગર્ભં શક્રો ઽભ્યભાષત

તં ગર્ભં સપ્તધા કૃત્વા હ્યેકૈકં સપ્તધા પુનઃ ।
કુલિશેન બિભેદેન્દ્રસ્તતો દિતિરબુધ્યતા

ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇત્યેવં દિતિરબ્રવીત્ ।
નિષ્પપાત તતો વજ્રી માતુર્વચનગૌરવાત્

પ્રાઞ્જલિર્વજ્રસહિતો દિતિં શક્રો ઽભ્યભાષત ।
અશુચિર્દેવિ સુપ્તાસિ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજા

તદં તરમનુપ્રાપ્ય ગર્ભં હેતારમાહવે ।
ભિન્નવાનહમેતં તે બહુધા ક્ષન્તુમર્હસિ

તસ્મિંસ્તુ વિફલે ગર્ભે દિતિઃ પરમદુઃખિતા ।
સહસ્રાક્ષં દુરાધર્ષં વાક્યં સાનુનયાબ્રવીત્

મમાપરાધાદ્ગર્ભો ઽયં યદિ તે વિફલીકૃતઃ ।
નાપરાધો ઽસ્તિ દેવેશ તવ પુત્ર મહાબલ

શત્રોર્વધે ન દોષો ઽસ્તિ ભેતવ્યં ન ચ તે વિભો ।
પ્રિયં તુ કૃતમિચ્છામિ શ્રેયો ગર્ભસ્ય મે કુતઃ

ભવન્તુ મમ પુત્રાણાં સપ્ત સ્થાનાનિ વૈ દિવિ ।
વાતસ્કન્ધાનિમાન્સપ્ત ચરન્તુ મમ પુત્રકાઃ

મરુતસ્તે તુ વિખ્યાતા ગતાસ્તે સપ્તસપ્તકાઃ ।
પૃથિવ્યાં પ્રથમસ્કન્ધો દ્વિતીયશ્ચાપિ ભાસ્કરે

સોમે તૃતીયો વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો જ્યોતિષાં ગણે ।
ગ્રહેષુ પઞ્ચમસ્ચૈવ ષષ્ઠઃ સપ્તર્ષિમણ્ડલે

ધ્રુવે તુ સપ્તમશ્ચૈવ વાતસ્કન્ધાશ્ચસપ્ત યે ।
તાનેતે વિચરન્ત્વદ્ય કાલેકાલે મમાત્મજાઃ

વાતસ્કન્ધાધિપા ભૂત્વા ચરન્તુ મમ પુત્રકાઃ ।
પૃથિવ્યાં પ્રથમસ્કન્ધ આ મેઘેબ્યો ય આવહઃ

ચરન્તુ મમ પુત્રાસ્તે સપ્ત યે પ્રથમે ગણે ।
દ્વિતીયશ્ચાપિ મેઘેભ્ય આસૂર્યાત્પ્રવહસ્તતઃ

વાતસ્કન્ધો હિ વિજ્ઞેયો દ્વિતીયશ્ચરતાં ગણઃ ।
સૂર્યાદૂર્ધ્વમધઃ સોમાદુદ્વહો ઽથ સ વૈ સ્મૃતઃ

વાતસ્કન્ધસ્તૃતીયશ્ચ પુત્રાણાં ચરતા ગણઃ ।
સોમાદૂર્દ્ધ્વમધર્ક્ષેભ્યશ્ચતુર્થ સંવહસ્તુ સઃ

ચતુર્થો મમ પુત્રાણાં ગણસ્તુ ચરતાં વિભો ।
ઋક્ષેભ્યશ્ચ તથૈવોર્દ્ધ્વમા ગ્રહાદ્વિવહસ્તુ યઃ

વાતસ્કન્ધઃ પઞ્ચમસ્તુ પુત્રાણાં ચરતાં ગણઃ ।
ગ્રહેભ્ય ઊર્દ્ધ્વમાર્ષિભ્યઃ ષષ્ઠો હ્યનુવહશ્ચ યઃ

વાતસ્કન્ધસ્તત્ર મમ પુરાણાં ચરતા ગણઃ ।
ઋષિભ્ય ઊર્દ્ધ્વમાધ્રૌવં સપ્તમો યઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

વાતસ્કન્ધઃ પરિવહસ્તત્ર તિષ્ઠન્તુ મે સુતાઃ ।
એતાન્સર્વાશ્ચરન્ત્વન્તે કાલેકાલે મમાત્મજાઃ

ત્વત્કૃતેન ચ નામ્ના વૈ ભવતુ મરુતસ્ત્વિમે ।
તતસ્તેષાં તુ નામાનિ મત્પુત્રાણાં શતક્રતો

તદ્વિધૈઃ કર્મભિશ્ચૈવ સમવેહિ પૃથક્પૃથક્ ।
શક્રજ્યોતિસ્તથા સત્યઃ સત્યજ્યોતિસ્તથાપરઃ

ચિત્રજ્યોતિશ્ચ જ્યોતિષ્માન્ સુતપશ્ચૈત્ય એવ ચ ।
પ્રથમો ઽયં ગણઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયં તુ નિબોધત

ઋતજિત્સત્યજિશ્ચૈવ સુષેણઃ સેનજિત્તથા ।
સુતમિત્રો હ્યમિત્રશ્ચ સુરમિત્રસ્તથાપરઃ

ગણ એષ દ્વિતીયસ્તુ તૃતીયં ચ નિબોધત ।
ધાતુશ્ચ ધનદશ્ચૈવ હ્યુગ્રો ભીમસ્તથૈવ ચ

વરુણશ્ચ તૃતીયં ચ મયા પ્રોક્તં નિબોધત ।
અભિયુક્તાક્ષિકશ્ચૈવ સાહ્વાયશ્ચ ગણઃ સ્મૃતઃ

ઈદૃક્ ચૈવ તથાન્યાદૃક્ સમરિદ્દ્રુમવૃચક્ષકાઃ ।
મિતશ્ચ સમિતશ્ચૈવ પઞ્ચમશ્ચ તથા ગણઃ

ઈદૃક્ ચ પુરુષશ્ચૈવ નાન્યાદૃક્ સમચેતનઃ ।
સંમિતઃ સમવૃત્તિશ્ચ પ્રતિહર્તા ચ ષડ્ ગણાઃ

યજ્ઞૈશ્ચિત્વાસ્તુવન્સર્વે તથાન્યે માનુષા વિશઃ ।
દૈત્યદેવાઃ સમાખ્યાતાઃ સપ્તૈતે સપ્તસપ્તકાઃ

એતે હ્યેકોનપઞ્ચાશન્મરુતો નામતઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રસંખ્યાતાસ્તદા તાભ્યાં દિત્યા શક્રેણ ચૈવ વૈ

કૃત્વા ચૈતાનિ નામાનિ દિતિરિન્દ્રમુવાચ હ ।
વાતસ્કન્ધાંશ્ચરન્ત્વેતે ભ્રતરો મમ પુત્રકાઃ

વિચરન્તુ ચ ભદ્રં તે દેવૈઃ સહ મમાત્મજાઃ ।
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા માતર્ભવતુ તત્તથા ।
સર્વ મેતદ્યથોક્તં તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

એવંભૂતા મહાત્માનઃ કુમારા લોકસંમતાઃ ।
દેવૈઃ સહ ભવિષ્યન્તિ યજ્ઞભાજસ્તવાત્મ જાઃ

તસ્માત્તે મરુતો દેવાઃ સર્વે ચેન્દ્રાનુજા વરાઃ ।
વિજ્ઞેયાશ્ચામરાઃ સર્વે દિતિપુત્રાસ્તરસ્વિનઃ

એવં તૌ નિશ્ચયં કૃત્વા માતાપુત્રૌ તપોવને ।
જગ્મતુસ્ત્રિદિવં ત્દૃષ્ટૌ શક્રમાભૂદ્ગતજ્વરઃ

મરુતાં ચ શુભં જન્મ શૃણુયાદ્યઃ પઠેચ્ચ વા ।
વાદે વિજયમાપ્નોતિ લબ્ધાત્મા ચ ભવત્યુત