બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.30

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય
ઉપોદ્ધાતપાદેર્ઽજુનોપાખ્યાને એકોનત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 29॥
વાસિષ્ઠ ઉવાચ
શ્રુસ્વૈતત્સકલં રાજા જમદગ્નિવધાદિકમ્ ।
ઉદ્વિગ્નચેતાઃ સુભૃશં ચિન્તયામાસ નૈકધા

અહો મે સુનૃસંસસ્ય લોકયોરુભયોરપિ ।
બ્રહ્મસ્વહરણે વાઞ્છા તદ્ધત્યા ચાતિગર્હિતા

અહો નાશ્રૌષમસ્યાહં બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ ।
વચનં તર્હિ તાં જહ્યાં વિમૂઢાત્મા ગતત્રપઃ

ઇતિ સંચિતયન્નંવ હૃદયેન વિદૂયતા ।
સ્વપુરં પ્રતિચક્રામ સબલઃ સાનુગસ્તતઃ

પુરીં પ્રતિગતે રાજ્ઞિ તસ્મિન્સપરિવારકે ।
આશ્રમાત્સહસા રાજન્વિનિશ્ચક્રામ રેણુકા

અથ સક્ષતસર્વાઙ્ગં રુધિરેણ પરિપ્લુતમ્ ।
નિશ્ચેષ્ટં પરિતં ભૂમૌ દદર્શ પતિમાત્મનઃ

તતઃ સા વિહતં મત્વા ભર્ત્તારં ગતચેતનમ્ ।
અન્વાહતેવાશનિના મૂર્છિતાન્યપતદ્ભુવિ

ચિરાદિવ પુનર્ભૂમેરુત્થાયાતીવ દુઃખિતા ।
પતિત્વોત્થાય સા ભૂયઃ સુસ્વરં પ્રરુરોદ હ

વિલલાપ ચ સાત્યર્થં ધરણીધૂલિધૂસરા ।
અશ્રુપૂર્મમુખી દીના પતિતા શોકસાગરે

હા નાથ પિય ધર્મજ્ઞ દાક્ષિણ્યામૃતસાગર ।
હા ધિગત્યન્તશાન્ત ત્વં નૈવ કાઙ્ક્ષેત ચેદૃશમ્

આશ્રમાદભિનિષ્ક્રાન્તઃ સહસા વ્યસાનર્ણવે ।
ક્ષિપ્ત્વાનાથામગાધે માં ક્વ ચ યાતો ઽસિ માનદ

સતાં સાપ્તપદે મૈત્રે મુષિતાહં ત્વયા સહ ।
યાસિ યત્ર ત્વમેકાકી તત્ર માં નેતુમર્હસિ

દૃષ્ટ્વા ત્વામીદૃશાવસ્થમચિરાદ્ધૃદયં મમ ।
ન દીર્યતે મહાભાગ કઠિનાઃ ખલુ યોષિતઃ

ઇત્યેવં વિલપન્તી સા રુદતી ચ મુહુર્મુહુઃ ।
ચુક્રોશ રામરામેતિ ભૃશં દુઃખપરિપ્લુતા

તાવદ્રામો ઽપિ સ વનાત્સમિદ્ભારસમન્વિતઃ ।
અકૃતવ્રણસંયુક્તઃ સ્વાશ્રમાય ન્યવર્ત્તત

અપશ્યદ્ભયશંસીનિ નિમિત્તાનિ બહૂનિ સઃ ।
પશ્યન્નુદ્વિગ્નહૃદયસ્તૂર્ણં પ્રાપાશ્રમં વિભુઃ

તમાયાન્તમભિપ્રેક્ષ્ય રુદતી સા ભૃશાતુરા ।
નવિભૂતેવ શોકેન પ્રારુદદ્રેણુકા પુનઃ

રામસ્ય પુરતો રાજન્ભર્તૃવ્યસનપીડિતા ।
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામુદરં સમતાડયત્

માર્ગે વિદિતવૃત્તાન્તઃ સમ્યગ્રામો ઽપિ માતરમ્ ।
કુરરીમિવ શોકાર્ત્તા દૃષ્ટ્વા દુઃખમુપેયિવાન્

ધૈર્યમારોપ્ય મેધાવી દુઃશશોકપરિપ્લુતઃ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં તસ્થૌ ભૂમાવર્ધોમુખઃ

તં તથાગતમાલોક્ય રામં પ્રાહાકૃતવ્રણઃ ।
કિમિદં ભૃગુશાર્દૂલ નૈતત્વય્યુપપાદ્યતે

ન ત્વાદૃશા મહાભાગ ભૃશં શોચન્તિ કુત્રચિત્ ।
ધૃતિમન્તો મહાન્તસ્તુ દુઃખં કુર્વતિ ન વ્યયે

શોકઃ સર્વેન્દ્રિયાણાં હિ પરિશોષપ્રદાયકઃ ।
ત્યજ શોકં મહાબાહો ન તત્પાત્રં ભવદૃશાઃ

એહિકામુષ્મિકાર્થાનાં નૂનમેકાન્તરોધકઃ ।
શોકસ્તસ્યાવકાશં ત્વં કથં ત્દૃદિ નિયચ્છસિ

તત્ત્વં ધૈર્યધનો ભૂત્વા પરિસાંત્વય માતરમ્ ।
રુદતીં બત વૈધવ્યશં કાપહતચેતનામ્

નૈવાગમનમસ્તીહ વ્યતિક્રાન્તસ્ય વસ્તુનઃ ।
તસ્માદતીતમખિલં ત્યક્ત્વા કૃત્યં વિચિન્તય

ઇત્યેવં સાંત્વમાનશ્ચ તેન દુઃશસમન્વિતઃ ।
રામઃ સંસ્તંભયામાસ શનૈરાત્માનમાત્મના

દુઃખશોકપરીતા હિ રેણુકા ત્વરુદન્મુહઃ ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો હસ્તાભ્યામુદરં સમતાડયત્

તાવત્તદન્તિકં રામઃ સમભ્યેત્યાશ્રુલોચનઃ ।
રુદતીમલમંબેતિ સાંત્વયામાસ માતરમ્

ઉવાચાપનયન્દુઃખાદ્ભર્તૃશોકપરાયણામ્ ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો યદિદં ત્વયા વક્ષઃ સમાહતમ્

તાવતસંખ્યમહં તસ્માત્ક્ષત્ત્રજારમશેષતઃ ।
હનિષ્યે ભુવિ સર્વત્ર સત્યમેતદ્બ્રવિમિ તે

તસ્માત્ત્વં શોકમુત્સૃજ્ય ધૈર્યમાતિષ્ટ સાંપ્રતમ્ ।
નાસ્ત્યેવ નૂનમાયાતમતિક્રાન્તસ્ય વસ્તુનઃ

ઇત્યુક્તા રેણુકા તેન ભૃશં દુઃખાન્વિતાપિ સા ।
કૃચ્છ્રાદ્ધૈર્યં સમાલંબ્ય તથેતિ પ્રત્યભાષત

તતો રામો મહાબાહુઃ પિતુઃ સહ સહોદરૈઃ ।
અગ્નૌ સત્કર્ત્તુમારેભે દેહં રાજન્યથવિધિ

ભર્તૃશોકપરિતાઙ્ગી રેણુકાપિ દૃઢવ્રતા ।
પુત્રાન્સર્વાન્સમાહૂય ત્વિદં વચનમબ્રવીત્

રેણુકોવાચ ।
અહં વ-પિતરં પુત્રાઃ સ્વર્ગતં પુણ્યશીલિનમ્ ।
અનુગન્તુમિહેચ્છામિ તન્મે ઽનુજ્ઞાતુમર્હથ

અસહ્યદુઃશં વૈધવ્યં સહમાના કથં પુનઃ ।
ભર્ત્રા વિરહિતા તેન પ્રવર્ત્તિષ્યે વિનિન્દિતા

તસ્માદનુગમિષ્યામિ ભર્ત્તારં દયિતં મમ ।
યથા તેન પ્રવર્ત્તિષ્યે પરત્રાપિ સહાનિશમ્

જ્વલન્તમિમમેવાગ્નિં સંપ્રવિશ્ય ચિરાદિવ ।
ભર્તુર્મમ ભવિષ્યામિ પિતૃલોકપ્રિયાતિથિઃ

અનુવાદમૃતે પુત્રા ભવદ્ભિસ્તત્ર કર્મણિ ।
પ્રતિભૂય ન વક્તવ્યં યદિ મત્પ્રિયમિચ્છથ

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં રેણુકા દૃઢનિશ્ચયા ।
અગ્નિં પ્રવિશ્ય ભર્ત્તારમનુગન્તું મનોદધે

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ રેણુકાં તનયૈઃ સહ ।
સમાભાષ્યાતિગંભીરા વાગુવાચાશરીરીણી

હે રેણુકે સ્વતનયૈર્ગિરં મે ઽવહિતા શૃણુ ।
મા કાર્ષીઃ સાહસં ભદ્રે પ્રવક્ષ્યામિ પ્રિયં તવ

સાહસો નૈવ કર્ત્તવ્યઃ કેનાપ્યાત્મહિતૈષિણા ।
ન મર્ત્તવ્યન્ત્વયા સર્વો જીવન્ભદ્રાણિ પશ્યતિ

તસ્માદ્ધૈર્યધના ભૂત્વા ભવ ત્વં કાલકાઙ્ક્ષિણી ।
નિમિત્તમન્તરીકૃત્ય કિઞ્ચિદેવ શુચિસ્મિતે

અચિરેણૈવ ભર્ત્તા તે ભવિષ્યતિ સચેતનઃ ।
ઉત્પન્નજીવિતેન ત્વં કામં પ્રાપ્સ્યસિ શોભને ।
ભવિત્રી ચિરરાત્રાય બહુકલ્યાણ ભાજનમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ધૃતિમાલંબ્ય રેણુકા ।
તદ્વાક્યગૌરવાદ્ધર્ષમવાપુસ્તનયાશ્ચ તે

તતોનીત્વા પિતુર્દેહમાશ્રમાભ્યન્તરં મુનેઃ ।
શાયયિત્વા નિવાતે તુ પરિતઃ સમુપાવિશન્

તેષાં તત્રોપવિષ્ટાનામપ્રહૃષ્ટાત્મચેતસામ્ ।
નિમત્તાનિ શુભાન્યાસન્નનેકાનિ મહાન્તિ ચ

તેન તે કિઞ્ચિદાશ્વસ્તચેતસો મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
નિષેદુઃ સહિતા માત્રા કાઙ્ક્ષન્તો જીવિતં પિતુઃ

એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્ભૃગુવંશધરો મુનિઃ ।
વિધેર્બલેન મતિમાંસ્તત્રાગચ્છદ્યદૃચ્છયા

અથર્વણાં વિધિઃ સા ક્ષાદ્વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થવિત્પ્રાજ્ઞઃ સકલાસુરવન્દિતઃ

મૃતસંજીવિનીં વિદ્યાં યો વેદ મુનિદુર્લભામ્ ।
યથાહતાન્મૃતાન્દેવૈરુત્થાપયતિ દાનવાન્

શાસ્ત્રમોશનસં યેન રાજ્ઞાં રાજ્યફલપ્રદમ્ ।
પ્રણીતમનુજીવન્તિ સર્વે ઽદ્યાપીહ પાર્થિવાઃ

સ તદાશ્રમમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટો ઽન્તર્મહામુનિઃ ।
દદર્શ તદવસ્થાંસ્તાન્સર્વાન્દુઃખપરિપ્લુતાન્

અથ તે તુ ભૃગું દૃષ્ટ્વા વંશમ્ય પિતરં મુદા ।
ઉત્થાયાસ્મૈ દદુશ્ચાપિ સત્કૃત્ય પરમાસનમ્

સ ચાશીર્ભિસ્તુ તાન્સર્વાનભિનન્દ્ય મહામુનિઃ ।
પપ્રચ્છ કિમિદં વૃત્તં તત્સર્વં તે ન્યવેદયન્

તચ્છ્રુત્વા સ ભૃગુઃ શીઘ્રં જલમાદાય મન્ત્રવિત્ ।
સંજીવિન્યા વિનયા તં સિષેચ પ્રોચ્ચરન્નિદમ્

યજ્ઞસ્ય તપસો વીય મમાપિ શુભમસ્તિ ચેત્ ।
તેનાસૌ જીવતાચ્છીઘ્રં પ્રસુપ્ત ઇવચોત્થિતઃ

એવમુક્તે શુભે વાક્યે ભૃગુણા સાધુકારિણા ।
સમુત્તસ્થાવથાર્ચીકઃ સાક્ષાદ્ગ્રરુરિવાપરઃ

દૃષ્ટ્વા તત્ર સ્થિતં વન્દ્યં ભૃગું સ્વસ્ય પિતામહમ્ ।
નનામ ભક્ત્યા નૃપતે કૃતાઞ્જલિરુવાચ હ

જમદગ્નિરુવાચ
ધન્યો ઽહં કૃતકૃત્યો ઽહં સફલં જીવિતં ચ મે

યત્પશ્યે ચરણૌ તે ઽદ્ય સુરાસુરનમસ્કૃતૌ ।
ભગવન્કિં કરોમ્યદ્ય શુશ્રૂષાં તવ માનદ

પુનીહ્યાત્મકુલં સ્વસ્ય ચરણાંબુકણૈર્વિભો ।
ઇત્યુક્ત્વા સહસાઽનીતં રામેણાર્ધ્યં મુદાન્વિતઃ

પ્રદદૌ પાદયોસ્તસ્ય ભક્ત્યાન મિતકન્ધરઃ ।
તજ્જલં શિરસાધત્ત સકુટુંબો મહામનાઃ

અથ સત્કૃત્ય સ ભૃગું પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ।
ભગવન્ કિં કૃતં તેન રાજ્ઞા દુષ્ટેન પાતકમ્

યસ્યાતિથ્યં હિ કૃતવાનહં સમ્યગ્વિધાનતઃ ।
સાધુબુદ્ધ્યાસ દુષ્ટાત્મા કિં ચકાર મહામતે

વસિષ્ઠ ઉવાચ
એવં સ પૃષ્ટો મતિમાન્ભૃગુઃ સર્વવિદીશ્વરઃ ।
ચિરં ધ્યાત્વા સમાલોચ્ય કારણં પ્રાહ ભૂપતે

ભૃગુરુવાચ
શૃણુ તાત મહાભાગ બીજમસ્ય હિ કર્મણઃ ।
યશ્ચ વૈ કૃતવાન્પાપં સર્વજ્ઞસ્ય તવાનઘ

શપ્તઃ પુરા વસિષ્ઠેન નાશાર્થં સ મહીપતિઃ ।
દ્વિજાપરાધતો મૂઢ વીર્યં તે વિનશિષ્યતે

તત્કથં વચનં તસ્ય ભવિષ્યત્યન્યથા મુનેઃ ।
અયં રામો મહાવીર્યં પ્રસહ્યનૃપપુઙ્ગવમ્

હનિષ્યતિ મહાબાહો પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાન્પુરા ।
યસ્માદુરઃ પ્રતિહતં ત્વયા માતર્મમાગ્રતઃ

એકવિંશતિવારં હિ ભૃશં દુઃખપરીતયા ।
ત્રિઃ સપ્તકૃત્વો નિઃક્ષત્રાં કરિષ્યે પૃથિવીમિમામ્

અતો ઽયં વાર્યમાણો ઽપિ ત્વાયા પિત્રા નિરન્તરમ્ ।
ભાવિનોર્ઽથસ્ય ચ બલાત્કરિષ્યત્યેવ માનદ

સ તુ રાજા મહાભાગો વૃદ્ધાનાં પર્યુપાસિતા ।
દત્તાત્રેયાદ્ધરેરંશાલ્લબ્ધબોધો મહામતિઃ

સાક્ષાદ્ભક્તો મહાત્મા ચ તદ્વધે પાતકં ભવેત્ ।
એવમુક્ત્વા મહારાજ સ ભૃગુર્બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
યથાગતં યયૌ વિદ્વાન્ભવિષ્યત્કાલપર્યયાત્