Brahmanda Purana · Chapter 2.30

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya
upoddhātapāder'junopākhyāne ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 29//
vāsiṣṭha uvāca
śrusvaitatsakalaṃ rājā jamadagnivadhādikam /
udvignacetāḥ subhṛśaṃ cintayāmāsa naikadhā

aho me sunṛsaṃsasya lokayorubhayorapi /
brahmasvaharaṇe vāñchā taddhatyā cātigarhitā

aho nāśrauṣamasyāhaṃ brāhmaṇasya vijānataḥ /
vacanaṃ tarhi tāṃ jahyāṃ vimūḍhātmā gatatrapaḥ

iti saṃcitayannaṃva hṛdayena vidūyatā /
svapuraṃ praticakrāma sabalaḥ sānugastataḥ

purīṃ pratigate rājñi tasminsaparivārake /
āśramātsahasā rājanviniścakrāma reṇukā

atha sakṣatasarvāṅgaṃ rudhireṇa pariplutam /
niśceṣṭaṃ paritaṃ bhūmau dadarśa patimātmanaḥ

tataḥ sā vihataṃ matvā bharttāraṃ gatacetanam /
anvāhatevāśaninā mūrchitānyapatadbhuvi

cirādiva punarbhūmerutthāyātīva duḥkhitā /
patitvotthāya sā bhūyaḥ susvaraṃ praruroda ha

vilalāpa ca sātyarthaṃ dharaṇīdhūlidhūsarā /
aśrupūrmamukhī dīnā patitā śokasāgare

hā nātha piya dharmajña dākṣiṇyāmṛtasāgara /
hā dhigatyantaśānta tvaṃ naiva kāṅkṣeta cedṛśam

āśramādabhiniṣkrāntaḥ sahasā vyasānarṇave /
kṣiptvānāthāmagādhe māṃ kva ca yāto 'si mānada

satāṃ sāptapade maitre muṣitāhaṃ tvayā saha /
yāsi yatra tvamekākī tatra māṃ netumarhasi

dṛṣṭvā tvāmīdṛśāvasthamacirāddhṛdayaṃ mama /
na dīryate mahābhāga kaṭhināḥ khalu yoṣitaḥ

ityevaṃ vilapantī sā rudatī ca muhurmuhuḥ /
cukrośa rāmarāmeti bhṛśaṃ duḥkhapariplutā

tāvadrāmo 'pi sa vanātsamidbhārasamanvitaḥ /
akṛtavraṇasaṃyuktaḥ svāśramāya nyavarttata

apaśyadbhayaśaṃsīni nimittāni bahūni saḥ /
paśyannudvignahṛdayastūrṇaṃ prāpāśramaṃ vibhuḥ

tamāyāntamabhiprekṣya rudatī sā bhṛśāturā /
navibhūteva śokena prārudadreṇukā punaḥ

rāmasya purato rājanbhartṛvyasanapīḍitā /
ubhābhyāmapi hastābhyāmudaraṃ samatāḍayat

mārge viditavṛttāntaḥ samyagrāmo 'pi mātaram /
kurarīmiva śokārttā dṛṣṭvā duḥkhamupeyivān

dhairyamāropya medhāvī duḥśaśokapariplutaḥ /
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ tasthau bhūmāvardhomukhaḥ

taṃ tathāgatamālokya rāmaṃ prāhākṛtavraṇaḥ /
kimidaṃ bhṛguśārdūla naitatvayyupapādyate

na tvādṛśā mahābhāga bhṛśaṃ śocanti kutracit /
dhṛtimanto mahāntastu duḥkhaṃ kurvati na vyaye

śokaḥ sarvendriyāṇāṃ hi pariśoṣapradāyakaḥ /
tyaja śokaṃ mahābāho na tatpātraṃ bhavadṛśāḥ

ehikāmuṣmikārthānāṃ nūnamekāntarodhakaḥ /
śokastasyāvakāśaṃ tvaṃ kathaṃ tdṛdi niyacchasi

tattvaṃ dhairyadhano bhūtvā parisāṃtvaya mātaram /
rudatīṃ bata vaidhavyaśaṃ kāpahatacetanām

naivāgamanamastīha vyatikrāntasya vastunaḥ /
tasmādatītamakhilaṃ tyaktvā kṛtyaṃ vicintaya

ityevaṃ sāṃtvamānaśca tena duḥśasamanvitaḥ /
rāmaḥ saṃstaṃbhayāmāsa śanairātmānamātmanā

duḥkhaśokaparītā hi reṇukā tvarudanmuhaḥ /
triḥsaptakṛtvo hastābhyāmudaraṃ samatāḍayat

tāvattadantikaṃ rāmaḥ samabhyetyāśrulocanaḥ /
rudatīmalamaṃbeti sāṃtvayāmāsa mātaram

uvācāpanayanduḥkhādbhartṛśokaparāyaṇām /
triḥsaptakṛtvo yadidaṃ tvayā vakṣaḥ samāhatam

tāvatasaṃkhyamahaṃ tasmātkṣattrajāramaśeṣataḥ /
haniṣye bhuvi sarvatra satyametadbravimi te

tasmāttvaṃ śokamutsṛjya dhairyamātiṣṭa sāṃpratam /
nāstyeva nūnamāyātamatikrāntasya vastunaḥ

ityuktā reṇukā tena bhṛśaṃ duḥkhānvitāpi sā /
kṛcchrāddhairyaṃ samālaṃbya tatheti pratyabhāṣata

tato rāmo mahābāhuḥ pituḥ saha sahodaraiḥ /
agnau satkarttumārebhe dehaṃ rājanyathavidhi

bhartṛśokaparitāṅgī reṇukāpi dṛḍhavratā /
putrānsarvānsamāhūya tvidaṃ vacanamabravīt

reṇukovāca /
ahaṃ va-pitaraṃ putrāḥ svargataṃ puṇyaśīlinam /
anugantumihecchāmi tanme 'nujñātumarhatha

asahyaduḥśaṃ vaidhavyaṃ sahamānā kathaṃ punaḥ /
bhartrā virahitā tena pravarttiṣye vininditā

tasmādanugamiṣyāmi bharttāraṃ dayitaṃ mama /
yathā tena pravarttiṣye paratrāpi sahāniśam

jvalantamimamevāgniṃ saṃpraviśya cirādiva /
bharturmama bhaviṣyāmi pitṛlokapriyātithiḥ

anuvādamṛte putrā bhavadbhistatra karmaṇi /
pratibhūya na vaktavyaṃ yadi matpriyamicchatha

ityevamuktvā vacanaṃ reṇukā dṛḍhaniścayā /
agniṃ praviśya bharttāramanugantuṃ manodadhe

etasminneva kāle tu reṇukāṃ tanayaiḥ saha /
samābhāṣyātigaṃbhīrā vāguvācāśarīrīṇī

he reṇuke svatanayairgiraṃ me 'vahitā śṛṇu /
mā kārṣīḥ sāhasaṃ bhadre pravakṣyāmi priyaṃ tava

sāhaso naiva karttavyaḥ kenāpyātmahitaiṣiṇā /
na marttavyantvayā sarvo jīvanbhadrāṇi paśyati

tasmāddhairyadhanā bhūtvā bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī /
nimittamantarīkṛtya kiñcideva śucismite

acireṇaiva bharttā te bhaviṣyati sacetanaḥ /
utpannajīvitena tvaṃ kāmaṃ prāpsyasi śobhane /
bhavitrī cirarātrāya bahukalyāṇa bhājanam

vasiṣṭha uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā dhṛtimālaṃbya reṇukā /
tadvākyagauravāddharṣamavāpustanayāśca te

tatonītvā piturdehamāśramābhyantaraṃ muneḥ /
śāyayitvā nivāte tu paritaḥ samupāviśan

teṣāṃ tatropaviṣṭānāmaprahṛṣṭātmacetasām /
nimattāni śubhānyāsannanekāni mahānti ca

tena te kiñcidāśvastacetaso munipuṅgavāḥ /
niṣeduḥ sahitā mātrā kāṅkṣanto jīvitaṃ pituḥ

etasminnantare rājanbhṛguvaṃśadharo muniḥ /
vidherbalena matimāṃstatrāgacchadyadṛcchayā

atharvaṇāṃ vidhiḥ sā kṣādvedavedāṅgapāragaḥ /
sarvaśāstrārthavitprājñaḥ sakalāsuravanditaḥ

mṛtasaṃjīvinīṃ vidyāṃ yo veda munidurlabhām /
yathāhatānmṛtāndevairutthāpayati dānavān

śāstramośanasaṃ yena rājñāṃ rājyaphalapradam /
praṇītamanujīvanti sarve 'dyāpīha pārthivāḥ

sa tadāśramamāsādya praviṣṭo 'ntarmahāmuniḥ /
dadarśa tadavasthāṃstānsarvānduḥkhapariplutān

atha te tu bhṛguṃ dṛṣṭvā vaṃśamya pitaraṃ mudā /
utthāyāsmai daduścāpi satkṛtya paramāsanam

sa cāśīrbhistu tānsarvānabhinandya mahāmuniḥ /
papraccha kimidaṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ te nyavedayan

tacchrutvā sa bhṛguḥ śīghraṃ jalamādāya mantravit /
saṃjīvinyā vinayā taṃ siṣeca proccarannidam

yajñasya tapaso vīya mamāpi śubhamasti cet /
tenāsau jīvatācchīghraṃ prasupta ivacotthitaḥ

evamukte śubhe vākye bhṛguṇā sādhukāriṇā /
samuttasthāvathārcīkaḥ sākṣādgrarurivāparaḥ

dṛṣṭvā tatra sthitaṃ vandyaṃ bhṛguṃ svasya pitāmaham /
nanāma bhaktyā nṛpate kṛtāñjaliruvāca ha

jamadagniruvāca
dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ saphalaṃ jīvitaṃ ca me

yatpaśye caraṇau te 'dya surāsuranamaskṛtau /
bhagavankiṃ karomyadya śuśrūṣāṃ tava mānada

punīhyātmakulaṃ svasya caraṇāṃbukaṇairvibho /
ityuktvā sahasā'nītaṃ rāmeṇārdhyaṃ mudānvitaḥ

pradadau pādayostasya bhaktyāna mitakandharaḥ /
tajjalaṃ śirasādhatta sakuṭuṃbo mahāmanāḥ

atha satkṛtya sa bhṛguṃ papraccha vinayānvitaḥ /
bhagavan kiṃ kṛtaṃ tena rājñā duṣṭena pātakam

yasyātithyaṃ hi kṛtavānahaṃ samyagvidhānataḥ /
sādhubuddhyāsa duṣṭātmā kiṃ cakāra mahāmate

vasiṣṭha uvāca
evaṃ sa pṛṣṭo matimānbhṛguḥ sarvavidīśvaraḥ /
ciraṃ dhyātvā samālocya kāraṇaṃ prāha bhūpate

bhṛguruvāca
śṛṇu tāta mahābhāga bījamasya hi karmaṇaḥ /
yaśca vai kṛtavānpāpaṃ sarvajñasya tavānagha

śaptaḥ purā vasiṣṭhena nāśārthaṃ sa mahīpatiḥ /
dvijāparādhato mūḍha vīryaṃ te vinaśiṣyate

tatkathaṃ vacanaṃ tasya bhaviṣyatyanyathā muneḥ /
ayaṃ rāmo mahāvīryaṃ prasahyanṛpapuṅgavam

haniṣyati mahābāho pratijñāṃ kṛtavānpurā /
yasmāduraḥ pratihataṃ tvayā mātarmamāgrataḥ

ekaviṃśativāraṃ hi bhṛśaṃ duḥkhaparītayā /
triḥ saptakṛtvo niḥkṣatrāṃ kariṣye pṛthivīmimām

ato 'yaṃ vāryamāṇo 'pi tvāyā pitrā nirantaram /
bhāvinor'thasya ca balātkariṣyatyeva mānada

sa tu rājā mahābhāgo vṛddhānāṃ paryupāsitā /
dattātreyāddhareraṃśāllabdhabodho mahāmatiḥ

sākṣādbhakto mahātmā ca tadvadhe pātakaṃ bhavet /
evamuktvā mahārāja sa bhṛgurbrahmaṇaḥ sutaḥ /
yathāgataṃ yayau vidvānbhaviṣyatkālaparyayāt