બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.28

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય
ઉપોદ્ધાતપાદેર્ઽજુનોપાખ્યાને સપ્તવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 27॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
સ્વપન્તમેત્ય રાજાનં સૂતમાગધવન્દિનઃ ।
પ્રવોધયિતુમવ્યગ્રા જગુરુચ્ચૈર્નિશાત્યયે

વીણાવેણુરવોન્મિશ્રકલતાલતતાનુગમ્ ।
સમસ્તશ્રુતિસુશ્રાવ્યપ્રશસ્તમધુરસ્વરમ્

સ્નિગ્ધકણ્ઠાઃ સુવિસ્પષ્ટમૂર્ચ્છનાગ્રામસૂચિતમ્ ।
જગુર્ગેયં મનોહારિ તારમન્દ્રલયાન્વિતમ્

ઊચુશ્ચ તં મહાત્માનં રાજાનં સૂતમાગધાઃ ।
સ્વપન્તં વિવિધા વાચો બુબોધયિષવઃ શનેઃ

પસ્યાયમસ્તમભ્યેતિ રાજેન્દ્રેન્દુઃ પરાજિતઃ ।
વિવર્દ્ધમાનયા નૂનં તવ વક્ત્રાંબુજશ્રિયા

દ્રષ્ટું ત્વદાન નાંભોજં સમુત્સુક ઇવાધુના ।
તમાંસિ ભિન્દન્નાદિત્યઃ સંપ્રાપ્તો હ્યુદયં વિભો

રાજન્નખિલશીતાંશુવંશમૌલિશિખામણે ।
નિદ્રયા લં મહાબુદ્ધે પ્રતિવુધ્યસ્વ સાંપ્રતમ્

ઇતિ તેષાં વચઃ શૃણ્વન્નબુધ્યત મહીપતિઃ ।
ક્ષીરાબ્દૌ શેષશયનાદ્યથાપઙ્કજલોચનઃ

વિનિદ્રાક્ષઃ સમુત્થાય કર્મ નૈત્યકમાદરાત્ ।
ચકારાવહિતઃ સમ્યગ્જયાદિકમશેષતઃ

દેવતામભિવન્દ્યેષ્ટાં ગાં દિવ્યસ્રગ્ગન્ધભૂષણઃ ।
કૃત્વા દૂર્વાઞ્જનાદર્શમઙ્ગલ્યાલમ્બનાનિ ચ

દત્ત્વા દાનાનિ ચાર્થિભ્યો નત્વા ગોબ્રહ્મણાનપિ ।
નિષ્ક્રમ્ય ચ પુરાત્તસ્માદુપતસ્થે ચ ભાસ્કરમ્

તાવદભ્યાયયુઃ સર્વં મન્ત્રિસામન્તનાયકાઃ ।
રચિતાઞ્જલયો રાજન્નેમુશ્ચ નૃપસત્તમમ્

તતઃ સ તૈઃ પરિવૃતઃ સમુપેત્ય તપોનિધિમ્ ।
નનામ પાદયોસ્તસ્ય કિરીટેનાર્કવર્ચસા

આશીર્ભિરભિનન્દ્યાથ રાજાનં મુનિપુઙ્ગવઃ ।
પ્રશ્રયાવનતં સામ્ના તમુવાચાસ્યતામિતિ

તમાસીનં નરપતિં મહાર્ષિઃ પ્રીતમાનસઃ ।
ઉવાચ રજની વ્યુષ્ટા સુખેન તવ કિં નૃપ

અસ્માકમેવ રાજેન્દ્ર વને વન્યેન જીવતામ્ ।
શક્યં મૃગસધર્માણાં યેન કેનાપિ વર્ત્તિતુમ્

અરણ્યે નાગરાણાં તુ સ્થિતિરત્યન્તદુઃસહા ।
અનભ્યસ્તં હિ રાજેન્દ્ર નનુ સર્વં હિ દુષ્કરમ્

વનવાસપરિક્લેશં ભવાન્યત્સાનુગો ઽસકૃત્ ।
આપ્તસ્તુ ભવતો નૂનં સા ગૌરવસમુન્નતિઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન મુનિના સ રાજા પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
પ્રહસન્નિવ તં ભૂયો વચનં પ્રત્યભાષત

બ્રહ્મન્કિમનયા હ્યુક્ત્યા દૃષ્ટસ્તે યાદૃશો મહાન્ ।
અસ્માભિમહિમા યેન વિસ્મિતં સકલં જગત્

ભવત્પ્રભાવસંજાતવિભવાહતચેતસઃ ।
ઇતો ન ગન્તુમિચ્છન્તિ સૈનિકા મે મહામુને

ત્વાદૃશાનાં જગન્તીહ પ્રભાવૈસ્તપસાં વિભો ।
ધ્રિયન્તે સર્વદા નૂનમચિન્ત્યં બ્રહ્મવર્ચસમ્

નૈવ ચિત્રં તવ વિભો શક્રોતિ તપસા ભવાન્ ।
ધ્રુવં કર્ત્તું હિ લોકાનામવસ્થાત્રિતયં ક્રમાત્

સુદૃષ્ટા તે તપઃસિદ્ધિર્મહતી લોકપૂજિતા ।
ગમિષ્યામિ પુરીં બ્રહ્મન્નનુજાનાતુ માં ભવાન્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યુક્તસ્તેનસ મુનિઃ કાર્ત્તવીર્યેણ સાદરમ્ ।
સંભાવયિત્વા નિતરાં તથેતિ પ્રત્યભાષત

મુનિના સમનુજ્ઞાતો વિનિષ્ક્રમ્ય તદાશ્રમાત્ ।
સૈન્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈઃ સંપ્રતસ્થે પુરીં પ્રતિ

સ ગચ્છંશ્ચિન્તયામાસ મનસા પથિ પાર્થિવઃ ।
અહો ઽસ્ય તપસઃ સિદ્ધિર્લોક વિસ્મયદાયિની

યયા લબ્ધેદૃશી ધેનુઃ સર્વકામદુહાં વરા ।
કિં મે સકલરાજ્યેન યોગર્દ્ધ્યા વાપ્યનલ્પયા

ગોરત્નભૂતા યદિયં ધેનુર્મુનિવરે સ્થિતા ।
અનયોત્પાદિતા નૂનં સંપત્સ્વર્ગસદામપિ

ઋદ્ધમૈન્દ્રમપિ વ્યક્તં પદં ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ ।
અસ્યા ધેનોરહં મન્યે કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

ઇત્યેવં ચિન્તયાનં તં પશ્ચાદભ્યેત્ય પાર્થિવમ્ ।
ચન્દ્રગુપ્તો ઽબ્રવીન્મન્ત્રી કૃતાઞ્જલિ પુટસ્તદા

કિમર્થં રાજશાર્દૂલ પુરીં પ્રતિગમિષ્યસિ ।
રક્ષિતેન ચ રાજ્યેન પુર્યા વા કિં ફલં તવ

ગોરત્નભૂતા નૃપતેર્યાવર્ધેનુર્ન ચાલયે ।
વર્ત્તતે નાર્દ્ધમપિ તે રાજ્યં શૂન્યં તવ પ્રભો

અન્યચ્ચ દૃષ્ટમાશ્ચર્યં મયા રાજઞ્છૃણુષ્વ તત્ ।
ભવનાનિ મનોજ્ઞાનિ મનોજ્ઞાશ્ચ તથા સ્ત્રિયઃ

પ્રાસાદા વિવિધાકારા ધનં ચાદૃષ્ટસંક્ષયમ્ ।
ધેનો તસ્યાં ક્ષણેનૈવ વિલીનં પશ્યતો મમ

તત્તપોવનમેવાસીદિદાનીં રાજસત્તમ ।
એવંપ્રભાવા સા યસ્ય તસ્ય કિં દુર્લં ભવેત્

તસ્માદ્રત્નાર્હસત્ત્વેન સ્વીકર્ત્તવ્યા હિ ગૌસ્ત્વયા ।
યદિ તે ઽનુમતં કૃત્યમાખ્યેયમનુજીવિભિઃ

રાજોવાચ ।
એવમેવાહમપ્યેનાં ન જાનામીત્યસાંપ્રતમ્ ।
બ્રહ્મસ્વં નાપહર્તવ્યમિતિ મે શઙ્કતે મનઃ

એવં બ્રુવન્તં રાજાનમિદમાહ પુરોહિતઃ ।
ગર્ગો મતિમતાં શ્રેષ્ઠો ગર્હયન્નિવ ભૂપતે

બ્રહ્મસ્વં નાપહર્ત્તવ્યમાપદ્યપિ કથઞ્ચન ।
બ્રહ્મસ્વસદૃશં લોકે દુર્જરં નેહ વિદ્યતે

વિષં હન્ત્યુપયોક્તારં લક્ષ્યભૂતં તુ હૈહય ।
કુલં સમૂલં દહતિ બ્રહ્મસ્વારણિપાવકઃ

અનિવાર્યમિદં લોકે બ્રહ્મસ્વન્દુર્જરં વિષમ્ ।
પુત્રપૌત્રાન્તફલદં વિપાકકટુ પાર્થિવ

એશ્વર્યમૂઢં હિ મનઃ પ્રભૂમમસદાત્મનામ્ ।
કિન્નામાસન્ન કુરુતે નેત્રાસ દ્વિપ્રલોભિતમ્

વેદાન્યસ્ત્વામૃતે કો ઽન્યો વિના દાનાન્નૃપોત્તમ ।
આદાનં ચિન્તયાનો હિ બાહ્મણેષ્વભિવાઞ્છતિ

ઈદૃશસ્ત્વં મહાબાહો કર્મ સજ્જનનિન્દિતમ્ ।
મા કૃથાસ્તદ્ધિ લોકેષુ યશોહાનિકરં તવ

વંશે મહતિ જાતસ્ત્વં વદાન્યાનાં પ્રહીભુજામ્ ।
યશાંશિ કર્મણાનેન સંપ્રતં માવ્યનીવશઃ

અહો ઽનુજીવિનઃ કિઞ્ચિદ્ભર્તારં વ્યસનાર્ણવે ।
તત્પ્રસાદસમુન્નદ્ધા મજ્જયં ત્યનયોન્મુખાઃ

શ્રિયા વિકુર્વન્પુરુષકૃત્યચિન્ત્યે વિચેતનઃ ।
તન્મતાનુપ્રવૃત્તિશ્ચ રાજા સદ્યો વિષીદતિ

અજ્ઞાતમુનયો મન્ત્રી રાજાનમનયાંબુધૌ ।
આત્મના સહ દુર્બુદ્ધિર્લોહનૌરિવ મજ્જયેત્

તસ્માત્ત્વં રાજશાર્દૂલ મૂઢસ્ય નયવર્ત્મનિ ।
મતમસ્ય સુદુર્બુદ્ધેર્નાનુવર્ત્તિતુમર્હસિ

એવં હિ વદતસ્તસ્ય સ્વામિશ્રેયસ્કરં વચઃ ।
આક્ષિપ્ય મન્ત્રી રાજાનમિદં ભૂયો હ્યભાષત

બ્રાહ્મણો ઽયં સ્વજાતીયહિતમેવ સમીક્ષતે ।
મહાન્તિ રાજકાર્યાણિ દ્વિજૈર્વેત્તું ન શક્યતે

રાજ્ઞૈવ રાજકાર્યાણિ વેદ્યાનિ સ્વમનીષયા ।
વિના વૈ ભોજનાદાને કાર્યં વિપ્રો ન વિન્દતિ

બ્રાહ્મણો નાવમન્તવ્યો વન્દનીયશ્ચ નિત્યશઃ ।
પ્રતિસંગ્રાહયણીયશ્ચ નાધિકં સાધિતં ક્વચિત્

તસ્માત્સ્વીકૃત્ય તાં ધેનું પ્રયાહિ સ્વપુરં નૃપ ।
નોચેદ્રાજ્યં પરિત્યજ્ય ગચ્છસ્વતપસે વનમ્

ક્ષમાવત્ત્વં બ્રાહ્મણાનાં દણ્ડઃ ક્ષત્રસ્ય પાર્થિવ ।
પ્રસહ્ય હરણે વાપિ નાધર્મસ્તે ભવિષ્યતિ

પ્રસહ્ય હરણે દોષં યદિ સંપશ્યસે નૃપ ।
દત્ત્વા મૂલ્યં ગવાશ્વાદ્યમૃષેર્થેનુઃ પ્રગૃહ્યતામ્

સ્વીકર્તવ્યા હિ સા ધેનુસ્ત્વયા ત્વં રત્નભાગયતઃ ।
તપોધનાનાં હિ કુતો રત્નસંગ્રહણાદરઃ

તપોધન બલઃ શાન્તઃ પ્રીતિમાન્સ નૃપ ત્વયિ ।
તસ્માત્તે સર્વથા ધેનું યાચિતઃ સંપ્રદાસ્યતિ

અથ વા ગોહિરણ્યદ્યં યદન્યદભિવાઞ્છિતમ્ ।
સંગૃહ્ય વિત્તં વિપુલં ધેનું તાં પ્રતિદાસ્યતિ

અનુપેક્ષ્યં મહદ્રત્નં રાજ્ઞા વૈ ભૂતિમિચ્છતા ।
ઇતિ મે વર્ત્તતે બુદ્ધિઃ કથં વા મન્યતે ભવાન્

રાજોવાચ ।
ગત્વા ત્વમેવ તં વિપ્રં પ્રસાદ્ય ચ વિશેષતઃ ।
દત્ત્વા ચાભીપ્સિતં તસ્મૈ તાં ગામાનય મન્ત્રિક

વસિષ્ઠ ઉવાચ
એવમુક્તસ્તતોરાજ્ઞા સ મન્ત્રી વિધિચોદિતઃ ।
નિવૃત્ય પ્રયયૌ શીઘ્રં જમદગ્નેરથાશ્રમમ્

ગતે તુ નૃપતૌ તસ્મિન્નકૃતવ્રણસંયુતઃ ।
સમિદાનયનાર્થાય રામો ઽપિ પ્રયયૌ વનમ્

તતઃ સ મન્ત્રી સબલઃ સમાસાદ્ય તદાશ્રમમ્ ।
પ્રણમ્ય મુનિશાર્દૂલમિદં વચનમબ્રવીત્

ચન્દ્રગુપ્ત ઉવાચ
બ્રહ્મન્નૃપતિનાજ્ઞપ્તં રાજા તુ ભુવિ રત્નભાક્ ।
રત્નભૂતા ચ ધેનુઃ સા ભુવિ દોગ્ધ્રીષ્વનુત્તમા

તસ્માદ્રત્નંસુવર્ણં વા મૂલ્યમુક્ત્વા યથોચિતમ્ ।
આદાય ગોરત્નભૂતાં ધેનું મે દાતુમર્હસિ

જમદગ્નિરુવાચ
હોમધેનુરિયં મહ્યં ન દાતવ્યા હિ કસ્યચિત્ ।
રાજા વદાન્યઃ સ કથં બ્રહ્મસ્વમભિવાઞ્છતિ

મન્ત્ર્યુવાચ
રત્નભાક્ત્વંન નૃપતિર્દ્ધેનું તે પ્રતિકાઙ્ક્ષતિ ।
ગવાયુતેન તસ્માત્ત્વં તસ્મૈ તાં દાતુમર્હસિ

જમદગ્નિરુવાચ
ક્રયવિક્રયયોર્નાહં કર્ત્તા જાતુ કથઞ્ચન ।
હવિર્ધાનીં ચ વૈ તસ્માન્નોત્સહે દાતુમઞ્જસા

મન્ત્ર્યુવાચ
રાજ્યાર્ધેનાથ વા બ્રહ્મન્સકલેનાપિ ભૂભૃતઃ ।
દેહિ ધેનુમિમામેકાં તત્તે શ્રેયો ભવિષ્યતિ

જમદગ્નિરુવાચ
જીવન્નાહં તુ દાસ્યામિ વાસવસ્યાપિ દુર્મતે ।
ગુરુણા યાચિતં કિં તે વચસા નૃપતેઃ પુનઃ

મન્ત્ર્યુવાચ
ત્વમેવ સ્વેચ્છયા રાજ્ઞે દેહિ ધેનું સુહૃત્તયા ।
યથા બલેન નીતાયાં તસ્યાં ત્વં કિં કરિષ્યસિ

જમદગ્નિરુવાચ
દાતા દ્વિજાનાં નૃપતિઃ સ યદ્યપ્યાહરિષ્યતિ ।
વિપ્રો ઽહં કિં કરિષ્યામિ સ્વેચ્છાવિતરણં વિના

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યેવમુક્તઃ સંક્રુદ્ધઃ સ મન્ત્રી પાપચેતનઃ ।
પ્રસહ્ય નેતુમારેભે મુનેસ્તસ્ય પયસ્વિનીમ્