Brahmanda Purana · Chapter 2.28

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya
upoddhātapāder'junopākhyāne saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 27//
vasiṣṭha uvāca
svapantametya rājānaṃ sūtamāgadhavandinaḥ /
pravodhayitumavyagrā jaguruccairniśātyaye

vīṇāveṇuravonmiśrakalatālatatānugam /
samastaśrutisuśrāvyapraśastamadhurasvaram

snigdhakaṇṭhāḥ suvispaṣṭamūrcchanāgrāmasūcitam /
jagurgeyaṃ manohāri tāramandralayānvitam

ūcuśca taṃ mahātmānaṃ rājānaṃ sūtamāgadhāḥ /
svapantaṃ vividhā vāco bubodhayiṣavaḥ śaneḥ

pasyāyamastamabhyeti rājendrenduḥ parājitaḥ /
vivarddhamānayā nūnaṃ tava vaktrāṃbujaśriyā

draṣṭuṃ tvadāna nāṃbhojaṃ samutsuka ivādhunā /
tamāṃsi bhindannādityaḥ saṃprāpto hyudayaṃ vibho

rājannakhilaśītāṃśuvaṃśamauliśikhāmaṇe /
nidrayā laṃ mahābuddhe prativudhyasva sāṃpratam

iti teṣāṃ vacaḥ śṛṇvannabudhyata mahīpatiḥ /
kṣīrābdau śeṣaśayanādyathāpaṅkajalocanaḥ

vinidrākṣaḥ samutthāya karma naityakamādarāt /
cakārāvahitaḥ samyagjayādikamaśeṣataḥ

devatāmabhivandyeṣṭāṃ gāṃ divyasraggandhabhūṣaṇaḥ /
kṛtvā dūrvāñjanādarśamaṅgalyālambanāni ca

dattvā dānāni cārthibhyo natvā gobrahmaṇānapi /
niṣkramya ca purāttasmādupatasthe ca bhāskaram

tāvadabhyāyayuḥ sarvaṃ mantrisāmantanāyakāḥ /
racitāñjalayo rājannemuśca nṛpasattamam

tataḥ sa taiḥ parivṛtaḥ samupetya taponidhim /
nanāma pādayostasya kirīṭenārkavarcasā

āśīrbhirabhinandyātha rājānaṃ munipuṅgavaḥ /
praśrayāvanataṃ sāmnā tamuvācāsyatāmiti

tamāsīnaṃ narapatiṃ mahārṣiḥ prītamānasaḥ /
uvāca rajanī vyuṣṭā sukhena tava kiṃ nṛpa

asmākameva rājendra vane vanyena jīvatām /
śakyaṃ mṛgasadharmāṇāṃ yena kenāpi varttitum

araṇye nāgarāṇāṃ tu sthitiratyantaduḥsahā /
anabhyastaṃ hi rājendra nanu sarvaṃ hi duṣkaram

vanavāsaparikleśaṃ bhavānyatsānugo 'sakṛt /
āptastu bhavato nūnaṃ sā gauravasamunnatiḥ

ityuktastena muninā sa rājā prītipūrvakam /
prahasanniva taṃ bhūyo vacanaṃ pratyabhāṣata

brahmankimanayā hyuktyā dṛṣṭaste yādṛśo mahān /
asmābhimahimā yena vismitaṃ sakalaṃ jagat

bhavatprabhāvasaṃjātavibhavāhatacetasaḥ /
ito na gantumicchanti sainikā me mahāmune

tvādṛśānāṃ jagantīha prabhāvaistapasāṃ vibho /
dhriyante sarvadā nūnamacintyaṃ brahmavarcasam

naiva citraṃ tava vibho śakroti tapasā bhavān /
dhruvaṃ karttuṃ hi lokānāmavasthātritayaṃ kramāt

sudṛṣṭā te tapaḥsiddhirmahatī lokapūjitā /
gamiṣyāmi purīṃ brahmannanujānātu māṃ bhavān

vasiṣṭha uvāca
ityuktastenasa muniḥ kārttavīryeṇa sādaram /
saṃbhāvayitvā nitarāṃ tatheti pratyabhāṣata

muninā samanujñāto viniṣkramya tadāśramāt /
sainyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saṃpratasthe purīṃ prati

sa gacchaṃścintayāmāsa manasā pathi pārthivaḥ /
aho 'sya tapasaḥ siddhirloka vismayadāyinī

yayā labdhedṛśī dhenuḥ sarvakāmaduhāṃ varā /
kiṃ me sakalarājyena yogarddhyā vāpyanalpayā

goratnabhūtā yadiyaṃ dhenurmunivare sthitā /
anayotpāditā nūnaṃ saṃpatsvargasadāmapi

ṛddhamaindramapi vyaktaṃ padaṃ trailokyapūjitam /
asyā dhenorahaṃ manye kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

ityevaṃ cintayānaṃ taṃ paścādabhyetya pārthivam /
candragupto 'bravīnmantrī kṛtāñjali puṭastadā

kimarthaṃ rājaśārdūla purīṃ pratigamiṣyasi /
rakṣitena ca rājyena puryā vā kiṃ phalaṃ tava

goratnabhūtā nṛpateryāvardhenurna cālaye /
varttate nārddhamapi te rājyaṃ śūnyaṃ tava prabho

anyacca dṛṣṭamāścaryaṃ mayā rājañchṛṇuṣva tat /
bhavanāni manojñāni manojñāśca tathā striyaḥ

prāsādā vividhākārā dhanaṃ cādṛṣṭasaṃkṣayam /
dheno tasyāṃ kṣaṇenaiva vilīnaṃ paśyato mama

tattapovanamevāsīdidānīṃ rājasattama /
evaṃprabhāvā sā yasya tasya kiṃ durlaṃ bhavet

tasmādratnārhasattvena svīkarttavyā hi gaustvayā /
yadi te 'numataṃ kṛtyamākhyeyamanujīvibhiḥ

rājovāca /
evamevāhamapyenāṃ na jānāmītyasāṃpratam /
brahmasvaṃ nāpahartavyamiti me śaṅkate manaḥ

evaṃ bruvantaṃ rājānamidamāha purohitaḥ /
gargo matimatāṃ śreṣṭho garhayanniva bhūpate

brahmasvaṃ nāpaharttavyamāpadyapi kathañcana /
brahmasvasadṛśaṃ loke durjaraṃ neha vidyate

viṣaṃ hantyupayoktāraṃ lakṣyabhūtaṃ tu haihaya /
kulaṃ samūlaṃ dahati brahmasvāraṇipāvakaḥ

anivāryamidaṃ loke brahmasvandurjaraṃ viṣam /
putrapautrāntaphaladaṃ vipākakaṭu pārthiva

eśvaryamūḍhaṃ hi manaḥ prabhūmamasadātmanām /
kinnāmāsanna kurute netrāsa dvipralobhitam

vedānyastvāmṛte ko 'nyo vinā dānānnṛpottama /
ādānaṃ cintayāno hi bāhmaṇeṣvabhivāñchati

īdṛśastvaṃ mahābāho karma sajjananinditam /
mā kṛthāstaddhi lokeṣu yaśohānikaraṃ tava

vaṃśe mahati jātastvaṃ vadānyānāṃ prahībhujām /
yaśāṃśi karmaṇānena saṃprataṃ māvyanīvaśaḥ

aho 'nujīvinaḥ kiñcidbhartāraṃ vyasanārṇave /
tatprasādasamunnaddhā majjayaṃ tyanayonmukhāḥ

śriyā vikurvanpuruṣakṛtyacintye vicetanaḥ /
tanmatānupravṛttiśca rājā sadyo viṣīdati

ajñātamunayo mantrī rājānamanayāṃbudhau /
ātmanā saha durbuddhirlohanauriva majjayet

tasmāttvaṃ rājaśārdūla mūḍhasya nayavartmani /
matamasya sudurbuddhernānuvarttitumarhasi

evaṃ hi vadatastasya svāmiśreyaskaraṃ vacaḥ /
ākṣipya mantrī rājānamidaṃ bhūyo hyabhāṣata

brāhmaṇo 'yaṃ svajātīyahitameva samīkṣate /
mahānti rājakāryāṇi dvijairvettuṃ na śakyate

rājñaiva rājakāryāṇi vedyāni svamanīṣayā /
vinā vai bhojanādāne kāryaṃ vipro na vindati

brāhmaṇo nāvamantavyo vandanīyaśca nityaśaḥ /
pratisaṃgrāhayaṇīyaśca nādhikaṃ sādhitaṃ kvacit

tasmātsvīkṛtya tāṃ dhenuṃ prayāhi svapuraṃ nṛpa /
nocedrājyaṃ parityajya gacchasvatapase vanam

kṣamāvattvaṃ brāhmaṇānāṃ daṇḍaḥ kṣatrasya pārthiva /
prasahya haraṇe vāpi nādharmaste bhaviṣyati

prasahya haraṇe doṣaṃ yadi saṃpaśyase nṛpa /
dattvā mūlyaṃ gavāśvādyamṛṣerthenuḥ pragṛhyatām

svīkartavyā hi sā dhenustvayā tvaṃ ratnabhāgayataḥ /
tapodhanānāṃ hi kuto ratnasaṃgrahaṇādaraḥ

tapodhana balaḥ śāntaḥ prītimānsa nṛpa tvayi /
tasmātte sarvathā dhenuṃ yācitaḥ saṃpradāsyati

atha vā gohiraṇyadyaṃ yadanyadabhivāñchitam /
saṃgṛhya vittaṃ vipulaṃ dhenuṃ tāṃ pratidāsyati

anupekṣyaṃ mahadratnaṃ rājñā vai bhūtimicchatā /
iti me varttate buddhiḥ kathaṃ vā manyate bhavān

rājovāca /
gatvā tvameva taṃ vipraṃ prasādya ca viśeṣataḥ /
dattvā cābhīpsitaṃ tasmai tāṃ gāmānaya mantrika

vasiṣṭha uvāca
evamuktastatorājñā sa mantrī vidhicoditaḥ /
nivṛtya prayayau śīghraṃ jamadagnerathāśramam

gate tu nṛpatau tasminnakṛtavraṇasaṃyutaḥ /
samidānayanārthāya rāmo 'pi prayayau vanam

tataḥ sa mantrī sabalaḥ samāsādya tadāśramam /
praṇamya muniśārdūlamidaṃ vacanamabravīt

candragupta uvāca
brahmannṛpatinājñaptaṃ rājā tu bhuvi ratnabhāk /
ratnabhūtā ca dhenuḥ sā bhuvi dogdhrīṣvanuttamā

tasmādratnaṃsuvarṇaṃ vā mūlyamuktvā yathocitam /
ādāya goratnabhūtāṃ dhenuṃ me dātumarhasi

jamadagniruvāca
homadhenuriyaṃ mahyaṃ na dātavyā hi kasyacit /
rājā vadānyaḥ sa kathaṃ brahmasvamabhivāñchati

mantryuvāca
ratnabhāktvaṃna nṛpatirddhenuṃ te pratikāṅkṣati /
gavāyutena tasmāttvaṃ tasmai tāṃ dātumarhasi

jamadagniruvāca
krayavikrayayornāhaṃ karttā jātu kathañcana /
havirdhānīṃ ca vai tasmānnotsahe dātumañjasā

mantryuvāca
rājyārdhenātha vā brahmansakalenāpi bhūbhṛtaḥ /
dehi dhenumimāmekāṃ tatte śreyo bhaviṣyati

jamadagniruvāca
jīvannāhaṃ tu dāsyāmi vāsavasyāpi durmate /
guruṇā yācitaṃ kiṃ te vacasā nṛpateḥ punaḥ

mantryuvāca
tvameva svecchayā rājñe dehi dhenuṃ suhṛttayā /
yathā balena nītāyāṃ tasyāṃ tvaṃ kiṃ kariṣyasi

jamadagniruvāca
dātā dvijānāṃ nṛpatiḥ sa yadyapyāhariṣyati /
vipro 'haṃ kiṃ kariṣyāmi svecchāvitaraṇaṃ vinā

vasiṣṭha uvāca
ityevamuktaḥ saṃkruddhaḥ sa mantrī pāpacetanaḥ /
prasahya netumārebhe munestasya payasvinīm