બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.26

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય
ઉપોદ્ધાતપાદેર્ઽજુનોપાખ્યાને ભાર્ગવચરિતે પઞ્ચવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 25॥
વશિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તાભ્યાં રામો રાજન્કૃતાઞ્જલિઃ ।
તયોરકથયત્સર્વમાત્મના યદનુષ્ઠિતમ્

નિદેશાદ્વૈ કુલગુરોસ્તપશ્ચરણમાત્મનઃ ।
શંભોર્નિદેશાત્તીર્થાનામટનં ચ યથાક્રમમ્

તદાજ્ઞયૈવ દૈત્યનાં વધં ચામરકારણાત્ ।
હરપ્રસાદાદત્રાપિ હ્યકૃતવ્રણદર્શનમ્

એતત્સર્વમશેષેણ યદન્યચ્ચાત્મના કૃતમ્ ।
કથયામાસ તદ્રામઃ પિત્રોઃ સંપ્રીયમાણયોઃ

તૌ ચ તેનોદિતં સર્વં શ્રુત્વા તત્કર્મ વિસ્તરમ્ ।
હૃષ્ટૌ હર્ષાન્તરં ભૂયો રાજન્નાપ્નુવતાવુભૌ

એવં પિત્રોર્મહારાજ શુશ્રૂષાં ભૃગુપુઙ્ગવઃ ।
પ્રકુર્વંસ્તદ્વિધેયાત્મા ભ્રાતૄણાં ચાવિશેષતઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કદાચિદ્ધૈહયેશ્વરઃ ।
ઇત્યેષ મૃગયાં ગાન્તું ચતુરઙ્ગબલાન્વિતઃ

સંરજ્યમાને ગગને બન્ધૂકકુસુમારુણૈઃ ।
તારાજાલદ્યુતિહરૈઃ સમન્તાદરુણાંશુભિઃ

મન્દં વીજતિ પ્રોદ્ધૂતકેતકીવનરાજિભિઃ ।
પ્રાભાતિકે ગન્ધવહે કુમુદાકરસંસ્પૃશિ

વયાંસિ નર્મદાતીરતરુનીડાશ્રયેષુ ચ ।
વ્યાહરન્સ્વાકુલા વાચો મનઃશ્રોત્રસુખાવહાઃ

નર્મદાતીરતીર્થં તદવતીર્યાઘહારિણિ ।
તત્તોયે મુનિવૃન્દેષુ ગૃણાત્સુબ્રહ્મ શાશ્વતમ્

વિધિવત્કૃતમૈત્રેષુ સન્નિવૃત્ય સરિત્તટાત્ ।
આશમં પ્રતિ ગચ્છત્સુ મુનિમુખ્યેષુ કર્મિષુ

પ્રત્યેકં વીરપત્નીષુ વ્યગ્રાસુ ગૃહકર્મસુ ।
હોમાર્થં મુનિકલ્પાભિર્દુહ્યમાનાસુ ધેનુષુ

સ્થાને મુનિકુમારેષુ તં દોહં હિ નયત્સુ ચ ।
અગ્નિહોત્રાકુલે જાતે સર્વભૂતસુખાવહે

વિકસત્સુ સરોજેષુ ગાયત્સુ ભ્રમરેષુ ચ ।
વાશત્સુ નીડાન્નિષ્પત્ય પતત્રિષુ સમન્તતઃ

અનતિ વ્યગ્રમત્તેભતુરઙ્ગરથગામિનામ્ ।
ગાત્રાલ્હાદવિવર્દ્ધન્યાં વેલાયાં મન્દવાયુના

ગચ્છત્સુ ચાશ્રમોપાન્તં પ્રસૂનજલહારિષુ ।
સ્વાધ્યા યદક્ષૈર્બહુભિરજિનાંબરધારિભિઃ

સમ્યક્ પ્રયોજ્યમાનેષુ મન્ત્રેષૂચ્ચાવચેષુ ચ ।
પ્રૈષેષૂચ્ચાર્યમાણેષુ હૂયમાનેષુ વહ્નિષુ

યથા વન્મન્ત્રતન્ત્રોક્તક્રિયાસુ વિતતાસુ ચ ।
જ્વલદગ્નિશિખાકારે તમસ્તપનતેજસિ

પ્રતિહત્ય દિશઃ સર્વા વિવૃણ્વાને ચ મેદિનીમ્ ।
સવિતર્યુદયં યાતિ નૈશે તમસિ નશ્યતિ

તારકાસુ વિલીનાસુ કાષ્ઠાસુ વિમલાસુ ચ ।
કૃતમૈત્રાદિકો રાજા મૃગયાં હૈહયેશ્વરઃ

નિર્યયૌ નગરાત્તસ્માત્પુરોહિતસમન્વિતઃ ।
બલૈઃ સર્વૈઃ સમુદિતૈઃ સવાજિરથકુઞ્જરૈઃ

સચિવઃ સહિતઃ શ્રીમાન્ સવયોભિશ્ચ રાજભિઃ ।
મહતા બલભારેણ નમયન્વસુધાતલમ્

નાદયન્રથઘોષેણ કકુભઃ સર્વતો નૃપઃ ।
સ્વબલૌઘપદક્ષેપપ્રક્ષુણ્ણાવનિરેણુભિઃ

યયૌ સંચ્છાદયન્વ્યોમ વિમાનશતસંકુલમ્ ।
સંપ્રવશ્ય વનં ઘોરં વિન્ધ્યોદ્રેર્બલસંચયૈઃ

ભૃશં વિલોલયા માસ સમન્તાદ્રાજસત્તમઃ ।
પરિવાર્ય વનં તત્તુ સ રાજા નિજસૈનિકૈઃ

મૃગાન્નાનાવિધાન્હિંસ્રાન્નિજઘાન શિતૈઃ શરૈઃ ।
આકર્ણકૃષ્ટકોદણ્ડયોધમુક્તૈઃ શિતેષુભિઃ

નિકૃત્તગાત્રાઃ શાર્દૂલા ન્યપતન્ભુવિ કેચન ।
ઉદગ્રવેગપાદાતખડ્ગખણ્ડિતવિગ્રહાઃ

વરાહયૂથપાઃ કેચિદ્રુધિરાર્દ્રા ધરામગુઃ ।
પ્રચણ્ડશાક્તિકોન્મુક્તશક્તિનિર્ભિન્નમસ્તકાઃ

મૃગૌઘાઃ પ્રત્યપદ્યન્ત પર્વતા ઇવ મેદિનીમ્ ।
નારાચા વિદ્ધસર્વાઙ્ગાઃ સિંહર્ક્ષશરભાદયઃ

વસુધામન્વકીર્યન્ત શોણિતાર્દ્રાઃ સમન્તતઃ ।
એવં સવાગુરૈઃ કૈશ્ચિત્પતદ્ભિઃ પતિતૈરપિ

શ્વભિશ્ચાનુદ્રુતૈઃ કૈશ્ચિદ્ધાવમાનૈસ્તથા મૃગૈઃ ।
આત્તૈર્વિક્રોશમાનૈશ્ચ ભીતૈઃ પ્રાણભયાતુરૈઃ

યુગાપાયે યથાત્યર્થં વનમાકુલમાબભૌ ।
વરાહસિંહશાર્દૂલશ્વાવિચ્છશકુલાનિ ચ

ચમરીરુરુગોમાયુગવયર્ક્ષવૃકાન્બહૂન્ ।
કૃષ્ણસારાન્દ્વીપિમૃગાન્રક્તખડ્ગમૃગાનવિ

વિચિત્રાઙ્ગાન્મૃગાનન્યાન્ન્યઙ્કૂનપિ ચ સર્વશઃ ।
બાલાન્સ્તનન્ધયાન્યૂનઃ સ્થવિરાન્મિથુનાન્ગણાન્

નિજઘ્નુર્નિશિતૈઃ શસ્ત્રૈઃ શસ્ત્રવધ્યાન્હિ સૈનિકાઃ ।
એવં હત્વા મૃગાન્ ઘોરાન્હિંસ્રપ્રાયાનશેષતઃ

શ્રમેણ મહતા યુક્તા બભૂવુર્નૃપસૈનિકાઃ ।
મધ્યે દિનકરે પ્રાપ્તે સસૈન્યઃ સ તદા નૃપઃ

નર્મદાં ધર્મસંતપ્તઃ પિપાસુરગમચ્છનૈઃ ।
અવતીય તતસ્તસ્યાસ્તોયે સબલવાહનઃ

વિજાગાહ શુભે રાજા ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિપીડિતઃ ।
સ્નાત્વા પીત્વા ચ સલિલં સ તસ્યાઃ સુખશીતલમ્

બિસાંકુરાણિ શુભ્રાણિ સ્વાદૂનિ પ્રજઘાસ ચ ।
વિક્રીડ્ય તોયે સુચિરમુત્તીર્ય સબલો નૃપઃ

વિશશ્રામ ચ તત્તીરે તરુખણ્ડોપમણ્ડિતે ।
આલંબપાને તિગ્માંશૌ સસૈન્યઃ સાનુગો નૃપઃ

નિશ્ચક્રામ પુરં ગન્તું વિન્ધ્યાદ્રિવનગહ્વરાત્ ।
સ ગચ્છન્નેવ દદૃશે નર્મદા તીરમાશ્રિતમ્

આશ્રમં પુણ્યશીલસ્ય જમદગ્નેર્મહાત્મનઃ ।
તતો નિવૃત્ય સૈન્યાનિ દૂરે ઽવસ્થાપ્ય પાર્થિવઃ

પરિચારૈઃ કતિપથૈઃ સહિતો ઽયાત્તદાશમમ્ ।
ગત્વા તદાશ્રમં રમ્યં પુરોહિતસમન્વિતઃ

ઉપેત્ય મુનિશાર્દૂલં નનામ શિરસા નૃપઃ ।
અભિનં દ્યાશષા તં વૈ જમદગ્નિર્નૃપોત્તમમ્

પૂજયામાસ વિધિવદર્ઘપાદ્યાસનાદિભિઃ ।
સંભાવયિત્વા તાં પૂજાં વિહિતાં મુનિના તદા

નિષસાદાસને શુભ્ર પુરસ્તસ્ય મહામુનેઃ ।
તમાસીનં નૃપવરં કુશાસનગતો મુનિઃ

પપ્રચ્છ કુશલપ્રશ્નં પુત્રમિત્રાદિબન્ધુષુ ।
સહ સંકથયંસ્તેન રાજ્ઞા મુનિવરોત્તમઃ

સ્થિત્વા નાતિચિરં કાલમાતિથ્યાર્થં ન્યમન્ત્રયત્ ।
તતઃ સ રાજા સુપ્રીતો જમદગ્નિ મભાષત

મહર્ષે દેહિ મે ઽનુજ્ઞાં ગમિષ્યામિ સ્વકં પુરમ્ ।
સમગ્રવાહનબલો હ્યહં તસ્માન્મહામુને

કર્તુ ન શક્યમા તિથ્યં ત્વયા વન્યાશિના વને ।
અથવા ત્વં તપઃશક્ત્યા કર્તુમાતિથ્યમદ્ય મે

શક્નોષ્યપિ પુરીં ગન્તું મામનુજ્ઞાતુર્હસિ ।
અન્યથા ચેત્ખલૈઃ સૈન્યૈરત્યર્થં મુનિસત્તમ

તપસ્વિનાં ભવેત્પીડા નિયમક્ષયકારિકા ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યેવમુક્તઃ સ મુનિસ્તં પ્રાહસ્થીયતાં ક્ષણમ્

સર્વં સંપાદયિથ્યે ઽહમાતિથ્યં સાનુગસ્ય તે ।
ઇત્યુક્ત્વાહૂય તાં દોગ્ધ્રીમુવાચાયં મમાતિથિઃ

ઉપાગ તસ્ત્વયા તસ્માત્ક્રિયતામદ્ય સત્કૃતિઃ ।
ઇત્યુક્તા મુનિના દોગ્ધ્રી સાતિથેયમશેષતઃ ।
દુદોહ નૃપતેરાશુ યદ્યોગ્યં મુનિગૌરવાત્

અથાશ્રમં તત્સુરરાજસદ્મનિકાશમાસીદ્ભૃગુપુઙ્ગવસ્ય ।
વિભૂતિભેદૈરવિચિન્ત્યરુપમનન્યસાધ્યં સુરભિપ્રભાવાત્

અનેકરત્નોજ્જ્વલચિત્રહેમપ્રકાશમાલાપરિવીતમુચ્ચૈઃ ।
પૂર્ણેન્દુશુભ્રાભ્રવિષક્તશૃઙ્ગૈઃ પ્રાસાદસંઘૈઃ પરિવીતમન્તઃ

કાંસ્યારકૂટારસતામ્રહેમદુર્વર્ણસૌધો પલદારુમૃદ્ભિઃ ।
પૃથગ્વિમિશ્રૈર્ભવનૈરનેકૈઃ સદ્ભાસિતં નેત્રમનોભિરામૈઃ

મહાર્હરત્નોજ્જ્વલહેમવેદિકાનિષ્કૂટસોપાનકુટીવિટઙ્કકૈઃ ।
તુલાકપાટર્ગલકુડ્યદેહલીનિશાન્તશાલાજિરશોભિતૈર્ભૃશમ્

વલભ્યલિન્દાઙ્ગપાચારુતોરણૈરદભ્રપર્યન્તચતુષ્કિકાદિભિઃ ।
સ્તંભેષુ કુડ્યેષુ ચ દિવ્યરત્નવિચિત્રચિત્રૈઃ પરિશોભમાનૈઃ

ઉચ્ચાવચૈ રત્નવરૈર્વિચિત્રસુવર્ણસિંહાસનપીઠિકાદ્યૈઃ ।
સ ભક્ષ્યભોજ્યાદિભિ રન્નપાનૈરુપેતભાણ્ડોપગતૈકદેશૈઃ

ગૃહૈરમર્ત્યોચિતસર્વસંપત્સમન્વિતૈર્નેત્રમનો ઽભિરામૈઃ ।
તસ્યાશ્રમં સન્નગરોપમાનં બભૌ વધૂભિશ્ચમનોહરાભિઃ