બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.25

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદેર્ઽજુનોપાખ્યાને ચતુર્વિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 24॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
તતસ્ત દ્રક્તિયોગેન સ પ્રીતાત્મા જગત્પતિઃ ।
પ્રત્યક્ષમગમત્તસ્ય સર્વૈઃ સહ મરુદ્ગણૈઃ

તં દૃષ્ટ્વા દેવદેવેશં ત્રિનેત્રં ચન્દ્રશેખરમ્ ।
વૃષેન્દ્રવાહનં શંભું ભૂતકોટિસમન્વિતમ્

સસંભ્રમં સમુત્થાય હર્ષેણાકુલલોચનઃ ।
પ્રણામમકરોદ્ભક્ત્યા શર્વાય ભુવિ ભાર્ગવઃ

ઉત્થાયોત્થાય દેવેશં પ્રણમ્ય શિરસાસકૃત્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો રામસ્તુષ્ટાવ ચ જગત્પતિમ્

રામ ઉવાચ
નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે પરમેશ્વર ।
નમસ્તે જગતો નાથ નમસ્તે ત્રિપુરાન્તક

નમસ્તે સકલાધ્યક્ષ નમસ્તે ભક્તવત્સલ ।
નમસ્તે સર્વભૂતેશ નમસ્તે વૃષભધ્વજ

નમસ્તે સકલાધીશ નમસ્તે કરુણાકર ।
નમસ્તે સકલાવાસ નમસ્તે નીલલોહિત

નમઃ સકલદેવારિગણનાશાય શૂલિને ।
કપાલિને નમસ્તુભ્યં સર્વલોકૈકપાલિને

શ્મશાનવાસિને નિત્યં નમઃ કૈલાસવાસિને ।
નમો ઽસ્તુ પાશિને તુભ્યં કાલકૂટવિષાશિને

વિભવે ઽમરવન્દ્યાય પ્રભવે તે સ્વયંભુવે ।
નમો ઽખિલજગત્કર્મસાક્ષિભૂતાય શંભવે

નમસ્ત્રિપથ ગાફેનભાસિગાર્દ્ધન્દુમૌલિને ।
મહાભોગીન્દ્રહારાય શિવાય પરમાત્મને

ભસ્મસંચ્છન્નદેહાય નમોર્ઽકાગ્નીન્દુચક્ષુષે ।
કપર્દિને નમસ્તુભ્યમન્ધકાસુરમર્દ્દિને

ત્રિપુરધ્વંસિને દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસિને નમઃ ।
ગિરિજાકુચકાશ્મીરવિરઞ્જિતમહોરસે

મહાદેવાય મહ તે નમસ્તે કૃત્તિવાસસે ।
યોગિધ્યેયસ્વરૂપાય શિવાયાચિન્ત્યતેજસે

સ્વભક્તહૃદયાંભોજકર્ણિકામધ્યવર્ત્તિને ।
સકલાગમસિદ્ધાન્તસારરૂપાય તે નમઃ

નમો નિખિલયોગેન્દ્રબોધનાયામૃતાત્મને ।
શઙ્કરાયાખિલવ્યાપ્તમહિમ્ને પરમાત્મને

નમઃ શર્વાય શાન્તાય બ્રહ્મણે વિશ્વરુપિણે ।
આદિમધ્યાન્તહીનાય નિત્યાયાવ્યક્તમૂર્ત્તયે

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ ।
નમો વેદાન્તવેદ્યાય વિશ્વવિજ્ઞાનરૂપિણે

નમઃ સુરાસુરશ્રેણિમૌલિપુષ્પાર્ચિતાઙ્ઘ્રયે ।
શ્રીકણ્ઠાય જગદ્ધાત્રે લોકકર્ત્રે નમોનમઃ

રજોગુણાત્મને તુભ્યં વિશ્વસૃષ્ટિવિધાયિને ।
હિરણ્યગર્ભરૂપાય હરાય જગદાદયે

નમો વિશ્વાત્મને લોકસ્થિતિવ્યા પારકારિણે ।
સત્ત્વવિજ્ઞાનરુપાય પરાય પ્રત્યગાત્મને

તમોગુણવિકારાય જગત્સંહારકારિણે ।
ક્લ્પાન્તે રુદ્રરૂપાય પરાપર વિદે નમઃ

અવિકારાય નિત્યાય નમઃ સદસદાત્મને ।
બુદ્ધિબુદ્ધિપ્રબોધાય બુદ્ધીન્દ્રિયવિકારિણે

વસ્વાદિત્યમરુદ્ભિશ્ચ સાધ્યરુદ્રાશ્વિભેદતઃ ।
યન્માયાભિન્નમતયો દેવાસ્તસ્મૈ નમોનમઃ

અવિકારમજં નિત્યં સૂક્ષ્મરૂપમનૌપમમ્ ।
તવ યત્તન્ન જાનન્તિ યોગિનો ઽપિ સદામલાઃ

ત્વામવિજ્ઞાય દુર્જ્ઞેયં સમ્યગ્બ્રહ્માદયો ઽપિ હિ ।
સંસરન્તિ ભવે નૂનં ન તત્કર્માત્મકાશ્ચિરમ્

યાવન્નોપૈતિ ચરણૌ તવાજ્ઞાનવિઘાતિનઃ ।
તાવદ્ભ્રમતિ સંસારે પણ્ડિતો ઽચેતનો ઽપિ વા

સ એવ દક્ષઃ સ કૃતી સ મુનિઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ।
ભવતશ્ચરણાંભોજે યેન બુદ્ધિઃ સ્થિરીકૃતા

સુસૂક્ષ્મત્વેન ગહનઃ સદ્ભાવસ્તે ત્રયીમયઃ ।
વિદુષામપિ મૂઢેન સ મયા જ્ઞાયતે કથમ્

અશબ્દગોજરત્વેન મહિમ્નસ્તવ સાંપ્રતમ્ ।
સ્તોતુમપ્યનલં સમ્યક્ત્વા મહં જડધીર્યતઃ

તસ્માદજ્ઞાનતો વાપિ મયા ભક્ત્યૈવ સંસ્તુતઃ ।
પ્રીતશ્ચ ભવ દેવેશ નનુ ત્વં ભક્તવત્સલઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ સ્તુતસ્તદા તેન ભક્ત્યા રામેણ શઙ્કરઃ ।
મેઘગંભીરયા વાચા તમુવાચ હસન્નિવ

ભગવાનુવાચ
રામાહં સુપ્રસન્નો ઽસ્મિ શોર્ંયશાલિતયા તવ ।
તપસા મયિ ભક્ત્યા ચ સ્તોત્રેણ ચ વિશેષતઃ

વરં વરય તસ્માત્ત્વં યદ્યદિચ્છસિ ચેતસા ।
તુભ્યં તત્તદશેષેણ દાસ્યામ્યહમશેષતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યુક્તો દેવદેવેન તં પ્રણમ્ય ભૃગૂદ્વહઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા રાજન્નિદમુવાચ હ

યદિ દેવ પ્રસન્નસ્ત્વં વારર્હે ઽસ્મિ ચ યદ્યહમ્ ।
ભવતસ્તદભીપ્સામિ હેતુમસ્ત્રાણ્યશેષતઃ

અસ્ત્રે શસ્ત્રે ચ શાસ્ત્રે ચ ન મત્તો ઽભ્યધિકો ભવેત્ ।
લોકેષુ માંરણેજેતા ન ભવેત્ત્વત્પ્રસાદતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
તથેત્યુક્ત્વા તતઃ શંભુરસ્ત્રશસ્ત્રાણ્યશેષતઃ ।
દદૌ રામાય સુપ્રીતઃ સમન્ત્રાણિ ક્રમાન્નૃપ

સપ્રયોગં સસંહારમસ્ત્રગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
પ્રસાદાભિમુખો રામં ગ્રાહયામાસ શઙ્કરઃ

અસંગવેગં શુભ્રાશ્વં સુધ્વજં ચ રથોત્તમમ્ ।
ઇષુધી ચાક્ષયશરૌ દદૌ રામાય શઙ્કરઃ

અભેદ્યમજરં દિવ્યં દૃઢજ્યં વિજયં ધનુઃ ।
સર્વશસ્ત્રસહં ચિત્રં કવચં ચ મહાધનમ્

અજેયત્વં ચ યુદ્ધેષુ શૌર્યં ચાપ્રતિમં ભુવિ ।
સ્વેચ્છયા ધારણે શાક્તિં પ્રાણાનાં ચ નરાધિપ

ખ્યાતિં ચ બીજમેત્રેણ તન્નામ્ના સર્વલૌકિકીમ્ ।
તપઃ પ્રભાવં ચ મહત્પ્રદદૌ ભાર્ગવાય સઃ

ભક્તિ ચાત્મનિ રામાય દત્ત્વા રાજન્યથોચિતામ્ ।
સહિતઃ સકલૈર્ભૂતૈશ્ચામરૈશ્ચન્દ્રશેખરઃ

તેનૈવ વપુષા શંભુઃ ક્ષિપ્રમન્તરધાદ્ધરઃ ।
કૃતકૃત્યસ્તતો રામો લબ્ધ્વા સર્વમભીપ્સિતમ્

અદૃશ્યતાં ગતે શર્વે મહોદરમુવાચ હ ।
મહોદર મદર્થે ત્વમિદં સર્વમશેષતઃ

રથચાપાદિકં તાવત્પરિરક્ષિતુમર્હસિ ।
યદા કૃત્યં મમૈતેન તદાનીં ત્વં મયા સ્મૃતઃ ।
રથચાપાદિકં સર્વં પ્રહિણુ ત્વં મદન્તિકમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
તથેત્યુક્ત્વા ગતે તસ્મિન્ભૃગુવર્યો મહોદરે ।
કૃતકૃત્યો ગુરુજનં દ્રષ્ટું ગન્તુમિયેષ સઃ

ગચ્છન્નથ તદાસૌ તુ હિમાદ્રિવનગહ્વરે ।
વિવેશ કન્દરં રામો ભાવિકર્મપ્રચોદિતઃ

સ તત્ર દદૃશે બાલં ધૃતપ્રાણમનુદ્રુતમ્ ।
વ્યાઘ્રેણ વિપ્રતનયં રુદન્તં ભીતભીતવત્

દૃષ્ટ્વાનુકંપહૃદયસ્તત્પરિત્રાણકાતરઃ ।
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ તં વ્યાઘ્રં વદન્નુચ્ચૈરથાન્વયાત્

તમનુદ્રુત્ય વેગેન ચિરાદિવ ભૃગૂદ્વહઃ ।
આસસાદ વને ઘોરં શાર્દૂલમતિભીષણમ્

વ્યાઘ્રેણાનુદ્રુતઃ સો ઽપિ પલાયન્વનગહ્વરે ।
નિપપાત દ્વિજસુતસ્ત્રસ્તઃ પ્રાણભયાતુરઃ

રામો ઽપિ ક્રોધરક્તાક્ષો વિપ્રપુત્રપરીપ્સયા ।
તૃણમૂલં સમાદાય કુશાસ્ત્રેણાભ્યમન્ત્રયત્

તાવત્તરક્ષુર્બલવાનાદ્રવત્પતિતં દ્વિજમ્ ।
દૃષ્ટ્વા નનાદસુભૃશં રોદસી કમ્પયન્નિવ

દગ્ધ્વા ત્વસ્ત્રાગ્નિના વ્યાઘ્રં પ્રહરન્તં નખાઙ્કુરૈઃ ।
અકૃતવ્રણમેવાશુ મોક્ષયામાસ તં દ્વિજમ્

સો ઽપિ બ્રહ્માગ્નિનિર્દગ્ધદેહઃ પાપ્મા નભસ્તલે ।
ગાન્ધર્વં વપુરાસ્થાય રામમાહેતિ સાદરમ્

વિપ્રશાપેન ભોપૂર્વમહં પ્રાપ્તસ્તરક્ષુતામ્ ।
ગચ્છામિ મોચિતઃ શાપાત્ત્વયાહમધુના દિવમ્

ઇત્યુક્ત્વા તુ ગતે તસ્મિન્રામો વેગેન વિસ્મિતઃ ।
પતિતં દ્વિજપુત્રં તં કૃપયા વ્યવપદ્યત

માભૈરેવં વદન્વાણીમારાદેવ દ્વિજાત્મજમ્ ।
પરમૃશત્તદઙ્ગાનિ શનૈરુજ્જીવયન્નૃપ

રામેણોત્થાપિતશ્ચૈવં સ તદોન્મીલ્ય લોચને ।
વિલોકયન્દદર્શાગ્રે ભૃગુશ્રેષ્ઠમવસ્થિતમ્

ભસ્મીકૃતં ચ શાર્દૂલં દૃષ્ટવા વિસ્મયમાગતઃ ।
ગતભીરાહ કસ્ત્વં ભોઃ કથં વેહ સમાગતઃ

કેન વાયં નિહન્તું મામુદ્યતો ભસ્મસાત્કૃતઃ ।
તરક્ષુર્ભીષણાકારઃ સાક્ષાન્મૃત્યુરિવાપરઃ

ભયસંમૂઢમનમો મમાદ્યાપિ મહામતે ।
હતે ઽપિ તસ્મિન્નખિલા ભાન્તિ વૈ તન્મયા દિશઃ

ત્વામેવ મન્યે સકલં પિતા માતા સુત્દૃદ્ગુરૂ ।
પરમાપદમાપન્નં ત્વં માં સમુપજીવયન્

આસીન્મુનિવરઃ કશ્ચિચ્છાન્તો નામ મહાતપાઃ ।
પુત્રસ્તસ્યાસ્મિ તીર્થાર્થી શાલગ્રામમયાસિષમ્

તસ્માત્સંપ્રસ્થિતશ્શૈલં દિદૃક્ષુર્ગન્ધમાદનમ્ ।
નાનામુનિગણૈર્જુષ્ટં પુણ્યં બદરિકાશ્રમમ્

ગન્તુકામો ઽપહાયાહં પન્થાનં તુ હિમાચલે ।
પ્રવિશન્ગહનં રમ્યં પ્રદેશાલોકનાકુલમ્

દિશંપ્રાચીં સમુદ્દિશ્ય ક્રોશમાત્રમયાસિષમ્ ।
તતો દિષ્ટવશેનાહં પ્રાદ્રવં ભયપીડિતઃ

પતિતશ્ચ ત્વયા ભૂયોભૂમેરુત્થાપિતો ઽધુના ।
પિત્રેવ નિતરાં પુત્રઃ પ્રેમ્ણાત્યર્થં દયાલુના ।
ઇત્યેષ મમ વૃત્તાન્તઃ સાકલ્યેનોદિતસ્તવ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તેન સ્વવૃત્તાન્તમશેષતઃ ।
કથયામાસ રાજેન્દ્ર રામસ્તસ્મૈ યથાક્રમમ્

તતસ્તૌ પ્રીતિસંયુક્તૌ કથયન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
સ્થિત્વા નાતિચિરં કાલમથ ગન્તુમિયેષ સઃ

અન્વીયમાનસ્તેનાથ રામસ્તસ્માદ્ગુહામુખાત્ ।
નિષ્ક્રમ્યાવસથં પિત્રોઃ સંપ્રતસ્થે મુદાન્વિતઃ

અકૃતવ્રણ એવાસૌ વ્યાઘ્રેણ ભુવિ પાતિતઃ ।
રામેણ રક્ષિતશ્ચાભુદ્યસ્માદ્ધ્યાઘ્રં વિનિઘ્નતા

તસ્માત્તદેવ નામાસ્ય બભૂવ પ્રથિતં ભુવિ ।
વિપ્રપુત્રસ્ય રાજેન્દ્ર તદેતત્સો ઽકૃતવ્રણઃ

તદા પ્રભૃતિ રામસ્ય ચ્છાયેવાતપગા ભુવિ ।
બભૂવ મિત્રમત્યર્થં સર્વાવસ્થાસુ પાર્થિવ

સ તેનાનુગતો રાજન્ભૃગોરાસાદ્ય સન્નિધિમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ખ્યાતિં ચ સો ઽભ્યેત્ય વિનયેનાભ્યવાદયત્

સ તાભ્યાં પ્રિયમાણાભ્યામાશીર્ભિરભિનન્દિતઃ ।
દિનાનિ કતિચિત્તત્ર ન્યવસત્તત્પ્રિયેપ્સયા

તતસ્તયોરનુમતે ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ ।
આશ્રમં પ્રતિચક્રામ શિષ્યસંઘૈઃ સમાવૃતમ્

નિયન્ત્રિતાન્તઃ કરણં તં ચ સંશાન્તમાનસમ્ ।
સુકન્યાચાપિ તદ્ભાર્યામવન્દત મહામનાઃ

તાભ્યાં ચ પ્રીતિયુક્તાભ્યાં રામઃ સમભિનન્દિતઃ ।
ઔર્વાશ્રમં સમાપેદે દ્રષ્ટુકામસ્તપોનિધિમ્

તં ચાભિવાદ્ય મેધાવી તેન ચ પ્રતિનન્દિતઃ ।
ઉવાસ તત્ર તત્પ્રીત્યા દિનાનિ કતિચિન્નૃપ

વિસૃષ્ટસ્તેન શનકૈરૃચીકભવનં મુદા ।
પ્રતસ્થે ભાર્ગવઃ શ્રીમાનકૃતવ્રણસંયુતઃ

અવન્દત પિતુઃ પિત્રોર્નત્વા પાદૌ પૃથક્ પૃથક્ ।
તૌ ચ તં નૃપ સંહર્ષાચ્ચાશિષા પ્રત્યનન્દતામ્

પૃષ્ટશ્ચ તાભ્યામખિલં નિજવૃત્તમુદારધીઃ ।
કથયામાસ રાજેન્દ્ર યથાવૃત્તમનુક્રમાત્

સ્થિત્વા દિનાનિ કતિચિત્તત્રાપિ તદનુજ્ઞયા ।
જગામાવસથં પિત્રોર્મુદા પરમયા યુતઃ

અભ્યેત્ય પિતરૌ રાજન્નાસી નાવાશ્રમોત્તમે ।
અવન્દત તયોઃ પાદૌ યથાવદ્ભૃગુનન્દન

પાદપ્રણામાવનતં સમુત્થાપ્ય ચ સાદરમ્ ।
આશ્લિષ્ય નેત્રસલિલૈર્નન્દન્તૌ પર્યષિઞ્ચતામ્

આશીર્ભિરભિનન્દ્યાઙ્કે સમારોપ્ય સુહુર્મુખમ્ ।
વિક્ષન્તૌ તસ્ય ચાઙ્ગાનિ પરિસ્પૃશ્યાપતુર્મુદમ્

અપૃચ્છતાઞ્ચ તૌ રામં કલેનૈતાવતા ત્વયા ।
કિં કૃતં પુત્ર કો વાયં કુત્ર વા ત્વમુપસ્થિતઃ

કથં સહ સકાશે ત્વમાસ્થિતો વાત્ર વાગતઃ ।
ત્વયેતદખિલં વત્સ કથ્યતાં તથ્યમાવયોઃ