બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.24

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ત્રયોવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યુક્તસ્તેન ભૂપાલ રામો મતિમતાં વરઃ ।
નિરૂપ્ય મનસા ભૂયસ્તમુવાચાભિવિસ્મિતમ્

રામ ઉવાચ
કસ્ત્વં બ્રૂહિ મહાભાગ ન વૈ પ્રાકૃતપૂરુષઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેવાનુભાવેન વપુરાલક્ષ્યતે તવ

વિચિત્રાર્થપદૌદાર્યગુણગાંભીર્યજાતિભિઃ ।
સર્વજ્ઞસ્યૈવ તે વાણી શ્રૂયતે ઽતિમનોહરા

ઇન્દ્રો વહ્નિર્યમો ધાતા વરુણો વા ધનાધિપઃ ।
ઈશાનસ્તપનો બ્રહ્મા વાયુઃ સોમો ગુરુર્ગુહઃ

એષામન્યતમઃ પ્રાયો ભવાન્ભવિતુમર્હતિ ।
અનુભાવેન જાતિસ્તે હૃદિશઙ્કાં તનોતિ મે

માયાવી ભગવાન્વિષ્ણુઃ શ્રૂયતે પુરુષોત્તમઃ ।
કો વા ત્વં વપુષાનેન બ્રૂહિ માં સમુપાગતઃ

અથ વા જગતાં નાથઃ સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ ।
પરમાત્માત્મસંભૂતિરાત્મારામઃ સનાતનઃ

સ્વચ્છન્દચારી ભગવાઞ્છિવઃ સર્વજગન્મયઃ ।
વપુષાનેન સંયુક્તે ભવાન્ભવિતુમર્હતિ

નાન્યસ્યેદૃગ્ભવેલ્લોકે પ્રભાવાનુગતં વપુઃ ।
જાત્યર્થસૌષ્ઠવોપેતા વાણી ચૌદાર્યશાલિની

મન્યે ઽહં ભક્તવાત્સલ્યાદ્વાનેન વપુષાહરઃ ।
પ્રત્યક્ષતામુપગતો સંદેહો ઽસ્મત્પરીક્ષયા

ન કેવલં ભવાન્ વ્યાધસ્તેષાં નેદૃગ્વિધાકૃતિઃ ।
તસ્માત્તુભ્યં નમસ્તસ્મૈ સુરુપં સંપ્રદર્શય

આવિષ્કુર્વન્પ્રસીદાત્મમહિમાનુગુણં વપુઃ ।
મમાનેકવિધા શઙ્કામુચ્યેત યેન માનસી

પ્રસીદ સર્વભાવેન બુદ્ધિમોહૌ મમાધુના ।
પ્રણાશય સ્વરૂપસ્ય ગ્રહણાદેવ કેવલમ્

પ્રાર્થયેત્વાં મહાભાગ પ્રણમ્ય શિરસાસકૃત્ ।
કસ્ત્વં મે દર્શયાત્માનં બદ્ધો ઽયં તે મયાઞ્જલિઃ

ઇત્યુક્ત્વા તં મહાભાગ જ્ઞાતુમિચ્છન્ભૃગૂદ્વહઃ ।
ઉપવિશ્ય તતો ભૂમૌ ધ્યાનમાસ્તે સમાહિતઃ

બદ્ધપદ્માસનો મૌની યતવાક્કાયમાનસઃ ।
નિરુદ્ધપ્રાણસંચારો દધ્યૌ ચિરમુદારધીઃ

સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ ।
ચિન્તયામાસ દેવેશં ધ્યાનદૃષ્ટ્યા જગદ્ગુરુમ્

અપશ્યચ્ચ જગન્નાથમાત્મસંધાનચક્ષુષા ।
સ્વભક્તાનુગ્રહકરં મૃગવ્યાધસ્વરૂપિણમ્

તત ઉન્મીલ્ય નયને શીઘ્રમુત્થાય ભાર્ગવઃ ।
દદર્શ દેવં તેનૈવ વપુષા પુરતઃ સ્થિતમ્

આત્મનો ઽનુગ્રહાર્થાય શરણ્યં ભક્તવત્સલમ્ ।
આવિર્ભૂતં મહારાજ દૃષ્ટ્વા રામઃ સસંભ્રમમ્

રોમાઞ્છોદ્ભિન્નસર્વાઙ્ગો હર્ષાશ્રુપ્લુતલોચનઃ ।
પપાત પાદયોર્ભૂમૌ ભક્ત્યા તસ્ય મહામતિઃ

સ ગદ્ગદમુવાચૈનં સંભ્રમાકુલયા ગિરા ।
શરણં ભવ શર્વેતિ શઙ્કરેત્યસકૃન્નૃપ

તતઃ સ્વરુપધૃક્ શંભુસ્તદ્ભક્તિપરિતોષિતઃ ।
રામમુત્થાપયામાસ પ્રણા માવનતં ભુવિ

ઉત્થાપિતો જગદ્ધાત્રા સ્વહસ્તાભ્યાં ભૃગૂદ્વહઃ ।
તુષ્ટાવ દેવદેવેશં પુરઃ સ્થિત્વા કૃતાજલિઃ

રામ ઉવાચ
નમસ્તે દેવદેવાય શઙ્કરાયાદિમૂર્ત્તયે ।
નમઃ શર્વાય શાન્તાય શાશ્વતાય નમોનમઃ

નમસ્તે નીલકણ્ઠાય નીલલોહિતમૂર્ત્તયે ।
નમસ્તે ભૂતનાથાય ભૂતવાસાય તે નમઃ

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપાય મહાદેવાય મીઢુષે ।
શિવાય બહુરૂપાય ત્રિનેત્રાય નમોનમઃ

શરણં ભવ મે શર્વ ત્વદ્ભક્તસ્ય જગત્પતે ।
ભૂયો ઽનન્યાશ્રયાણાં તુ ત્વમેવ હિ પરાયણમ્

યન્મયાપકૃતં દેવ દુરુક્તં વાપિ શઙ્કર ।
અજાનતા ત્વાં ભગવન્મમ તત્ક્ષન્તુમર્હસિ

અનન્યવેદ્યરુપસ્ય સદ્ભાવમિહકઃ પુમાન્ ।
ત્વામૃતે તવ સર્વેશ સમ્યક્ શક્રોતિ વેદિતુમ્

તસ્માત્ત્વં સર્વભાવેન પ્રસીદ મમ શઙ્કર ।
નાન્યાસ્તિ મે ગતિસ્તુભ્યં નમો ભૂયો નમો નમઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ સંસ્તૂયમાનસ્તુ કૃતાઞ્જલિપુટં પુરઃ ।
તિષ્ઠન્તમાહ ભગવાન્પ્રસન્નાત્મા જગન્મયઃ

ભગવાનુવાચ
પ્રીતો ઽસ્મિ ભવતે તાત તપસાનેન સાંપ્રતમ્ ।
ભક્ત્યા ચૈવાનપાયિન્યા હ્યપિ ભાર્ગવસત્તમ

દાસ્યે ચાભિ મતં સવે ભવતે ઽહં ત્વયા વૃતમ્ ।
ભક્તો હિ મે ત્વમત્યર્થં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

મયૈવાવગતં સર્વં ત્દૃદિ વત્તે ઽદ્યવર્ત્તતે ।
તસ્માદ્બ્રવીમિ યત્ત્વાહં તત્કુરુષ્વાવિશઙ્કિતમ્

નાસ્ત્રાણાં ધારણે વત્સ વિદ્યતે શક્તિરદ્ય તે ।
રૌદ્રાણાં તેન ભૂયો ઽપિ તપો ઘોરં સમાચર

પરીત્ય પૃથિવીં સર્વાં સર્વતીર્થેષુ ચ ક્રમાત્ ।
સ્રાત્વા પવિત્રદેહસ્ત્તવં સર્વાણ્યસ્ત્રાણ્યવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવસ્તેનૈવ વપુષા વિભુઃ ।
રામસ્ય પશ્યતો રાજન્ક્ષણેન ભવભાગકૃત્

અન્તર્હિતે જગન્નાથે રામો નત્વા તુ શઙ્કરમ્ ।
પરીત્યવસુધાં સર્વાં તીર્થસ્નાને ઽકરોન્મનઃ

તતઃ સ પૃથિવીં સર્વાં પરિક્રમ્ય યથાક્રમમ્ ।
ચકાર સર્વતીર્થેષુ સ્નાનં વિધિવદાત્મવાન્

તીર્થેષુ ક્ષેત્રમુખ્યેષુ તથા દેવાલયેષુ ચ ।
પિતૄન્દેવાંશ્ચ વિધિવદતર્પયદતન્દ્રિતઃ

ઉપવાસતપોહોમજપસ્નાનાદિસુક્રિયાઃ ।
તીર્થેષુ વિધિવત્કુર્વન્પરિચક્રામ મેદિનીમ્

એવં ક્રમેણ તીર્થેષુ સ્નાત્વા ચૈવ વસુંધરામ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શનૈઃ શુદ્ધદેહો ઽભવન્નૃપ

પરીત્યૈવં વસુમતીં ભાર્ગવઃ શંભુશાસનાત્ ।
જગામ્ ભૂયસ્તં દેશં યત્ર પૂર્વમુવાસ સઃ

ગત્વા રાજન્સતત્રૈવ સ્થિત્વા દેવમુમાપતિમ્ ।
ભક્ત્યા સંપૂજયામાસ તપોભિર્ન્નિયમૈરપિ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવાનામસુરૈઃ સહ ।
બભૂવ સુચિરં રાજન્સંગ્રામો રોમહર્ષણઃ

તતો દેવાન્પરાજિત્ય યુદ્ધે ઽતિબલિનો ઽસુરાઃ ।
અવાપુરમરૈશ્વર્યમશેષમકુતોભયાઃ

યુદ્ધે પરાજિતા દેવાઃ સકલા વાસવાદયઃ ।
શઙ્કરં શરણં ચગ્મુર્હતૈશ્વર્યા હ્યરાતિભિઃ

તોષયિત્વા જગન્નાથં પ્રણામજય સંસ્તવૈઃ ।
પ્રાર્થયામાસુરસુરાન્હન્તું દેવાઃ પિનાકિનમ્

તતસ્તેષાં પ્રતિશ્રુત્ય દાનવાનાં વધં નૃપ ।
દેવાનાં વરદઃ શંભુર્મહો દરમુવાચ હ

હિમદ્રેર્દક્ષિણે ભાગે રામો નામ મહાતપાઃ ।
મુનિપુત્રો ઽતિતેજસ્વી મામુદ્દિશ્ય તપસ્યતિ

તત્ર ગત્વાત્વમદ્યૈવ નિવેદ્ય મમ શાસનમ્ ।
મહોદર તપસ્યન્તં તમિહાનય માચિરમ્

ઇત્યાજ્ઞપ્રસ્તથેત્યુક્ત્વા પ્રણભ્યેશં મહોદરઃ ।
જગામ વાયુવેગેન યત્ર રામો વ્યવસ્થિતઃ

સમાસાદ્ય સ તં દેશં દૃષ્ટ્વા રામં મહામુનિમ્ ।
તપસ્યન્તમિદં વાક્યમુવાચ વિનયાન્વિતઃ

દ્રષ્ટુમિચ્છતિ શમ્ભુસ્ત્વાં ભૃગુવર્યં તદાજ્ઞયા ।
આગતો ઽહં તદાગચ્છ તત્પાદાંબુજસન્નિધિમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય શીઘ્રમુત્થાય ભાર્ગવઃ ।
તદાજ્ઞાં શિરસાનન્દ્ય તથેતિ પ્રત્યભાષત

તતો રામં ત્વરોપેતઃ શંભુપાર્શ્વં મહોદરઃ ।
પ્રાપયામાસ સહસા કૈલાસે નાગસત્તમે

સહિતં સકલૈર્ભૂતૈરિન્દ્રાદ્યૈશ્ચ સહામરૈઃ ।
દદર્શ ભાર્ગવશ્રેષ્ઠઃ શઙ્કરં ભક્તવત્સલમ્

સંસ્તૂયમાનં મુનિભિર્નારદાદ્યૈસ્તપોધનૈઃ ।
ગન્ધર્વૈરુપગાયદ્ભિર્નૃત્યદ્ભિશ્ચાપ્સરોગણૈઃ

ઉપાસ્યમાનં દેવેશં ગજચર્મધૃતામ્બરમ્ ।
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગં ત્રિનેત્રં ચન્દ્રશેખરમ્

ધૃતપિઙ્ગજટાભારં નાગાભરમભૂષિતમ્ ।
પ્રલમ્બોષ્ઠભુજં સૌમ્યં પ્રસન્નમુખપઙ્કજમ્

આસ્થિતં કાઞ્ચને પટ્ટે ગીર્વાણસમિતૌ નૃપ ।
ઉપાસર્પત્તુ દેવેશં ભૃગુવર્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ

શ્રીકણ્ઠદર્શનોદ્વત્તરોમાઞ્ચાઞ્ચિતવિગ્રહઃ ।
બાષ્પત્તુ સિક્તકાયેન સ તુ ગત્વા હરાન્તિકમ્

ભક્ત્યા સસંભ્રમં વાચા હર્ષગદ્ગદયાસકૃત્ ।
નમસ્તે દેવદેવેતિ વ્યાલપન્નાકુલાક્ષરમ્

પપાત સંસ્પૃશન્મૂર્ધ્ના ચરણૌ પુરવિદ્વિષઃ ।
પશ્યતાં દેવવૃન્દાનાં મધ્યે ભૃગુકુલોદ્વહમ્

તમુત્થાપ્ય શિવઃ પ્રીતઃ પ્રસન્નમુખપઙ્કજમ્ ।
રામં મધુરયા વાચા પ્રહસન્નાહ સાદરમ્

ઇમે દૈત્યગણૈઃ ક્રાન્તાઃ સ્વાધિષ્ઠાનાત્પરિચ્યુતાઃ ।
અશક્રુવન્તસ્તાન્હન્તું ગીર્વાણા મામુપાગતાઃ

તસ્માન્મમાજ્ઞયા રામ દેવાનાં ચ પ્રિયેપ્સયા ।
જહિ દૈત્યગણાન્સર્વાન્સમર્થસ્ત્વં હિ મે મતઃ

તતો રામો ઽબ્રવીચ્છર્વં પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
શૃણ્વતાં સર્વદેવાનાં સપ્રશ્રયમિદં વચઃ

સ્વામિન્ન વિદિતં કિં તે સર્વજ્ઞસ્યાખિલાત્મનઃ ।
તથાપિ વિજ્ઞાપયતો વચનં મે ઽવધારય

યદિ શક્રાદિભિર્દેવૈરખિલૈરમરારયઃ ।
ન શક્યા હન્તુમેકસ્ય શક્યાઃ સ્યસ્તે કથં મમ

અનસ્ત્રજ્ઞો ઽસ્મિ દેવેશ યુદ્ધાનામપ્યકોવિદઃ ।
કથં હનિષ્યે સકલાન્સુરશત્રૂનનાયુધઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન દેવેશઃ સિતં કાલાગ્નિસપ્રભમ્ ।
શૈવમસ્ત્રમયં તેજો દદૌ તસ્મૈ મહાત્મને

આત્મીયં પરશું દત્વા સર્વશસ્ત્રાભિભાવકમ્ ।
રામપાહ પ્રસન્નાત્મા ગીર્વાણાનાં તુ શૃણ્વતમ્

મત્પ્રસાદેન સકલાન્સુરશત્રૂન્વિનિઘ્નતઃ ।
શક્તિર્ભવતુ તે સૌમ્ય સમસ્તારિદુરાસદા

અનેનૈવાયુધેન ત્વં ગચ્છ યુધ્યસ્વ શત્રુભિઃ ।
સ્વયમેવ ચ વેત્સિ ત્વં યથાવદ્યુદ્ધકૌશલમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
એવમુક્તસ્તતો રામઃ શંભુના તં પ્રણમ્ય ચ ।
જગ્રાહ પરશું શૈવ વિબુધારિવધોદ્યતઃ

તતઃ સ શુશુભે રામો વિષ્ણુતેર્ઞ્જો ઽશસંભવઃ ।
રુદ્રભક્ત્યા સમાયુક્તો દ્યુત્યેવ સવિતુર્મહઃ

સો ઽનુજ્ઞાતસ્ત્રિનેત્રેણ દેવૈઃ સર્વૈઃ સમન્વિતઃ ।
જગામ હન્તુમસુરાન્યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ

તતો ઽભવત્પુનર્યુદ્ધં દેવાનામસુરૈઃ સહ ।
ત્રૈલોક્યવિજયોદ્યુક્તૈ રાજન્નતિભયઙ્કરમ્

અથ રામો મહાબાહુસ્તસ્મિન્યુદ્ધે સુદારુણે ।
કુદ્ધઃ પરશુના તેન નિજઘાન મહાસુરાન્

પ્રહારૈરશનિપ્રખ્યૈર્નિઘ્નન્દૈત્યાન્સહસ્રશઃ ।
ચચાર સમરે રામઃ ક્રુદ્ધઃ કાલ ઇવાપરઃ

હત્વા તુ સકલાન્દૈત્યાન્દેવાન્સર્વાનહર્ષયત્ ।
ક્ષણેન નાશયામાસ રામઃ પ્રહરતાં વરઃ

રામેણ હન્યમા નાસ્તુ સમસ્તા દૈત્યદાનવાઃ ।
દદૃશુઃ સર્વતો રામં હતશેષા ભયાન્વિતાઃ

હતેષ્વસુરસંઘેષુ વિદ્રુતેષુ ચ કૃત્સ્નશઃ ।
રામમામન્ત્ર્ય વિબુધાઃ પ્રયયુસ્ત્રિદિવં પુનઃ

રામો ઽપિ હત્વા દિતિજાનભ્યનુજ્ઞાપ્ય ચામરાન્ ।
સ્વમાશ્રમં સમાપેદે તપસ્યાસક્તમાનસઃ

મૃગવ્યાધપ્રતિકૃતિં કૃત્વા શમ્ભોર્મહામતિઃ ।
ભક્ત્યા સંપૂજયામાસ સ તસ્મિન્નાશ્રમેવશી

ગન્ધૈઃ પુષ્પૈસ્તથા હૃદ્યૈર્નૈવેદ્યૈરભિવન્દનૈઃ ।
સ્તોત્રૈશ્ચ વિધિવદ્ભક્ત્યા પરાં પ્રીતિમુપાનયત્