બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.22

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે એકવિંશતિ તમૌધ્યાયઃ ॥ 21॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યેવમુક્તો ભૃગુણા તથેત્યુક્ત્વા પ્રણમ્ય ચ ।
રામસ્તેનાભ્યનુજ્ઞાતશ્ચકાર ગમને મનઃ

ભૃગું ખ્યાતિં ચ વિધિવત્પરિક્રમ્ય પ્રણમ્યચ ।
પરિષ્વક્તસ્તથા તાભ્યામાશીર્ભિરાભિનન્દિતઃ

મુનીંશ્ચ તાન્નમસ્કૃત્ય તૈઃ સર્વૈરનુમોદિતઃ ।
નિશ્ચક્રમાશ્રમાત્તસ્માત્તપસે કૃતનિશ્ચયઃ

તતો ગુરુનિયોગેન તદુક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
હિમવન્તં ગિરિવરં યયૌ રામો મહામનાઃ

સો ઽતીત્ય વિવિધાન્દેશાન્પર્વતાન્સરિતસ્તથા ।
વનાનિ મુનિમુખ્યાનામાવાસાંશ્ચાત્યગાચ્છનૈઃ

તત્રતત્ર નિવાસેષુ મુનીનાં નિવસન્પથિ ।
તીર્થેષુ ક્ષેત્રમુખ્યેષુ નિવસન્વા યયૌ શનૈઃ

અતીત્ય સુબહૂન્દેશાન્પશ્યન્નપિ મનોરમાન્ ।
આસસાદચ લશ્રેષ્ઠં હિમવન્તમનુત્તમમ્

સ ગત્વા પર્વતવરં નાનાદ્રુમલતાસ્થિતમ્ ।
દદર્શ વિપુલૈઃ શૃઙ્ગૈરુલ્લિખન્તમિવાંબરમ્

નાનાધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પ્રદેશૈરુપશોભિતમ્ ।
રત્નૌષધીભિરભિતઃ સ્ફુરદ્ભિરભિશોભિતમ્

મરુત્સંઘટ્ટનાઘૃષ્ટનીરસાંઘ્રિપજન્મના ।
સાનિલેનાનલેનોચ્છૈર્દહ્યમાનં નવં ક્વચિત્

ક્વચિદ્રવિકરામર્શજ્વલદર્કેપલાગ્નિભિઃ ।
દ્રવદ્ધિમાશિલાજાતુજલશાન્તદવાનલમ્

સ્ફટિકાઞ્જનદુર્વર્ણસ્વર્ણરાશિપ્રભાકરૈઃ ।
સ્ફુરત્પરસ્પરચ્છાયાશરૈર્દ્દીપ્તવનં ક્વચિત્

ઉપત્યકશિલાપૃષ્ઠવાલાતપનિષેવિભિઃ ।
તુષારક્લિન્નસિદ્ધૌઘૌરુદ્ભાસિતવનં ક્વચિત્

ક્વચિદર્કાશુસંભિન્નશ્ચામીકરશિલાશ્રિતૈઃ ।
યક્ષૌઘૈર્ભાસિતોપાન્તં વિશદ્ભિરિવપાવકમ્

દરીમુખવિનિષ્ક્રાન્તતરક્ષૂત્પતનાકુલૈઃ ।
મૃગયૂથાર્ત્તસન્નાદૈરાપૂરિતગુહં ક્વચિત્

યુદ્ધ્યદ્વરાહશાર્દૂલયૂથપૈરિત સ્તેરમ્ ।
પ્રસભોન્મૃષ્ટકાન્તોરુશિલાતરુતટં ક્વચિત્

કલભોન્મેષણાકૃષ્ટકરિણીભિરનુદ્રુતૈઃ ।
ગવયૈઃ ખુરસંક્ષુણ્ણશિલાપ્રસ્થતટઙ્ક્વચિત્

વાસિતર્થે ઽભિસંવૃદ્ધમદોન્મત્તમતઙ્ગજૈઃ ।
યુદ્ધ્યદ્ભિશ્ચૂર્ણિતાનેકગણ્ડશૈલવનં ક્વચિત્

બૃંહિતશ્રવણામર્ષાન્માતં ગાનભિધાવતામ્ ।
સિંહાનાં ચરણક્ષુણ્ણનખભિન્નોપરં ક્વચિત્

સહસા નિપતત્સિંહનખનિર્ભિન્નમસ્તકૈઃ ।
ગજૈરાક્રન્દનાદેન પૂર્યમામં વનં ક્વચિત્

અષ્ટપાદબલાકૃષ્ટકેસરા દારુણાખૈઃ ।
ભેદ્યમાનાખિલશિલાગંભીરકુહરં ક્વચિત્

સંરબ્ધા નેકશબરપ્રસક્તૈરૃયૂથપૈઃ ।
ઇતરેતરસંમર્દં વિપ્રભગ્નદૃષત્ક્વચિત્

ગિરિકુઞ્જેષુ સંક્રીડત્કરિણીમદ્વિપં ક્વચિત્ ।
કરેણુમાદ્રવન્મત્તગજાકલિતકાનનમ્

સ્વપત્સિંહમુખશ્વાસમરુત્પુર્મદરીશતમ્ ।
ગહનેષુ ગુરુત્રાસસાશઙ્કવિહરન્મૃગમ્

કણ્ટાકશ્લિષ્ટલાઙ્ગૂલલોમત્રુટનકાતરૈઃ ।
ક્રીડિતં ચમરીયૂથૈર્મન્દમન્દવિચારિભિઃ

ગિરિકન્દરસંસક્તકિન્નરીસમુદીરિતૈઃ ।
સતાલનાદૈરુદિનૈર્ભૃતાશેષદિશામુખમ્

અરણ્યદેવતાનાં ચ ચરેતીનામિતસ્તતઃ ।
અલક્તકરસક્લિન્નચરણાઙ્કિતભૂતલમ્

મયૂરકેકિરીવૃન્દૈઃ સંગીત મધુરસ્વરૈઃ ।
પ્રવૃત્તનૃત્તં પરિતો વિતતોદગ્રબર્હિભિઃ

જલસ્થલરુહાનેકકુસુમોત્કરવર્ષિભિઃ ।
ગાત્રાહ્લાદકરૈર્મન્દં વીજ્યમાનં વનાનિલૈઃ

ભૂતાર્ત્તવરસાસ્વાદમાદ્યત્પુંસ્કોકિલારવૈઃ ।
આકુલીકૃતપર્યન્તસહકારવનાન્તરમ્

નાનાપુષ્પાસવોન્માદ્યદ્ભૃઙ્ગસંગીતનાદિતમ્ ।
અનેકવિહગારાવબધિરીકૃતકાનનમ્

મધુદ્રવાર્દ્રાવિરલપ્રત્યગ્રકુસુમોત્કરૈઃ ।
વનાન્તમારુતાકીર્ણૈરલઙ્કૃતમહીતલમ્

ઉપરિષ્ટાન્નિપતતાં વિષમોપલસંકટે ।
નિર્ઝરાણાં મહારાવૈઃ સમન્તાદ્બધિરીકૃતમ્

વિતતાનેકસંસક્તશાખાગ્રાવિરલચ્છદૈઃ ।
પાટલૈર્વિટપચ્છાયૈરુપશલ્યસમુત્થિતૈઃ

કદંબનિંબહિન્તાલસર્જબેધૂકતિન્દુકૈઃ ।
કપિત્થપનસાશોકસહકારેગુદાશનૈઃ

નાગચંપકપુન્નાગકોવિદારપ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
પ્રિયાલનીપબકુલબન્ધૂકાક્ષતમાલકૈઃ

દ્રાક્ષામધૂકામલકજંબૂકઙ્કોલજાતિભિઃ ।
બિલ્વાર્જુનકરઞ્જામ્રબીજપૂરાઙ્ઘ્રિપૈરપિ

પિચુલાંબષ્ઠકનકવૈકઙ્કતશમીધવૈઃ ।
પુત્રજીવાભયારિષ્ટલોહોદુંબરપિપ્પલૈઃ

અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્વૃક્ષૈઃ સમન્તાદુપશોભિતમ્ ।
નિરન્તરતરુચ્છાયાસુદૂરવિનિવારિતૈઃ

સમન્તાદર્કકિરણૈરનાસાદિતભૂતલમ્ ।
નાનાપક્વફલાસ્વાદબલપુષ્ટૈઃ પ્લવેગમૈઃ

આક્રાન્તચકિતાનેકવનપઙ્ક્તિશતાકુલમ્ ।
તત્ર તત્રાતિરમ્યૈશ્ચ શિલાકુહરનિર્ગતૈઃ

પ્રતાપવિષમૈરાજન્હ્રાસ્યમાનં સરિચ્છતૈઃ ।
સારોવરૈશ્ચ વિપુલૈઃ કુમુદોત્પલમણ્ડિતૈઃ

નાનાવિહગસંઘુષ્ટૈઃ સમન્તાદુપશોભિતમ્ ।
સમાસાદ્યથ શૈલેન્દ્રં તુષારશિશિરં ગિરિમ્

આરુરોહ ભગુશ્રેષ્ઠસ્તરસા તં મુદાન્વિતઃ ।
તસ્ય પ્રવિશ્ય ગહનં વનં રામો મહામનાઃ

વિચચાર શનૈ રાજન્નુપશલ્યમહીરુહમ્ ।
સ તત્ર વિચરન્દિક્ષુ હરિણીભિઃ સમન્તતઃ

વિક્ષ્યમાણો મુદં લેભે સાશઙ્કં મુગ્ધદૃષ્ટિભિઃ ।
સ તત્ર કુસુમામોદગન્ધિભિર્વનવાયુભિઃ

વીજ્યમાનો જહર્ષે સ વીક્ષ્યોદારાં વનશ્રિયમ્ ।
વિવિધાશ્ચ સ્થરીઃ સૂક્ષ્મમુપરિક્રમ્ય ભાર્ગવઃ

દ્વન્દ્વાંશ્ચ ધાતૂન્વિવિધાન્પશ્યન્નેવમતર્કયત્ ।
અહો ઽયં સર્વશૈલાનામાધિપત્યે ઽભિષેચિતઃ

બ્રહ્મણા યજ્ઞભાક્ચૈવ સ્થાને સંપ્રતિપાદિતઃ ।
અસ્ય શૈલાધિરાજત્વં સુવ્યક્તમભિલક્ષ્યતે

રવૈઃ કીચકવેણુનાં મધુરીકૃતકાનનઃ ।
નિતંબસ્થલસંસક્તતુષારનિચયૈગ્યમ્

વિભાતીવાહિતસ્વચ્છપરીતધવલાંશુકઃ ।
નિબિડશ્રિતનીહારનિકરેણ તથોપરિ

નાનાવર્ણોત્તરાસંગાવૃત્તાઙ્ગ ઇવલ્ક્ષ્યતે ।
ચન્દનાગુરુકર્પૂરકસ્તૂરીકુઙ્કુમાદિભિઃ

અલઙ્કૃતાગઃ સુવ્યક્તં દૃશ્યતે ઽહી વિલાસિવત્ ।
મૃગેન્દ્રાહતદન્તીન્દ્રકુંભસ્થલપરિચ્યુતૈઃ

સ્થૂલમુક્તોત્કરૈરેષ વિભાતિ પરિતો ગિરિઃ ।
નાનાવૃક્ષલતાવલ્લીપુષ્પાલઙ્કૃતમૂર્દ્ધજઃ

નીરન્ધ્રાઞ્ચિતમે ઘૌઘવિતાનસમલઙ્કૃતઃ ।
નાનાધાતુવિચિત્રાઙ્ગઃ સર્વરત્નવિભૂષિતઃ

કૈલાસવ્યાજવિલસત્સિતચ્છત્રવિરાજિતઃ ।
ગજાશ્વમુખયૂથૈશ્ચ સમન્તાત્પરિવારિતઃ

રત્નદ્વીપમહાદ્વારશિલાકન્દરમન્દિરઃ ।
વિવિક્તગહ્વરાસ્થાનમધ્યસિંહાસનાશ્રયઃ

સમન્તાત્પ્રતિસંસક્તતરુવેત્રવતાં શનૈઃ ।
દૃષ્ટ્વા જનૈરનાસાદ્યો મહારાજાધિરાજવત્

દોધૂયમાનો વિચરચ્ચમરીચા રુચામરૈઃ ।
મયૂરૈરુપનૃત્યદ્ભિર્ગાયદ્ભિશ્ચૈવ કિન્નરૈઃ

સત્ત્વજાતૈરનેકૈશ્ચ સેવ્યમાનો વિરાજતે ।
વ્યક્તમેવાચલેન્દ્રાણામધિરાજ્યપદે સ્થિતઃ

ભુનક્ત્યાક્રમ્ય વસુધાં સમગ્રાં શ્રિયમોજસા ।
એવં સંચિન્તયાનઃ સ હિમાદ્રિવનગહ્વરે

વિચચાર ચિરં રામો મુદા પરમયા યુતઃ ।
આસસાદ વને તસ્મિન્વિપુલે ભૃગુપુઙ્ગવઃ

સરોવરં મહારાજ વિપુલં વિમલોદકમ્ ।
કુમુદોત્પલકહ્લારનિકરૈરુપસોભિતમ્

પઙ્કજૈરુત્પલૈશ્ચૈવ રક્તપીતૈઃ સિતાસિતૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ જલચૈર્વક્ષૈઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્

હંસસારસદાત્યૂહકારણ્ડવશતૈરપિ ।
જીવજીવકચક્રાહ્વકુરરભ્રમરોત્કરૈઃ

સંઘુષ્યમાણં પરિતઃ સેવિતં મન્દવાયુના ।
શફરીમત્સ્યસંઘૈશ્ચ વિચરદ્ભિરિતસ્તતઃ

અન્તર્જનિતકલ્લોલૈર્નૃત્યમાનમિવાભિતઃ ।
આસસાદ ભૃગુશ્રેષ્ઠસ્તત્સરોવરમુત્તમમ્

નાનાપતત્ર્રિવિરુતૈર્મધુરીકૃતદિક્તટમ્ ।
સ તસ્ય તીરે વિપુલં કૃત્વાશ્રમપદં શુભમ્

રામો મતિમતાં શ્રેષ્ઠસ્તપસે ચ મનો દધે ।
શાકમૂલફલાહારો નિયતં નિયતેન્દ્રિયઃ

તપશ્ચચાર દેવેશં વિનિવેશ્યાત્મમાનસે ।
ભૃગૂપદિષ્ટમાર્ગેણ ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ

પૂજયામાસ દેવેશમેકાગ્રમનસા નૃપ ।
અનિકેતઃ સ વર્ષાસુ શિશિરે જલસંશ્રયઃ

ગ્રીષ્મે પઞ્જાગ્નિમધ્યસ્થશ્ચચારૈવં તપશ્ચિરમ્ ।
રિપૂન્નિર્જિત્ય કામાદીનૂર્મિષષટ્કં વિધૂય ચ

દ્વન્દ્વૈરનુદ્વેજિતધીસ્તાપદોષૈરનાકુલઃ ।
યમૈઃ સનિયમૈશ્ચૈવ શુદ્ધદેહઃ સમાહિતઃ

વશી ચકાર પવનં પ્રાણાયામેન દેહગમ્ ।
જિતપદ્માસનો મૌની સ્થિરચિત્તો મહામુનિઃ

વશી ચકાર ચાક્ષાણિ પ્રત્યાહારપરાયણઃ ।
ધારણાભિઃ સ્થિરીચક્રે મનશ્ચઞ્ચલમાત્મવાન્

ધ્યાનેન દેવદેવેશં દદર્શ પરમેશ્વરમ્ ।
સ્વસ્થાન્તઃ કરણો મૈત્રઃ સર્વબાધાવિવર્જિતઃ

ચિન્તયામાસ દેવેશં ધ્યાને દૃષ્ટ્વા જગદ્ગુરુમ્ ।
ધ્યેયાવસ્થિ તચિત્તાત્મા નિશ્ચલેદ્રિયદેહવાન્

આકાલાવધિ સો ઽતિષ્ઠન્નિવાતસ્થપ્રદીપવત્ ।
જપંશ્ચ દેવદેવેશં ધ્યાયંશ્ચ સ્વમનીષયા

આરાધયદમેયાત્મા સર્વભાવસ્થમીશ્વરમ્ ।
તતઃ સ નિષ્ફલં રૂપમૈશ્વરં યન્નિરઞ્જનમ્

પરં જ્યોતિરચિન્ત્યં યદ્યોગિધ્યેયમનુત્ત મમ્ ।
નિત્યં શુદ્ધં સદા શાન્તમતીન્દ્રિયમનૌપમમ્ ।
આનન્દમાત્રમચલં વ્યાપ્તાશેષચરાચરમ્

ચિન્તયામાસ તદ્રૂપં દેવદેવસ્ય ભાર્ગવઃ ।
નિત્યં શુદ્ધં સદા શાન્તમતીન્દ્રિયમનૌપમમ્