બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.21

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે
શ્રાદ્ધકલ્પો નામ વિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 20॥
સમાપ્તશ્ચાયં શ્રાદ્ધકલ્પઃ ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્થં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય જમદગ્નેર્મહાત્મનઃ ।
વર્ષાણિ કતિચિદ્રાજન્વ્યતીયુરમિતૌજસઃ

રામો ઽપિ નૃપશાર્દૂલ સર્વધર્મભૃતાં વરઃ ।
વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

પિત્રોશ્ચકાર શુશ્રૂષાં વિનીતાત્મા મહામતિઃ ।
પ્રીતિં ચ નિજચેષ્ટાભિરન્વહં પર્યવર્ત્તયત્

ઇત્થં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય વર્ષાણિ કતિચિન્નૃપ ।
પિત્રોઃ શુશ્રૂષયાનૈષીદ્રામો મતિમતાં વરઃ

સ કદાચિન્મહાતેજાઃ પિતામહ ગુહં પ્રતિ ।
ગન્તું વ્યવસિતો રાજન્દૈવેન ચ નિયોજિતઃ

નિપીડ્ય શિરસા પિત્રોશ્ચરણૌ ભૃગુપુઙ્ગવઃ ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂતવા સપ્રશ્રયમિદં વચઃ

કઞ્ચિદર્થમહં તાત માતરં ત્વાં ચ સામ્પ્રતમ્ ।
વિજ્ઞાપયિતુમિચ્છામિ મમ તચ્છ્રોતુમર્હથઃ

પિતામહમહં દ્રષ્ટુમુત્કણ્ઠિતમનાશ્ચિરમ્ ।
તસ્માત્તત્પાર્શ્વમધુના ગમિષ્યે વામનુજ્ઞયા

આહૂતશ્ચાસકૃત્તાત સોત્કણ્ઠં પ્રીયમાણયા ।
પિતામહ્યા બહુમુખૈરિચ્છન્ત્યા મમ દર્શનમ્

પિતૄન્પિતામહસ્યાપિ પ્રિયમેવ પ્રદર્શનમ્ ।
સદીયં તેન તત્પાર્શ્વં ગન્તું મામનુજાનત

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સંભ્રાન્તં સમુદીરિતમ્ ।
હર્ષેણ મહતા યુક્તૌ સાશ્રુનેત્રૌ બભૂવતુઃ

તમાલિઙ્ગ્ય મહાભાગં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય સાદરમ્ ।
અભિનન્દ્યાશિષા તાત હ્યુભૌ તાવિદમાહતુઃ

પિતામહગૃહં તાત પ્રયાહિ ત્વં યથાસુખમ્ ।
પિતામહપિતામહ્યોઃ પ્રીતયે દર્શનાય ચ

તત્ર ગત્વા યથાન્યાયં તં શુશ્રૂષા પરાયણઃ ।
કઞ્ચિત્કાલં તયોર્વત્સ પ્રીતયે વસ તદ્ગૃહે

સ્થિત્વા નાતિચિરં કાલં તયોર્ભૂયો ઽપ્યનુશય ।
અત્રાગચ્છ મહાભાગ ક્ષેમેણાસ્મદ્દિદૃક્ષયા

ક્ષણાર્દ્ધમપિ શક્તાઃ સ્થો ન વિના પુત્રદર્શનમ્ ।
તસ્માત્પિતામહ ગૃહે ન ચિરાત્સ્થાતુમર્હસિ

તદાજ્ઞયાથ વા પુત્ર પ્રપિતામહસન્નિધિમ્ ।
ગતો ઽપિ શીઘ્રમાગચ્છ ક્રમેણ તદનુજ્ઞયા

વસિષ્ઠ ઉવાચ
ઇત્યુક્તસ્તૌ પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ મહામતિઃ ।
પિતરાવપ્યનુજ્ઞાપ્ય પિતામહગૃહં તતઃ

સ ગત્વા ભૃગુવર્યસ્ય ઋચીકસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રવિવેશાશ્રમં રામો મુનિશિષ્યોપશોભિતમ્

સ્વાધ્યાયઘોષૈર્વિપુલૈઃ સર્વતઃ પ્રતિનાદિતમ્ ।
પ્રશાન્તવૈર સત્ત્વાઢ્યં સર્વસત્ત્વમનોહરમ્

સ પ્રવિશ્યશ્રમં રમ્યમૃચીકં સ્થિતમાસને ।
દદર્શ રામો રાજેન્દ્ર સ પિતામહમગ્રતઃ

જાજ્વલ્યમાનં તપસા ધિષ્ણ્યસ્થમિવ પાવકમ્ ।
ઉપાસિતં સત્યવત્યા યથા દક્ષિણાયઽધ્વરમ્

સ્વસમીપમુપાયાન્તં રામમાલોક્ય તૌ નૃપ ।
સુચિરં તં વિમર્શેતાં સમાજ્ઞાપૂર્વદર્શનૌ

કો ઽયમેષ તપોરાશિઃ સર્વલત્રણપૂજિતઃ ।
બાલો ઽયં બલવાન્ભાતિગાંભીર્યાત્પ્રશ્રયેણ ચ

એવં તયોશ્ચિન્તયતોઃ સહર્ષં હૃદિ કૌતુકાત્ ।
આસસાદ શનૈ રામઃ સમીપે વિનયાન્વિતઃ

સ્વનામગોત્રે મતિમાનુક્ત્વા પિત્રોર્મુદાન્વિતઃ ।
સંસ્પૃશંશ્ચરણૌ મૂર્ધ્ના હસ્તાભ્યાં ચાભ્યવાદયત્

તતસ્તૌ પ્રીતમનસૌ સમુથાપ્ય ચ સત્તમમ્ ।
આશીર્ભિરભિનન્દેતાં પૃથક્ પૃથગુભાવપિ

તમાશ્લિષ્યાઙ્કમારોપ્ય હર્ણાશ્રુપ્લુતલોચનૌ ।
વીક્ષન્તૌ તન્મુખાંભોજં પરં હર્ષમવાપતુઃ

તતઃ સુખોપવિષ્ટં તમાત્મવંશસમુદ્વહમ્ ।
અનામયમપૃચ્છેતાં તાવુભૌ દંપતી તદા

પિતરૌ તે કુશલિનો વત્સ કિંભ્રાતરસ્તથા ।
અનાયાસેન તે વૃત્તિર્વર્તતે ચાથ કર્હિચિત્

સમસ્તાભ્યાં તતો રાજન્નાચચક્ષે યથોદિતઃ ।
તથા સ્વાનુગતં પિત્રોર્ભ્રાતૄણાં ચૈવ ચેષ્ટિતમ્

એવં તયોર્મહારાજ સત્પ્રીતિજનિતૈગુણૈઃ ।
પ્રીયમાણો ઽવસદ્રામઃ પિતુઃ પિત્રોર્ન્નિવેશને

સ તસ્મિન્સર્વભૂતાનાં મનોનયનનન્દનઃ ।
ઉવાસ કતિચિન્માસાંસ્તચ્છુશ્રૂષાપરાયણઃ

અથાનુજ્ઞાપ્ય તૌ રાજન્ભૃગુવર્યો મહામનાઃ ।
પિતામહગુરોર્ગન્તુમિયેષાશ્રયમાશ્રમમ્

સ તાભ્યાં પ્રીતિયુક્તાભ્યામાશીર્ભિરભિનન્દિતઃ ।
યથા ચાભ્યાં પ્રદિષ્ટેન યયા વૌર્વાશ્રમં પ્રતિ

તં નમસ્કૃત્ય વિધિવચ્ચ્યવનં ચ મહાતપાઃ ।
સપ્રહર્ષં તદાજ્ઞાતઃ પ્રયયાવાશ્રમં ભૃગોઃ

સ ગત્વામુનિમુખ્યસ્ય ભૃગોરાશ્રમમણ્ડલમ્ ।
દદર્શ શાન્તચેતોભિર્મુનિભિઃ સર્વતો વૃતમ્

સુસ્નિગ્ધશીતલચ્છાયૈઃ સર્વર્તુકગુણાન્વિતૈઃ ।
તરુભિઃ સંવૃતં પ્રીતઃ ફલપુષ્પોત્તરાન્વિતૈઃ

નાનાખગકુલારાવૈર્મનઃશ્રોત્રસુખાવહૈઃ ।
બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ વિવિધૈઃ સર્વતઃ પ્રતિનાદિતમ્

સમન્ત્રાહુતિહોમોત્થધૂમગન્ધેન સર્વતઃ ।
નિરસ્તનિખિલાઘૌઘં વનાન્તરવિસર્પિણા

સમિત્કુશાહરૈર્દણ્ડમેખલાજિનમણ્ડિતૈઃ ।
અભિતઃ શોભિતં રાજન્રમ્યૈર્મુનિકુમારકૈઃ

પ્રસૂનજલસંપૂર્મપાત્રહસ્તાભિરન્તરા ।
શોભિતં મુનિકલ્યાભિશ્ચરન્તીભિરિતસ્તતઃ

સપોતહરિણીયૂથૈર્વિસ્રંભાદવિશઙ્કિભિઃ ।
ઉટજાઙ્ગણપર્યન્તતરુચ્છાયાસ્વધિષ્ઠિતમ્

રોમન્થતઃ પરામૃષ્ટિયૂથ સાક્ષિકમુત્પ્રદૈઃ ।
પ્રારબ્ધતાણ્ડવં કેકીમયૂરૈર્મધુરસ્વરૈઃ

પ્રવિકીર્ણકણોદ્દેશં મૃગશબ્દૈઃ સમીપગૈઃ ।
અનાલીઢાતપચ્છાયાશુષ્યન્નીવારરાશિભિઃ

હૂયમાનાનલં કાલે પૂજ્યમાનાતિથિવ્રજમ્ ।
અભ્યસ્યમાનચ્છન્દૌઘં ચિન્ત્યમાનગમોદિતમ્

પઠ્યમાનાખિલસ્માર્ત્તં શ્રૌતાર્થપ્રવિચારણમ્ ।
પ્રારબ્ધપિતૃદેવેજ્યં સર્વભૂતમનોહરમ્

તપસ્વિજનભૂયિષ્ઠમાકાપુરુષસેવિતમ્ ।
તપોવૃદ્ધિકરં પુણ્યં સર્વસત્ત્વસુખાસ્પદમ્

તપોધનાનન્દકરં બ્રહ્મલોકમિવાપરમ્ ।
પ્રસૂનસૌરભભ્રામ્યન્મધુપારાવનાદિતમ્

સર્વતો વીજ્યમાનેન વિવિધેન નભસ્વતા ।
એવંવિધગુણોપેતં પશ્યન્નાશ્રમમુત્તમમ્

પ્રવિવેશ વિનીતાત્મા સુકૃતીવામરાલયમ્ ।
સંપ્રવિશ્યશ્રમોપાન્તં રામઃ સ્વપ્રપિતામહમ્

દદર્શ પરિતો રાજન્મુનિશિષ્યશતાવૃતમ્ ।
વ્યાખ્યાનવેદિકામધ્યે નિવિષ્ટં કુશવિષ્ટરે ।
સિતશ્મશ્રુજટાકૂર્ચબ્રહ્મસૂત્રોપશોભિતમ્

વામેતરોરુમધ્યાસ્ત વામજઙ્ઘેન જાનુના

યોગપટ્ટેન સંવીતસ્વદેહમૃષિપુઙ્ગવમ્ ।
વ્યાખ્યાનમુદ્રાવિલસત્સવ્યપાણિતલાંબુજમ્

યોગપટ્ટોપરિન્યસ્તવિભ્રાજદ્વામપાણિકમ્ ।
સમ્યગારણ્યવાક્યાનાં સૂક્ષ્મતત્ત્વાર્થસંહતિમ્

વિવૃત્ય મુનિમુખ્યેભ્યઃ શ્રાવયન્તં તપોનિધિમ્ ।
પિતુઃ પિતામહં દ્દષ્ટ્વા રામસ્તસ્ય મહાત્મનઃ

શનૈરિવમહારાજ સમીપં સમુપાગમત્ ।
તમાગતમુપાલક્ષ્ય તત્પ્રભાવપ્રધર્ષિતાઃ

શઙ્કામવાપુર્મુનયો દૂરાદેવાખિલા નૃપ ।
તાવદૂભૃગુરમેયાત્મા તદાગમનતોષિતઃ

નિવૃત્તાન્યકથાલાપસ્તં પશ્યન્નાસ પાર્થિવ ।
રામો ઽપિ તમુપાગમ્ય વિનયાવનતાનનઃ

અવન્દત યથાન્યયમુપેન્દ્ર ઇવ વેધસમ્ ।
અભિવાદ્ય યથાન્યાયં ખ્યાતિં ચ વિનયાન્વિતઃ

તાંશ્ચ સંભાવયામાસ મુનીન્રામોયથાવયઃ ।
તૈશ્ચ સર્વૈર્મુદોપેતૈરાશીર્ભિરભિવર્દ્ધિતઃ

ઉપાવિવેશ મેધાવી ભૂમૌ તેષામનુજ્ઞયા ।
ઉપવિષ્ટં તતો રામમાશીર્ભિરભિનન્દિતમ્

પપ્રચ્છકુશલપ્રશ્નં તમાલોક્ય ભૃગુસ્તદા ।
કુશલં ખલુ તે વત્સ પિત્રોશ્ચ કિમનામયમ્

ભ્રાતૄણાં ચૈવ ભવતઃપિતુઃ પિત્રોસ્તથૈવ ચ ।
કિમર્થમાગતો ઽત્ર ત્વમધુનામમ સન્નિધિમ્

કેનાપિ વા ત્વમાદિષ્ટઃ સ્વયમેવાથવાગતઃ ।
તતોરામો યથાન્યાયં તસ્મૈ સર્વમશેષતઃ

કથયામાસ યત્પૃષ્ટં તદા તેન મહાત્મના ।
પિતુર્માતુશ્ચ વૃત્તાન્ત ભ્રાતૄણાં ચ મહાત્મનામ્

પિતુઃ પ્રિત્રોશ્ચકૌશલ્ય દર્શનં ચ તયોર્નૃપ ।
એતદન્યચ્ચ સકલં ભૃગોઃ સપ્રશ્રયં મુદા

ન્યવેદયદ્યથાન્યાયમાત્મનશ્ચ સમીહિતમ્ ।
શ્રુત્વૈતદખિલં રાજન્રામેણ સમુદીરિતમ્

તં ચ દૃષ્ટ્વા વિશેષેણ ભૃગુઃ પ્રીતો ઽભ્યનન્દત ।
એવં તસ્ય પ્રિયં કુર્વન્નુત્કૃષ્ટૈરાત્મકર્મભિઃ

તત્રાશ્રમે ઽવસદ્રામો દિનાનિ કતિચિન્નૃપ ।
તતઃ કદાચિદેકાન્તે રામં મુનિવરોત્તમઃ

વત્સાગચ્છેતિ તં રાજન્નુપાહ્વયદુપહ્વરે ।
સો ઽભિગમ્ય તમાસીનમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

તસ્થૌ તત્પુરતો રામઃ સુપ્રીતેનાન્તરાત્મના ।
આશીર્ભિરભિનન્દ્યાથ ભૃગુસ્તં પ્રીત માનસઃ

પ્રાહ નાધિગતાશઙ્કં રામમાલોક્ય સાદરમ્ ।
શ્રુણુ વત્સ વચો મહ્ય યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્

હિતાર્થં સર્વલોકાનાં તવ ચાસ્માકમેવ ચ ।
ગચ્છ પુત્ર મમાદેશાદ્ધિમવન્તં મહાગિરિમ્

અધુનૈવાશ્રમાદસ્માત્તપસે ધૃતમાનસઃ ।
તત્રગત્વા મહાભાગ કૃત્વાશ્રમાપદં શુભમ્

આરાધય મહાદેવં તપસા નિયમેન ચ ।
પ્રીતિમુત્પાદ્ય તસ્ય ત્વં ભક્ત્યાનન્યગયા ચિરાત્

શ્રેયો મહદવાપ્નોષિ નાત્ર કાર્યા વિજારણા ।
તરસા તવ ભક્ત્યા ચ પ્રીતો ભવતિ શઙ્કરઃ

કરિષ્યતિ ચ તે સર્વં મનસા યદ્યદિચ્છસિ ।
તુષ્ટે તસ્મિઞ્જગન્નાથે શઙ્કરે ભક્તવત્સલે

અસ્ત્રગ્રામમશેષં ત્વં વણુ પુત્ર યથેપ્સિતમ્ ।
ત્વયા હિતાર્થં દેવાનાં કરણીયં સુદુષ્કરમ્

વિદ્યતે ઽભ્યધિકં કર્મ શસ્ત્રસાધ્યમનેકશઃ ।
તસ્માત્ત્વં દેવદેવેશં સમારાધય શઙ્કરમ્

ભક્ત્યા પરમયા યુક્તસ્તતો ઽભીષ્ટમવાપ્સ્યસિ