બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.20

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે
શ્રાદ્ધકલ્પે બ્રહ્મણપરીક્ષા નામ એકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥ 19॥
બૃહસ્પતિરુવાચ
ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાનામપિ દેવતાઃ ।
સપ્તસ્વેતે સ્થિતા નિત્યં સ્થાનેષુ પિતરો ઽવ્યયાઃ

પ્રજાપતિસુતા હ્યેતે સર્વેષાં તુ મહાત્મનામ્ ।
આદ્યો ગણસ્તુ યોગાનામનુયોગવિવર્દ્ધનઃ

દ્વિતીયો દેવતાનાં તુ તૃતીયો દાનવાદિનામ્ ।
શેષાસ્તુ વર્ણિંનાં જ્ઞેયા ઇતિ સર્વે પ્રકીર્ત્તિતાઃ

દેવાસ્છૈતાન્યજન્તે વૈ સર્વજ્ઞાનેષ્વવસ્થિતાન્ ।
આશ્રમશ્ચ યજન્ત્યેનાંશ્ચત્વારસ્તુ યથાક્રમમ્

સર્વે વર્ણા યજન્ત્યેનાંશ્ચત્વારસ્તુ યથાગમમ્ ।
તથા સંકરજાત્યશ્ચ મ્લેચ્છાશ્ચાપિ યજન્તિ વૈ

પિતૃંસ્તુ યો યજેદ્ભક્ત્યા પિતરઃ પ્રીણયન્તિ તે ।
પિતરઃ પુષ્ટિકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય વા પુનઃ

પુષ્ટિં પ્રજાં તુ સ્વર્ગં ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।
દેવકાર્યાદપિ તથા પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે

દેવતાનાં હિ પિતરઃ પૂર્વમાપ્યાયનં સ્મૃતાઃ ।
ન હિ યોગગતિઃ સૂક્ષ્મા પિતૄણાં જ્ઞાયતે નરૈઃ

તપસા હિ પ્રસિદ્ધેન કિં પુનર્માંસચક્ષુષા ।
સર્વેષાં રાજતં પાત્રમથ વા રજતાન્વિતમ્

પાવનં હ્યુત્તમં પ્રોક્તં દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ ।
યેષાં દાસ્યન્તિ પિણ્ડાંસ્ત્રીન્બાન્ધવા નામગોત્રતઃ

ભૂમૌ કુશોત્તરાયાં ચ અપસવ્યવિધાનતઃ ।
સર્વત્ર વર્ત્તમાનાસ્તે પિણ્ડાઃ પ્રીણન્તિ વૈ પિતૄન્

યદાહારો ભવેજ્જન્તુરાહારઃ સો ઽસ્ય જાયતે ।
યથા ગોષ્ઠે પ્રનષ્ટાં વૈ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્

તથા તં નયતે મન્ત્રો જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતિ ।
નામગોત્રં ચ મન્ત્રં ચ દત્તમન્નં નયન્તિ તમ્

અપિ યોનિશતં પ્રાપ્તાંસ્તૃપ્તિસ્તાનનુગચ્છતિ ।
એવમેષા સ્થિતા સત્તા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

પિતૄણમાદિસર્ગેતુ લોકાનામક્ષયાર્થિનામ્ ।
ઇત્યેતે પિતરશ્ચૈવ લોકા દુહિતરસ્તથા

દૌહિત્રા યજમાનશ્ચ પ્રોક્તાશ્ચૈવ મયાનઘ ।
કીર્ત્તિતાઃ પિતરસ્તે વૈ તવ પુત્ર યથાક્રમમ્

શંયુરુવાચ
અહો દિવ્યસ્ત્વયા તાત પિતૃસર્ગસ્તુ કીર્તિતઃ ।
લોકા દુહિતરશ્ચૈવ દોહિત્રાશ્ચ શ્રુતાસ્તથા

દાનાનિ સહ શૌચેન કીર્ત્તિતાનિ ફલાનિ ચ ।
અક્ષય્યત્વં દ્વિજાંશ્ચૈવ સર્વમેતદુદાહૃતમ્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ કર્ત્તાસ્મિ સર્વમેતદ્યથાતથમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ
ઇત્યેતદઙ્ગિરાઃ પૂર્વમૃષીણામુક્તવાન્પ્રભુઃ ।
પૃષ્ટશ્ચ સંશયાન્સર્વાનૃષીનાહ નૃસંસદિ

સત્રે તુ વિતતે પૂર્વં તથા વર્ષસહસ્રકે ।
યસ્મિન્સદસ્પતિસ્નાતો બ્રહ્મા સીદ્દેવતાપ્રભુઃ

ગતાનિ તત્ર વર્ષાણાં પઞ્ચાશચ્ચ શતાનિ વૈ ।
શ્લોકાશ્ચાત્ર પુરા ગીતા ઋષિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

દીક્ષિતસ્ય પુરા સત્રે બ્રહ્મમઃ પરમાત્મનઃ ।
તત્રૈવ દત્તમન્નાગ્રં પિતૄણામક્ષયર્થિનામ્ ।
લોકાનાં ચ હિતાર્થાય બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના

સૂત ઉવાચ
એવં બૃહસ્પતિઃ પૂર્વં પૃષ્ટઃ પુત્રેણ ધીમતા ।
પ્રોવાચ પિતૃસર્ગં તુ યશ્ચૈવ સમુદાહૃત