બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ઋષિસર્ગવર્ણનં નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ષષ્ઠે વૈ ચાક્ષુષસ્ય હ ।
પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યદિષ્ટઃ સ્વયં દક્ષઃ સ્વયંભુવા

સસર્જ સર્વભૂતાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।
માનસાનિ ચ ભૂતાનિ સ પૂર્વમસૃજત્પ્રભુઃ

ઋષીન્દેવાંશ્ચ ગન્ધર્વાન્મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્ ।
યક્ષભૂતપિશાચાંશ્ચ વયઃ પશુમૃગાંસ્તથા

યદાસ્ય મનસા સૃષ્ટા ન વ્યવર્દ્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ ।
અપધ્યાતા ભગવતા મહાદેવેન ધીમતા

સ મૈથુનેન ભાવેન સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
અસિક્રીમાવહદ્ભાર્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ

સુતાં સુમહતા યુક્તાં તપસા લોક ધારિણીમ્ ।
યયા ધૃતમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમૌ શ્લોકૌ પ્રાચેતસાં પ્રતિ ।
દક્ષસ્યોદ્વહતો ભાર્યાંમસિક્રીં વૈરણીં પુરા

કૃપાનાં નિયુતં દક્ષં સર્પિણાં સાભિમાનિનામ્ ।
નદીગિરિષ્બસજ્જન્તં પૃષ્ઠતો ઽનુયયૌ પ્રભુમ્

તં દૃષ્ટ્વા ઋષિભિઃ પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠાસ્યતિ વૈ પ્રજાઃ ।
પ્રથમો ઽત્ર દ્વિતીયસ્તુ દક્ષઃ સ હિ પ્રજાપતિઃ

અથાગચ્છદ્યથાકાલં પ્રહીનાં નિયુતં તુ યત્ ।
અસિક્રીં વૈરણીં તત્ર દક્ષઃ પ્રાચેતસો ઽવહત્

અથ પુત્રસહસ્રં સ વૈરણ્યામમિતૌજસમ્ ।
અસિક્ન્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચે તસઃ પ્રભુઃ

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાતેજાઃ સ વિવર્દ્ધયિષુઃ પ્રજાઃ ।
દેવર્ષિપ્રિયસંવાદો નારદો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

નાશાય વચનં તેષાં શાપયૈવાત્મનો ઽબ્રવીત્ ।
યઃ કશ્યપસુતસ્યાથ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત

માનસઃ કશ્યપસ્યાસીદ્દક્ષશાપવશાત્પુનઃ ।
તસ્માત્સ કાશ્યપસ્યાથ દ્વિતીયો માનસો ઽભવત્

સ હિ પૂર્વં સમુત્પન્નો નારદઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
તેન વૃક્ષસ્ય પુત્રા વૈ હર્યશ્વા ઇતિ વિશ્રુતાઃ

ધર્માર્થં નાશિતાઃ સર્વે વિધિના ચ ન સંશયઃ ।
તસ્યોદ્યતસ્તદા દક્ષઃ ક્રુદ્ધઃ શાપાય વૈ પ્રભુઃ

બ્રહ્મર્ષીન્વૈ પુરસ્કૃત્ય યાચિતઃ પરમેષ્ઠિના ।
તતો ઽભિસંધિં ચક્રે વૈ દક્ષશ્ચ પરમેષ્ઠિના

કન્યાયાં નારદો મહ્યં તવ પુત્રો ભવેદિતિ ।
તતો દક્ષઃ સુતાં પ્રદાત્ પ્રિયાં વૈ પરમેષ્ઠિને ।
તસ્માત્સ નારદો જજ્ઞે ભૂયઃ શાપભયદૃષિઃ

શાંશપાયન ઉવાચ
કથં વૈ નાશિતાઃ પૂર્વં નારદેન સુરર્ષિણા ।
પ્રજાપતિસુતાસ્તે વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

સૂત ઉવાચ
દક્ષપુત્રાશ્ચ હર્યશ્વા વિવર્ધયિષવઃ પ્રજાઃ ।
સમાગતા મહાવીર્યા નારદસ્તાનુવાચ હ

બાલિશા બત યૂયં વૈ ન પ્રજાનીથ ભૂતલમ્ ।
અન્તરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ

તે તુ તદ્વચન શ્રુત્વા પ્યાતાઃ સર્વતો દિશમ્ ।
અધાપિ મ નિવર્ત્તન્તે સમુદ્રસ્થા ઇવાપગાઃ

અથ તેષુ પ્રણષ્ટેષુ દક્ષઃ પ્રાચે તસઃ પુનઃ ।
વૈરણ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ

પ્રજા વિવર્દ્ધયિષવઃ શબલાશ્વાઃ પુનસ્તુ તે ।
પૂર્વમુક્તં વચસ્તદ્વૈ શ્રાવિતા નારદેન હ

અન્યોન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ ઋષિઃ સ્વયમ્ ।
ભ્રાતૄણાં પદવીં ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ

જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃથ્વ્યા વૈ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ ।
પ્રકાશાઃ સ્વસ્થમનસા યથાવદનુશાસિતાઃ

તે ઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્ ।
અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે વિસ્તારાયમલિપ્સવઃ

તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે રતઃ ।
પ્રયતો નશ્યતિ ક્ષિપ્રં તન્ન કાર્યં વિજાનતા

નષ્ટેષુ શબલાશ્વેષુ દક્ષઃ ક્રુદ્ધો ઽશપદ્વિભુઃ ।
નારદં નાશમેહીતિ ગર્ભવાસં વસેતિ ચ

તદા તેષ્વપિ નષ્ટેષુ મહાત્મા સ પ્રભુઃ કિલ ।
ષષ્ટિં દક્ષો ઽસૃજત્કન્યા વૈરણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ

તાસ્તદા પ્રતિજગ્રાહ પત્ન્યર્થં કશ્યપઃ સુતાઃ ।
ધર્મઃ સોમશ્ચ ભગવાંસ્તથા ચાન્યે મહર્ષયઃ

ઇમાં વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય કૃત્સ્નાં યો વેદ તત્ત્વતઃ ।
આયુષ્માન્કીર્ત્તિમાન્ધન્યઃ પ્રજાવાશ્ચ ભવત્યુત