બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.15

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે શ્રાદ્ધકલ્પે ઽશૌચવિધિર્નામ ચતુર્દશો ઽધ્યોયઃ ॥ 14॥
ઋષય ઊચુઃ
અહો ધન્યસ્ત્વયા સૂત શ્રાદ્ધકલ્પઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
શ્રુતા નઃ શ્રાદ્ધકલ્પાસ્તુ ઋષિભિર્યે પ્રકીર્ત્તિતાઃ

અતીવ વિસ્તરો હ્યસ્ય વિશેષેણ તુ કીર્ત્તિતઃ ।
દેવાશેષં મહાપ્રાજ્ઞ ઋષેસ્તસ્ય મતં યથા

સૂત ઉવાચ
કીર્ત્તયિષ્યામિ વો વિપ્રા ઋષેસ્તસ્ય મતં તુ યત્ ।
શ્રાદ્ધં પ્રતિ મહાભાગસ્તન્મે શ્રુણુત વિસ્તરાત્

ઉક્તં શ્રાદ્ધંમયા પૂર્વં વિધિશ્ચ શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
પરિશિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મણાનાં પરિક્ષણમ્

ન મીમાંસ્યાઃ સદા વિપ્રાઃ પવિત્રંહ્યેતદુત્તમમ્ ।
દૈવે પિત્ર્યે ચ નિયતં શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્

યસ્મિન્દોષાઃ પ્રદૃશ્યેરમ્સ હિ કાર્યેષુ વર્જિતઃ ।
જાનીયાદ્વાપિ સંવાસાદ્વર્જયેત્તં પ્રયત્નતઃ

અવિજ્ઞાતં દ્વિજં શ્રાદ્ધે ન પરીક્ષેત પણ્ડિતઃ ।
સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્

તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્કૃતાઞ્જલિઃ ।
પૂજયેચ્ચાર્ઘ્યપાદ્યાભ્યાં તથાભ્યઞ્જનભોજનૈઃ

ઉર્વી સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરઃ સદા ।
નાનારૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મેણ યોજયન્

તસ્માદ્દદ્યાત્સદા દાન્તઃ સમભ્યાર્ચ્યાતિથિં નરઃ ।
વ્યઞ્જનાનિ તુ વક્ષ્યામિ ફલં તેષાં તથૈવ ચ

અગ્નિષ્ટોમં પયસા પ્રાપ્નુયાદ્વૈ ફલં તથોક્થસ્ય ચ પાયસેન ।
સષોડશી સત્રફલં ઘૃતેન મધ્વાતિરાત્રસ્ય ફલં તથૈવ

તથાપ્નુયાચ્છ્રદ્દધા નો નરો વૈ સર્વૈઃ કામૈર્ભોજયેદ્યસ્તુ વિપ્રાન્ ।
સર્વાર્થદં સર્વવિપ્રાતિથેયં ફલં ચ ભુઙ્ક્તે સર્વમેધસ્ય નિત્યમ્

યસ્તુ શ્રાદ્ધે ઽતિથિં પ્રાપ્તં દૈવે ચાપ્યવમન્યતે ।
તં વૈ દેવા નિરસ્યન્તિ હતો યદ્વત્પરાવસુઃ

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ તેમેવાન્તર્હિતા દ્વિજમ્ ।
આવિશ્ય વિપ્રં મોક્ષ્યન્તિ લોકાનુગ્રહકારણાત્

અપૂજિતો દહત્યેષ દિશેત્કામાંશ્ચ પૂજિતઃ ।
સર્વસ્વેનાપિ તસ્માદ્ધિ પૂજયેદતિથિં સદા

વાનપ્રસ્થો ગૃહસ્થશ્ચ સતામભ્યાગતો યથા ।
વાલખિલ્યો યતિશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો હ્યતિથિઃ સદા

અભ્યાગતઃ પાકચારદતિથિઃ સ્યાદપાવકઃ ।
અતિથેરતિથિઃ પ્રોક્તઃ સો ઽતિથિર્યોગ ઉચ્યતે

નાવ્રતી ન ચ સંકીર્ણો નાવિદ્યો નાવિશેષવિત્ ।
ન ચ સંતાનસંબદ્ધો ન દેવી નાગસે ઽતિથિઃ

પિપાસિતાય શ્રાન્તાય ભ્રાન્તાયાતિબુભુક્ષતે ।
તસ્મૈ સત્કૃત્ય દાતવ્યં યજ્ઞમ્ય ફલમિચ્છતા

ન વક્તવ્યં સદા વિપ્ર ક્ષુધિતે નાસ્તિ કિઞ્ચન ।
તસ્મૈ સત્કૃત્ય દાતવ્યં સદાપચિતિરેવ સઃ

અક્લિષ્ટ મવ્રણં યુક્તં કૃશવૃત્તિમયાચકમ્ ।
એકાન્તશીલં ધીમન્તં સદા શ્રાદ્ધેષુ ભોજયેત્

નો દદામિ તમિત્યેવં બ્રૂયાદ્યો વૈ દુરાત્મવાન્ ।
અપિ જાતિશતં ગત્વા ન સ મુચ્યેત કિલ્બિષાત્

સમોદં ભોજયેદ્વિપ્રાનેકપઙ્ક્ત્યાં તુ યો નરઃ ।
નિયુક્તો હ્યનિ યુક્તો વા પઙ્ક્ત્યા હરતિ કિલ્બિષમ્

પાપ્માનં ગૃહ્યતે ક્ષિપ્રમિષ્ટાપૂર્ત્તં ચ નશ્યતિ ।
યતિસ્તુ સર્વવિપ્રાણાં સર્વેષામગ્રતો ભવેત્

પઞ્ચ વેદાન્સેતિહાસાન્યઃ પઠેદ્દ્વિજસત્તમઃ ।
યોગાદનન્તરં સો ઽથ નિયોક્તવ્યો વિજાનતા

ત્રિવેદો ઽનન્તરં તસ્ય દ્વિવેદસ્તદનન્તરમ્ ।
એકવેદસ્તતઃ પશ્ચાદુપાધ્યાયસ્તતઃ પરમ્

પાવના યે ઽત્ર સંખ્યાતાસ્તાન્પ્રવક્ષ્યે નિબોધત ।
ય એતે પૂર્વનિર્દ્દિષ્ટાઃ સર્વે તે હ્યનુપૂર્વશઃ

ષડઙ્ગવિદ્ધ્યાનયોગૌ સર્વતત્રસ્તથૈવ ચ ।
યાયાવરશ્ચ પઞ્ચૈતે વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ

શ્રાદ્ધકલ્પે ભવેદ્યસ્તુ સન્નિપત્ય તુ પાવનઃ ।
ચતુર્દશાનાં વિદ્યાનામેકસ્યામપિ પારગાઃ

યથાવદ્વર્ત્તમાનાશ્ચ સર્વે તે પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
અસંદેહસ્તુ સૌપર્ણાઃ પઞ્ચાગ્નેયાશ્ચ સામગાઃ

યશ્ચરેદ્વિધિવદ્વિપ્ર સમા દ્વાદશ સંતતઃ ।
ત્રિનાચિકેતસ્ત્રૈ વિદ્યો યશ્ચ ધર્માન્દ્વિજઃ પઠેત્

બાર્હસ્પત્યે મહાશાસ્ત્રે યશ્ચ પારઙ્ગતો દ્વિજઃ ।
સર્વે તે પાવના વિપ્રાઃ પઙ્ક્તીનાં સમુદાત્દૃતાઃ

આમન્ત્રિતસ્તુ યઃ શ્રાદ્ધે યોષિતં સેવતે દ્વિજઃ ।
પિતરસ્તસ્ય તન્માસં તસ્મિન્રિતસિ શેરતે

ધ્યાનનિષ્ઠાય દાતવ્યં સાનુક્રોશાય ધીમતે ।
યતિં વા વાલખિલ્યં વા ભોજયેચ્છ્રાદ્દકર્મણિ

વાનપ્રસ્થાય કુર્વાણઃ પૂજામાત્રેણ તુષ્યતે ।
ગૃહસ્થં ભોજયેદ્યસ્તુ વિશ્વેદેવાસ્તુ પૂજિતાઃ

વાનપ્રસ્થેન ઋષયો વાલખિલ્યૈઃ પુરન્દરઃ ।
યતીનાં તુ કૃતા પૂજા સાક્ષાદ્બ્રહ્મા તું પૂજિતઃ

આશ્રમો ઽપાવનો યસ્તુ પઞ્ચમસ્સંકરાત્મકઃ ।
ચત્વારસ્ત્વાશ્રમાઃ પૂચ્યાઃ શ્રાદ્ધે દેવે તથૈવ ચ

ચતુરાશ્રમબાહ્યેભ્ય સ્તેભ્યઃ શ્રાદ્ધે ન દાપયેત્ ।
યસ્તિષ્ઠેદ્વાયુભક્ષશ્ચ ચાતુરાશ્રમબાહ્યતઃ

અનાશ્રમીતપસ્તેપે ન તં તત્ર નિમન્ત્રયેત્ ।
અયતિર્મોક્ષવાદી ચ શ્રુતૌ તૌ પઙ્ક્તિદૂષકૌ

ઉગ્રેણ તપસા યુક્તા બહુજ્ઞાશ્ચિત્રવાદિનઃ ।
નિન્દન્તિ ચ દ્વિજાતિભ્યઃ સર્વે તે પઙ્ક્તિદૂષકાઃ

ઔપવસ્તાસ્તથા સાંખ્યા નાસ્તિકા વેદનિન્દકાઃ ।
ધ્યાનં નિન્દન્તિ યે કેચિત્સર્વે તે પઙ્ક્તિદૂષકાઃ

વૃથા મુણ્ડાશ્ચ જટિલાઃ સર્વે કાર્પટિકાસ્તથા ।
નિર્ઘૃણાન્ભિન્નવૃત્તાંશ્ચ સર્વભક્ષાંશ્ચ વર્જયેત્

કારુકાદીનનાચારાંલ્લોકવેદબહિષ્કૃતાન્ ।
ગાય નાન્વેદવૃત્તાંશ્ચ હવ્યકવ્યે ન ભોજયેત્

એતૈસ્તુ વર્ત્તયેદ્યસ્તુ કૃષ્ણવર્ણં સ ગચ્છતિ ।
યો ઽશ્નાતિ સહ શૂદ્રેણા સર્વે તે પઙ્ક્તિદૂષણાઃ

વ્યાકર્ષણં સત્ત્વનિબર્હણં ચ કૃષિર્વણિજ્યા પશુપાલનં ચ ।
શુશ્રૂષણં ચાપ્યગુરોરરેર્વાપ્યકાર્યમેતદ્ધિ સદા દ્વિજાનામ્

મિથ્યાસંકલ્પિનઃ સર્વાનુદ્વૃત્તાંશ્ચ વિવર્જયેત્ ।
મિથ્યાપ્રવાદી નિન્દાકૃત્તથા સૂચકદાંભિકૌ

ઉપપાતકસંયુક્તાઃ પાતકૈશ્ચ વિશેષતઃ ।
વેદે નિયોગદાતારો લોભમોહફલર્થિનઃ

બ્રહ્મવિક્રયિણસ્તાન્વૈ શ્રાદ્ધકર્મણિ વર્જયેત્ ।
ન વિયોગાસ્તુ વેદાનાં યો નિયુઙ્ક્તે સ પાપકૃત્

વક્તા વેદફલાદ્ભ્રશ્યેદ્દાતા દાનફલાત્તથા ।
ભૃતકો ઽધ્યાપયેદ્યસ્તુ ભૃતકાધ્યાપિતસ્તુ યઃ

નાર્હતસ્તાવપિ શ્રાદ્ધે બ્રહ્માણઃ ક્રયવિક્રયી ।
ક્રયશ્ચ વિક્રયશ્ચૈવાજીવિતાર્થે વિગર્હિતૌ

વૃત્તિરેષા તુ વૈશ્યસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય તુ પાતકમ્ ।
આહરેદ્ભૃતિતો વેદાન્ વેદેભ્યશ્ચોપજીવતિ

ઉભૌ તૌ નાર્હતઃ શ્રાદ્ધં પુત્રિકાપતિરેવ ચ ।
વૃથા દારાંશ્ચ યો ગચ્છેદ્યો યજેત વૃથાધ્વરૈઃ

નાર્હતસ્તાવપિ શ્રાદ્ધં દ્વિજો યશ્ચૈવ વાર્ધુષી ।
સ્ત્રિયો રક્તાન્તરા યેષાં પરદારપરાશ્ચ યે

અર્થકામરતાશ્ચૈવ ન તાઞ્છ્રાદ્ધેષુ ભોજયેત્ ।
વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મેષુ વિરુદ્ધાઃસર્વકર્મણિ

સ્તેનશ્ચ સર્વયાજી ચ સર્વે તે પઙ્ક્તિદૂષકાઃ ।
યશ્ચ સૂકરવદ્ભુઙ્ક્તે યશ્ચ પાણિતલે દ્વિજઃ

ન તદશ્નન્તિ પિતરો યશ્ચ વાચ્યં સમશ્નુતે ।
સ્ત્રીશૂદ્રાયાન્નમેતદ્વૈ શ્રાદ્ધોચ્છિષ્ટં ન દાપયેત્

યો દદ્યાચ્ચાનુસંમોહાન્ન તદ્ગચ્છતિ વૈ પિતૄન્ ।
તસ્માન્ન દેયમન્નાદ્યમુચ્છિષ્ટં શ્રાદ્ધકર્મણિ

અન્યચ્ચ દધિસર્પિર્ભ્યાં શિષ્ટં પુત્રાય નાન્યથા ।
અવશેષં તુ દાતવ્યમન્નાદ્યં તુ વિશેષતઃ

પુષ્પમૂલફલૈર્વાપિ તુષ્ટા ગચ્છેયુરન્તતઃ ।
યાવન્ન શ્રપિતં ચાન્નં યાવતૌષ્ણ્યં ન મુઞ્ચતિ

તાવદશ્નન્તિ પિતરો યાવદશ્નન્તિ વાગ્યતાઃ ।
દત્તં પ્રતિગ્રહો હોમો ભોજનં બલિરેવ ચ

સાંગુષ્ઠેન તથા પાદ્યં નાસુરેભ્યો યથા ભવેત્ ।
એતાન્યેવ ચ સર્વાણિ દાનાનિ ચ વિશેષતઃ

અન્તર્જાનૂપવિષ્ટેન તદ્વદાચમનં ભવેત્ ।
મુણ્ડાઞ્જટિલકાષાયાઞ્શ્રાદ્ધકર્મણિ વર્જયેત્

યે તુ વૃત્તે સ્થિતા નિત્યં જ્ઞાનિનો ધ્યાનિનસ્તથા ।
દેવભક્તા મહાત્માનઃ પુનીયુર્દર્શનાદપિ

શિખિભ્યો ધાતુરક્તેભ્યસ્ત્રિદણ્ડેભ્યઃ પ્રદાપયેત્ ।
સર્વં યોગેશ્વરૈર્વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં હિ નિરન્તરમ્

તસ્માત્પશ્યન્તિ તે સર્વં યત્કિઞ્ચિજ્જગતીગતમ્ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં વશે કૃત્વા સર્વસ્યાપિ ચ યત્પરમ્

સત્યાસત્યં ચ યદ્દૃષ્ટં સદ સચ્ચ મહાત્મભિઃ ।
સર્વજ્ઞાનાનિ સૃષ્ટાનિ મોક્ષાદીનિમહાત્મભિઃ

તસ્માત્તેષાં સદા ભક્તઃ ફલં પ્રાપ્નોતિ વોત્તમમ્

ઋચશ્ચ યો વેદ સ વેદ વેદાન્યજૂંષિ યો વેદ યજ્ઞમ્ ।
સામાનિ યો વેદ સ વેદ બ્રહ્મ યો માનસં વેદ સ વેદ સર્વમ્