Brahmanda Purana · Chapter 2.15

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe 'śaucavidhirnāma caturdaśo 'dhyoyaḥ // 14//
ṛṣaya ūcuḥ
aho dhanyastvayā sūta śrāddhakalpaḥ prakīrtitaḥ /
śrutā naḥ śrāddhakalpāstu ṛṣibhirye prakīrttitāḥ

atīva vistaro hyasya viśeṣeṇa tu kīrttitaḥ /
devāśeṣaṃ mahāprājña ṛṣestasya mataṃ yathā

sūta uvāca
kīrttayiṣyāmi vo viprā ṛṣestasya mataṃ tu yat /
śrāddhaṃ prati mahābhāgastanme śruṇuta vistarāt

uktaṃ śrāddhaṃmayā pūrvaṃ vidhiśca śrāddhakarmaṇi /
pariśiṣṭaṃ pravakṣyāmi brahmaṇānāṃ parikṣaṇam

na mīmāṃsyāḥ sadā viprāḥ pavitraṃhyetaduttamam /
daive pitrye ca niyataṃ śrūyate vai parīkṣaṇam

yasmindoṣāḥ pradṛśyeramsa hi kāryeṣu varjitaḥ /
jānīyādvāpi saṃvāsādvarjayettaṃ prayatnataḥ

avijñātaṃ dvijaṃ śrāddhe na parīkṣeta paṇḍitaḥ /
siddhā hi viprarūpeṇa caranti pṛthivīmimām

tasmādatithimāyāntamabhigacchetkṛtāñjaliḥ /
pūjayeccārghyapādyābhyāṃ tathābhyañjanabhojanaiḥ

urvī sāgaraparyantāṃ devā yogeśvaraḥ sadā /
nānārūpaiścarantyete prajā dharmeṇa yojayan

tasmāddadyātsadā dāntaḥ samabhyārcyātithiṃ naraḥ /
vyañjanāni tu vakṣyāmi phalaṃ teṣāṃ tathaiva ca

agniṣṭomaṃ payasā prāpnuyādvai phalaṃ tathokthasya ca pāyasena /
saṣoḍaśī satraphalaṃ ghṛtena madhvātirātrasya phalaṃ tathaiva

tathāpnuyācchraddadhā no naro vai sarvaiḥ kāmairbhojayedyastu viprān /
sarvārthadaṃ sarvaviprātitheyaṃ phalaṃ ca bhuṅkte sarvamedhasya nityam

yastu śrāddhe 'tithiṃ prāptaṃ daive cāpyavamanyate /
taṃ vai devā nirasyanti hato yadvatparāvasuḥ

devāśca pitaraścaiva temevāntarhitā dvijam /
āviśya vipraṃ mokṣyanti lokānugrahakāraṇāt

apūjito dahatyeṣa diśetkāmāṃśca pūjitaḥ /
sarvasvenāpi tasmāddhi pūjayedatithiṃ sadā

vānaprastho gṛhasthaśca satāmabhyāgato yathā /
vālakhilyo yatiścaiva vijñeyo hyatithiḥ sadā

abhyāgataḥ pākacāradatithiḥ syādapāvakaḥ /
atitheratithiḥ proktaḥ so 'tithiryoga ucyate

nāvratī na ca saṃkīrṇo nāvidyo nāviśeṣavit /
na ca saṃtānasaṃbaddho na devī nāgase 'tithiḥ

pipāsitāya śrāntāya bhrāntāyātibubhukṣate /
tasmai satkṛtya dātavyaṃ yajñamya phalamicchatā

na vaktavyaṃ sadā vipra kṣudhite nāsti kiñcana /
tasmai satkṛtya dātavyaṃ sadāpacitireva saḥ

akliṣṭa mavraṇaṃ yuktaṃ kṛśavṛttimayācakam /
ekāntaśīlaṃ dhīmantaṃ sadā śrāddheṣu bhojayet

no dadāmi tamityevaṃ brūyādyo vai durātmavān /
api jātiśataṃ gatvā na sa mucyeta kilbiṣāt

samodaṃ bhojayedviprānekapaṅktyāṃ tu yo naraḥ /
niyukto hyani yukto vā paṅktyā harati kilbiṣam

pāpmānaṃ gṛhyate kṣipramiṣṭāpūrttaṃ ca naśyati /
yatistu sarvaviprāṇāṃ sarveṣāmagrato bhavet

pañca vedānsetihāsānyaḥ paṭheddvijasattamaḥ /
yogādanantaraṃ so 'tha niyoktavyo vijānatā

trivedo 'nantaraṃ tasya dvivedastadanantaram /
ekavedastataḥ paścādupādhyāyastataḥ param

pāvanā ye 'tra saṃkhyātāstānpravakṣye nibodhata /
ya ete pūrvanirddiṣṭāḥ sarve te hyanupūrvaśaḥ

ṣaḍaṅgaviddhyānayogau sarvatatrastathaiva ca /
yāyāvaraśca pañcaite vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

śrāddhakalpe bhavedyastu sannipatya tu pāvanaḥ /
caturdaśānāṃ vidyānāmekasyāmapi pāragāḥ

yathāvadvarttamānāśca sarve te paṅktipāvanāḥ /
asaṃdehastu sauparṇāḥ pañcāgneyāśca sāmagāḥ

yaścaredvidhivadvipra samā dvādaśa saṃtataḥ /
trināciketastrai vidyo yaśca dharmāndvijaḥ paṭhet

bārhaspatye mahāśāstre yaśca pāraṅgato dvijaḥ /
sarve te pāvanā viprāḥ paṅktīnāṃ samudātdṛtāḥ

āmantritastu yaḥ śrāddhe yoṣitaṃ sevate dvijaḥ /
pitarastasya tanmāsaṃ tasminritasi śerate

dhyānaniṣṭhāya dātavyaṃ sānukrośāya dhīmate /
yatiṃ vā vālakhilyaṃ vā bhojayecchrāddakarmaṇi

vānaprasthāya kurvāṇaḥ pūjāmātreṇa tuṣyate /
gṛhasthaṃ bhojayedyastu viśvedevāstu pūjitāḥ

vānaprasthena ṛṣayo vālakhilyaiḥ purandaraḥ /
yatīnāṃ tu kṛtā pūjā sākṣādbrahmā tuṃ pūjitaḥ

āśramo 'pāvano yastu pañcamassaṃkarātmakaḥ /
catvārastvāśramāḥ pūcyāḥ śrāddhe deve tathaiva ca

caturāśramabāhyebhya stebhyaḥ śrāddhe na dāpayet /
yastiṣṭhedvāyubhakṣaśca cāturāśramabāhyataḥ

anāśramītapastepe na taṃ tatra nimantrayet /
ayatirmokṣavādī ca śrutau tau paṅktidūṣakau

ugreṇa tapasā yuktā bahujñāścitravādinaḥ /
nindanti ca dvijātibhyaḥ sarve te paṅktidūṣakāḥ

aupavastāstathā sāṃkhyā nāstikā vedanindakāḥ /
dhyānaṃ nindanti ye kecitsarve te paṅktidūṣakāḥ

vṛthā muṇḍāśca jaṭilāḥ sarve kārpaṭikāstathā /
nirghṛṇānbhinnavṛttāṃśca sarvabhakṣāṃśca varjayet

kārukādīnanācārāṃllokavedabahiṣkṛtān /
gāya nānvedavṛttāṃśca havyakavye na bhojayet

etaistu varttayedyastu kṛṣṇavarṇaṃ sa gacchati /
yo 'śnāti saha śūdreṇā sarve te paṅktidūṣaṇāḥ

vyākarṣaṇaṃ sattvanibarhaṇaṃ ca kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ ca /
śuśrūṣaṇaṃ cāpyagurorarervāpyakāryametaddhi sadā dvijānām

mithyāsaṃkalpinaḥ sarvānudvṛttāṃśca vivarjayet /
mithyāpravādī nindākṛttathā sūcakadāṃbhikau

upapātakasaṃyuktāḥ pātakaiśca viśeṣataḥ /
vede niyogadātāro lobhamohaphalarthinaḥ

brahmavikrayiṇastānvai śrāddhakarmaṇi varjayet /
na viyogāstu vedānāṃ yo niyuṅkte sa pāpakṛt

vaktā vedaphalādbhraśyeddātā dānaphalāttathā /
bhṛtako 'dhyāpayedyastu bhṛtakādhyāpitastu yaḥ

nārhatastāvapi śrāddhe brahmāṇaḥ krayavikrayī /
krayaśca vikrayaścaivājīvitārthe vigarhitau

vṛttireṣā tu vaiśyasya brāhmaṇasya tu pātakam /
āharedbhṛtito vedān vedebhyaścopajīvati

ubhau tau nārhataḥ śrāddhaṃ putrikāpatireva ca /
vṛthā dārāṃśca yo gacchedyo yajeta vṛthādhvaraiḥ

nārhatastāvapi śrāddhaṃ dvijo yaścaiva vārdhuṣī /
striyo raktāntarā yeṣāṃ paradāraparāśca ye

arthakāmaratāścaiva na tāñchrāddheṣu bhojayet /
varṇāśramāṇāṃ dharmeṣu viruddhāḥsarvakarmaṇi

stenaśca sarvayājī ca sarve te paṅktidūṣakāḥ /
yaśca sūkaravadbhuṅkte yaśca pāṇitale dvijaḥ

na tadaśnanti pitaro yaśca vācyaṃ samaśnute /
strīśūdrāyānnametadvai śrāddhocchiṣṭaṃ na dāpayet

yo dadyāccānusaṃmohānna tadgacchati vai pitṝn /
tasmānna deyamannādyamucchiṣṭaṃ śrāddhakarmaṇi

anyacca dadhisarpirbhyāṃ śiṣṭaṃ putrāya nānyathā /
avaśeṣaṃ tu dātavyamannādyaṃ tu viśeṣataḥ

puṣpamūlaphalairvāpi tuṣṭā gaccheyurantataḥ /
yāvanna śrapitaṃ cānnaṃ yāvatauṣṇyaṃ na muñcati

tāvadaśnanti pitaro yāvadaśnanti vāgyatāḥ /
dattaṃ pratigraho homo bhojanaṃ balireva ca

sāṃguṣṭhena tathā pādyaṃ nāsurebhyo yathā bhavet /
etānyeva ca sarvāṇi dānāni ca viśeṣataḥ

antarjānūpaviṣṭena tadvadācamanaṃ bhavet /
muṇḍāñjaṭilakāṣāyāñśrāddhakarmaṇi varjayet

ye tu vṛtte sthitā nityaṃ jñānino dhyāninastathā /
devabhaktā mahātmānaḥ punīyurdarśanādapi

śikhibhyo dhāturaktebhyastridaṇḍebhyaḥ pradāpayet /
sarvaṃ yogeśvarairvyāptaṃ trailokyaṃ hi nirantaram

tasmātpaśyanti te sarvaṃ yatkiñcijjagatīgatam /
vyaktāvyaktaṃ vaśe kṛtvā sarvasyāpi ca yatparam

satyāsatyaṃ ca yaddṛṣṭaṃ sada sacca mahātmabhiḥ /
sarvajñānāni sṛṣṭāni mokṣādīnimahātmabhiḥ

tasmātteṣāṃ sadā bhaktaḥ phalaṃ prāpnoti vottamam

ṛcaśca yo veda sa veda vedānyajūṃṣi yo veda yajñam /
sāmāni yo veda sa veda brahma yo mānasaṃ veda sa veda sarvam