બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.7

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે અનુષઙ્ગાપાદે કલ્પમન્વન્તરાખ્યાનવર્ણનં નામ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
તુલ્યં યુગસહસ્રં વૈ નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ ।
શર્વર્યંતે પ્રકુરુતે બ્રહ્મા તૂત્સર્ગકારણાત્

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્ ।
અન્ધકારાર્ણવે તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજંગમે

જલેન સમનુપ્લાવ્ય સર્વતઃ પૃથિવીતલે ।
પ્રવિભાગેન ભૂતેષુ સત્યમાત્રે સ્થિતેષુ વા

નિશયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્ કાલે તતસ્તદા ।
તદા કામેન તરસામન્યામાનઃસ્વયં ધિયા

સોપ્યુપાયં પ્રતિષ્ઠાયાં માર્ગમાણસ્તદા ભુવમ્ ।
તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ જ્ઞાત્વા ત્વન્તર્ગતો મહીમ્

અન્ધમન્યતમં બુદ્ધા ભૂમેરુદ્ધરણક્ષમઃ ।
ચકાર તં તુ દેવો ઽથ પૂર્વકલ્પાદિષુ સ્મૃતઃ

સત્યં રૂપં વરાહસ્ય કૃત્વાભો ઽનુપ્રવિશ્ય ચ ।
અદ્ભિઃ સંછાદિતામિચ્છન્ પૃથિવીં સ પ્રજાપતિઃ

ઉદ્ધૃત્યોર્વીમથ ન્યસ્તા સાપત્યાંતામતિન્યસત્ ।
સામુદ્રાશ્ચ સમુદ્રેષુ નાદેયાશ્ચ નદીષુ ચ

પૃથક્તાસ્તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ગિરીન્ ।
પ્રાક્સર્ગે દહ્યમાને તુ પુરા સંવર્ત કાગ્નિના

તેનાગ્નિના વિલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ ।
શૈલ્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્વાયુના યે તુ સંહિતાઃ

નિષિક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલો ઽભવત્ ।
સ્કન્ધાચલત્વાદચલાઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ

ગિરયો હિ નિગીર્ણત્વાદયનાત્તુ શિલોચ્ચયાઃ ।
તત સ્તાવાસમુદ્ધૃત્ય ક્ષિતિમંતર્જલાત્પ્રભુઃ

સપ્તસપ્ત તુ વર્ષાણિ તસ્યા દ્વીપેષુ સપ્તસુ ।
વિષમાણિ સમીકૃત્ય શિલાભિરભિતો ગિરીન્

દ્વીપેષુ તેષુ વર્ષાણિ ચત્વારિંશત્તથૈવ તુ ।
તાવંતઃ પર્વતાશ્ચૈવ વર્ષાંતે સમવસ્થિતાઃ

સ્વર્ગાદૌ કાંતિવિષ્ટાસ્તે સ્વભાવેનૈવ નાન્યથા ।
સપ્તદ્વીપા સમુદ્રાશ્ચ અન્યોન્યસ્યાનુમંડલમ્

સન્નિવિષ્ટાઃ સ્વભાવેન સમાવૃત્ય પરસ્પરમ્ ।
ભૂરાદ્યાશ્ચતુરો લોકાશ્ચંદ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ

પૂર્વવન્નિર્મમે બ્રહ્મા સ્થાવરાણીહ સર્વશઃ ।
કલ્પસ્ય ચાસ્ય બ્રહ્મા ચાસૃજદ્યઃ સ્થાનિનઃ સુરાન્

આપોગ્નિં પૃથિવીં વાયુમંતરિક્ષં દિવં તથા ।
સ્વર્ગં દિશઃ સમુદ્રાંશ્ચ નદીઃ સર્વાંસ્તુ પર્વતાન્

ઓષધીનામાત્મનશ્ચ આત્મનો વૃક્ષવીરુધામ્ ।
લવકાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહુર્ત્તાન્સંધિરાત્ર્યહાન્

અર્દ્ધમાસાંશ્ચ માસાંશ્ચ અયનાબ્દાન્ યુગાનિ ચ ।
સ્થાનાભિમાનિનશ્ચૈવ સ્થાનાનિચ પૃથક્પૃથક્

સ્થાનાત્મનસ્તુ સૃષ્ટ્વા ચ યુગાવસ્થા વિનિર્મમે ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચૈવ તથા યુગમ્

કલ્પસ્યાદૌ કૃતયુગે પ્રથમં સો ઽસૃજત્પ્રજાઃ ।
પ્રાગુક્તાશ્ચ મયા તુભ્યં પૂર્વ્વે કલ્પે પ્રજાસ્તુ તાઃ

તસ્મિન્સંવર્ત માને તુ કલ્પે દગ્ધાસ્તદગ્નિના ।
અપ્રાપ્તાયાસ્તપોલોકં પૃથિવ્યાં યાઃ સમાસત

આવર્તન્તે પુનઃ સર્ગે વીક્ષાર્થં તા ભવન્તિ હિ ।
વીક્ષ્યાર્થં તાઃ સ્થિતાસ્તત્ર પુનઃ સર્ગસ્ય કારણાત્

તતસ્તાઃ સૃજ્યમાનાસ્તુ સન્તાનાર્થં ભવન્તિ હિ ।
ધર્મ્માર્થ કામમોક્ષાણામિહ તાઃ સાધિતાઃ સ્મૃતાઃ

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ક્રમશો માનવાસ્તથા ।
તતસ્તે તપસા યુક્તાઃ સ્થાનાન્યાપૂરયન્પુરા

બ્રાહ્મણો મનવસ્તે વૈ સિદ્ધાત્માનો ભવન્તિ હિ ।
આસંગદ્વેષયુક્તેન કર્મણા તે દિવં ગતાઃ

આવર્તમાનાસ્તે દેહે સંભવન્તિ યુગે યુગે ।
સ્વકર્મ્મફલશેષેણ ખ્યાતાશ્ચૈવ તદાત્મકાઃ

સંભવન્તિ જને લોકાઃ કલ્પાગમનિબન્ધનાઃ ।
અપ્સુ યઃ કારણં તેષાં બોધયન્કર્મ્મણા તુ સઃ

કર્મ્મભિસ્તૈસ્તુ જાયન્તે જનલોકાચ્છુભાશુભૈઃ ।
ગૃહ્ણન્તિ તે શરીરાણિ નાનારૂપાણિ યોનિષુ

દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાંતાસ્તુ આપદ્યન્તે પરસ્પરમ્ ।
તેષાં મેધ્યાનિ કર્મ્માણિ પ્રાયશઃ પ્રતિપેદિરે

તસ્માદ્યન્નાંમરૂપાણિ તાન્યેવ પ્રતિપેદિરે ।
પુનઃ પુનસ્તે કલ્પેષુ જાયન્તે નામરૂપેણઃ

તતઃ સર્ગો હ્યુપસૃષ્ટિં સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણસ્તુ વૈ ।
તાઃ પ્રજા ધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

મિથુનાનાં સહસ્રં તુ મુખાત્સમભવત્કિલ ।
જનાસ્તે હ્યુપપદ્યન્તે સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સુતેજસઃ

ચક્ષુષો ઽન્યત્સહસ્રં તુ મિથુનાનાં સસર્જ્જ હ ।
તે સર્વે રજસોદ્રિક્તાઃ શુષ્મિણશ્ચાપ્યમર્ષિણઃ

સહસ્રમન્યદસૃજદ્ બાહૂનામસતાં પુનઃ ।
રજસ્તમોભ્યાસુદ્ધિક્તા ગૃહશીલાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

આયુષોંઽતે પ્રસૂયંતે મિથુનાન્યેવ વાસકૃત્ ।
કૂટકાકૂટકાશ્ચૈવ ઉત્પદ્યંતે મુમૂર્ષુણામ્

કુતઃ કુલમથોત્પાદ્ય તાઃ શરીરાણિ તત્યજુઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ કલ્પે ઽસ્મિન્મૈથુનાનાં ચ સંભવઃ

ધ્યાનેન મનસા તાસાં પ્રજાનાં જાયતે કૃતે ।
શબ્દાદિવિષયઃ શુદ્ધઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચલક્ષણમ્

ઇત્યેવં માનસૈર્ભાવૈઃ પ્રેષ્ઠં તિષ્ઠંતિ ચાપ્રજાઃ ।
તથાન્વયાસ્તુ સંભૂતા યૈરિદં પૂરિતં જગત્

સરિત્સરઃસમુદ્રાંશ્ચ સેવંતે પર્વતાનપિ ।
તદા તા હ્યલ્પસંતોષાયુદ્ધે તસ્મિંશ્ચરંતિ વૈ

પૃથ્વી રસવતી નામ આહારં વ્યાહરંતિ ચ ।
તાઃ પ્રજાઃ કામચારિણ્યો માનસીં સિદ્ધિમિચ્છતઃ

તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસામાસીત્કૃતે યુગે ।
ધર્માધર્મૌં તદા ન સ્તઃ કલ્પાદૌ પ્રથમે યુગે

સ્વેનસ્વેનાધિ કારેણ જજ્ઞિરે તુ યુગેયુગે ।
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવ્યસંખ્યયા

આદૌ કૃતયુગં પ્રાહુઃ સંધ્યાંશૌ ચ ચતુઃશતૌ ।
તતઃ સહસ્રશસ્તાસ્તુ પ્રજાસુ પ્રથિતાસ્વિહ

ન તાસાં પ્રતિઘાતો ઽસ્તિ ન દ્વંદ્વં નાપિ ચ ક્રમઃ ।
પર્વતોદધિવાસિન્યો હ્યનિકેતાશ્રયાસ્તુ તાઃ

વિશોકાઃ સત્ત્વબહુલા એકાંતસુખિનઃ પ્રજાઃ ।
તાશ્શશ્વત્ કામચરિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ

પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ ન તદાસન્સરીસૃપાઃ ।
નોદ્વિજા નોત્કટાશ્ચૈવ ધર્મસ્ય પ્રક્રિયા તુ સા

સમૂલ ફલપુષ્પાણિ વર્ત્તનાય ત્વશેષતઃ ।
સર્વૈકાન્તસુખઃ કાલો નાત્યર્થં હ્યુષ્ણશીતલઃ

મનો ઽભિલષિતઃ કામ સ્તાસાં સર્વત્ર સર્વદા ।
ઉત્તિષ્ઠંતિ પૃથિવ્યાં વૈ તેષાં ધ્યાનૈ રસાતલાત્

બલવર્ણકરી તેષાં જરારોગપ્રણાશિની ।
અસંસ્કાર્યૈઃ શરીરૈસ્તુ પ્રજાસ્તાઃ સ્થિરયૌવનાઃ

તાસાં વિના તુ સંકલ્પાજ્જાયંતે સિથુનાત્પ્રજાઃ ।
સમં જન્મ ચ રૂપં ચ પ્રીયંતે ચૈવ તાઃ સમાઃ

તદા સત્યમલોભશ્ચ સંતુષ્ટિશ્ચ ચ સુખં દમઃ ।
નિર્વિશેષાશ્ચ તાઃ સર્વા રૂપાયુઃશિલ્પચેષ્ટિતૈઃ

અબુદ્ધિપૂર્વિકા પૃત્તિઃ પ્રજાનાં ભવતિ સ્વયમ્ ।
અપ્રવૃત્તિઃ કૃતદ્વારે કર્મણઃ શુભપાપયોઃ

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાશ્ચ ન તદાસન્ન તત્કરાઃ ।
અનિચ્છાદ્વેષયુક્તાસ્તા વર્ત્તયન્તિ પરસ્પરમ્

તુલ્યરૂપાયુષઃ સર્વા અધમોત્તમવર્જિતાઃ ।
સુખપ્રાયા વિશોકાશ્ચ ઉત્પદ્યંતે કૃતે યુગે

લાભાલાભૌ ન વા સ્યાતાં મિત્રામિત્રૌ પ્રિયાપ્રિયૌ ।
મનસા વિષયસ્તાસાં નિરીહાણાં પ્રવર્તતે

નાતિ હિંસતિ વાન્યોન્યં નાનુગૃઙ્ણંતિ વૈ તદા

જ્ઞાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઉચ્યતે ।
પવૃત્તં દ્વાપરે યુદ્ધં સ્તેયમેવ કલૌ યુગે

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરં તુ રજસ્તમઃ ।
કલિસ્તમસ્તુ વિજ્ઞેયં ગુણવૃત્તં ગુમેષુ તત્

કાલઃ કૃતયુગે ત્વેષ તસ્ય સન્ધ્યાં નિબોધત ।
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્

સાધ્યાંશૌ તસ્ય દિવ્યાનિ શતાન્યષ્ટૌ તુ સંખ્યયા ।
ચત્વાર્યૈવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં મોનુષાણિ તુ

તદા તાસુ ભવંત્યાશુ નોત્ક્રોશાચ્ચ વિપર્યયાઃ ।
તતઃ કૃત્યુગે તસ્મિન્ સસંધ્યાંશે ગતે તદા

પાદાવશિષ્ટો ભવતિ યુગધર્મસ્તુ સર્વશઃ ।
સન્ધ્યાયાસ્તુ વ્યતીતાયાઃ સાંધ્યઃ કાલો યુગસ્ય સઃ

પાદમિશ્રાવશિષ્ટેન સંધ્યાધર્મે પુનઃ પુનઃ ।
એવં કૃતયુગે તસ્મિન્નિશ્શેષેંતર્દધે તદા

તસ્યાં ચ સન્ધૌ નષ્ટાયાં માનસી ચાભવત્પ્રજા ।
સિદ્ધિરન્યયુગે તસ્મિંસ્ત્રેતાખ્યે ઽનંતરે કૃતાત્

સર્ગાદૌ યા મયાષ્ટૌ તુ માનસ્યો વૈ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અષ્ટૌ તાઃ ક્રમયોગેન સિદ્ધયો યાંતિ સંક્ષયમ્

કલ્પાદૌ માનસી હ્યેકા સિદ્ધિર્ભવતિ સા કૃતે ।
મન્વંતરેષુ સર્વેષુ ચતુર્યુગવિભાગશઃ

વર્ણાશ્રમાચારકૃતઃ કર્મસિદ્ધ્યુદ્ભવઃ કૃતઃ ।
સંધ્યા કૃતસ્ય પાદેન સંક્ષેપેણ વશાત્તતઃ

કૃતસંધ્યાંશકા હ્યેતે ત્રીનાદાય પરસ્પરમ્ ।
હીયંતે યુગધર્માસ્તે તપઃશ્રુતબલાયુષઃ

કૃતે કૃતાશે ઽતીતે તુ વભૂવ તદનન્તરમ્ ।
ત્રેતાયુગસમુત્પત્તિઃ સાંશા ચ ઋષિસત્તમાઃ

તસ્મિન્ ક્ષીણે કૃતાંશે વૈ તાસુ શિષ્ટાસુ સપ્તસુ ।
કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાયાસ્ત્રેતાયાઃ પ્રસુખે તદા

પ્રણશ્યતિ તદા સિદ્ધિઃ કાલયોગેન નાન્યથા ।
તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રનષ્ટાયામન્યા સિદ્ધિરજાયત

અપાંશૌ તૌ પ્રતિગતૌ તદા મેઘાત્માના તુ વૈ ।
મેઘેભ્યઃ સ્તનયિતૃભ્યઃ પ્રવૃત્તં પૃષ્ટિસર્જનમ્

સકૃદેવ તયા વૃષ્ટ્યા સંસિદ્ધે પૃષિવીતલે ।
પ્રજા આસંસ્તતસ્તાસાં વૃક્ષશ્ચ ગૃહ સંજ્ઞિતાઃ

સર્વઃ પ્રત્યુપભોગસ્તુ તાસાં તેભ્યો વ્યજાયત ।
વર્ત્તયંતેસ્મ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ

તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યયાત્ ।
સંગલોલાત્મકો ભાવસ્તદા હ્યાકસ્મિકો ઽભવત્

યત્તદ્ભવતિ નારીણાં જીવિતાંતે તદાર્તવમ્ ।
તદા તદ્વૈ ન ભવતિ પુનર્યુગબલેન તુ

તાસાં પુનઃ પ્રવૃત્તં તન્માસિમાસિ તદાર્તવમ્ ।
તતસ્તેનૈવ યોગેન વર્ત્તતે મૈથુનં તદા

તેષાં તત્કા લભાવિત્વાન્માસિમાસ્યુપગચ્છતામ્ ।
અકાલે ચાર્તવોત્પત્ત્યા ગર્ભોત્પત્તિસ્તદાભવત્

વિપર્યયેણ તેષાં તુ તેન તત્કાલ ભાવિતા ।
પ્રણશ્યંતિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ

તતસ્તેષુ પ્રનષ્ટેષુ વિભ્રાંતા વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ।
અભિધ્યાયંતિ તાઃ સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

પ્રાદુર્બભૂવુસ્તેષાં તુ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ ।
વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયંતે ફલાન્યાભરણાનિ ચ

તથૈવ જાયતે તેષાં ગન્ધર્વાણાં રસાન્વિતમ્ ।
આન્વીક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ

તેન તા વર્ત્તયન્તિ સ્મમુખે ત્રેતાયુગસ્ય વૈ ।
ત્દૃષ્ટપુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજાસ્તા વિગતજ્વરાઃ

તતઃ કાલાંતરેપ્યેવં પુનર્લોભાવૃતાઃ પ્રજાઃ ।
વૃક્ષાંસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણંત મધુ વા માક્ષિકં બલાત્

તાસાં તેનાપચારેણ પુનર્લોભકૃતેન વૈ ।
પ્રનષ્ટા પ્રભુણા સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ ક્વચિત્ક્વચિત્

તસ્યામેવાલ્પશિષ્ટાયાં સિદ્ધ્યાં કાલવશાત્તદા ।
વર્ત્તંતે ચાનયા તાસાં દ્વંદ્વાન્યત્યુત્થિતાનિ તુ

શીતવાતાતપાસ્તીવ્રાસ્તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
દ્વંદ્વૈસ્તૈઃ પીડ્યમાનાસ્તુ ચુક્રુશુરાવૃણાનિ વા

કૃત્વા દ્વન્દ્વપ્રતીયાતં નિકેતાનિ વિચેતસઃ ।
પૂર્વ નિકામચારાસ્તે હ્યનિકેતા યથાભવન્

યથાયોગં યથાપ્રીતિ નિકેતેષ્વવસન્પુરા ।
મધુધુન્વત્સુ નિષ્ઠેષુ પર્વતેષુ નદીષુ ચ

સંશ્રયંતિ ચ દુર્ગાણિ ધન્વપાવર્તમૌદકમ્ ।
યથાજોષં યથાકામં સમેષુ વિષમેષુ ચ

આરબ્ધાસ્તાન્નિકેતાન્વૈ કર્તું શીતોષ્ણવારણાત્ ।
તતસ્તાન્નિર્મયામાસુઃ ખેટાનિ ચ પુરાણિ ચ

ગ્રામાંશ્ચૈવ યથાભાગં તથૈવ નગરાણિ ચ ।
તેષામાયામવિષ્કંભાઃ સન્નિવેશાંતરાણિ ચ

ચક્રુસ્તદા યથાજ્ઞાનં મીત્વામીત્વાત્મનોગુલૈઃ ।
માનાર્થાનિ પ્રમાણાનિ તદા પ્રભૃતિ ચક્રિરે

યયાંગુલપ્રદેશાંસ્ત્રીન્હસ્તઃ કિષ્કું ધનૂંષિ ચ ।
દશ ત્વંગુલપર્વાણિ પ્રાદેશ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

અંગુષ્ઠસ્ય પ્રદેશિન્યા વ્યાસપ્રાદેશ ઉચ્યતે ।
તાલઃ સ્મૃતો મધ્યમયા ગોકર્ણશ્ચાપ્યનામયા

કનિષ્ઠયા વિતસ્તિસ્તુ દ્વાદશાંગુલ ઉચ્યતે ।
રત્નિરંગુલપર્વાણિ સંખ્યયા ત્વેકવિશતિઃ

ચત્વારિ વિંશતિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદંગુલાનિ તુ ।
કિષ્કુઃ સ્મૃતો દ્વિરત્નિસ્તુ દ્વિચત્વારિંશદંગુલઃ

ચતુર્હસ્તો ધનુર્દ્દંડો નાલિકા યુગમેવ ચ ।
ધનુઃસહસ્ત્રે દ્વે તત્ર ગવ્યૂતિસ્તૌઃ કૃતા તદા

અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનં તૈર્વિભાવિતમ્ ।
એતેન યોજનેનેહ સન્નિવેશાસ્તતઃ કૃતાઃ

ચતુર્ણામથ દુર્ગાણાં સ્વયમુત્થાનિ ત્રીણિ ચ ।
ચતુર્થ કૃતિમં દુગ તસ્ય વક્ષ્યામિ નિર્ણયમ્

સોત્સેધરંધ્રપ્રાકારં સર્વતઃ ખાતકાવૃતમ્ ।
રુચકઃ પ્રતિકદ્વારં કુમારીપુરમેવ ચ

દ્વિહસ્તઃ સ્રોતસાં શ્રેષ્ઠં કુમારીપુરમઞ્ચતાન્ ।
હસ્તસ્રોતો દશશ્રેષ્ઠો નવહસ્તોષ્ટ એવ ચ

ખેટાનાં ચ પુરાણાં ચ ગ્રામાણાં ચૈવ સર્વશઃ ।
ત્રિવિધાનાં ચ દુર્ગાણાં પર્વતોદકધન્વિનામ્

કૃત્રિમાણાં ચ દુર્ગાણાં વિષ્કમ્ભાયામમેવ ચ ।
યોજનાદર્દ્ધવિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાધિકાયતમ્

પરમાર્દ્ધાર્દ્ધમાયામં પ્રાગુદક્પ્લવનં પુરમ્ ।
છિન્નકર્ણવિકર્ણં ચ વ્યજનાકૃતિસંસ્થિતમ્

વૃત્તં વજ્રં ચ દીર્ઘ ચ નગરં ન પ્રશસ્યતે ।
ચતુરસ્રયુતં દિવ્યં પ્રશસ્તં તૈઃ પુરં કૃતમ્

ચતુર્વિંશત્પરં હ્રસ્વં વાસ્તુ વાષ્ટશતં પરમ્ ।
અત્ર મધ્યં પ્રશંસંતિ હ્રસ્વં કાષ્ઠવિવર્જ્જિતમ્

અથ કિષ્કુશતાન્યષ્ટૌ પ્રાહુર્મુખ્યં નિવેશનમ્ ।
નગરાદર્દ્ધવિષકંભઃ ખેટં પાનં તદૂર્દ્ધતઃ

નગરાદ્યોજનં ખેટં ખેટાદ્ગામોર્દ્ધયોજનમ્ ।
દ્વિક્રોશઃ પરમા સીમા ક્ષેત્રસીમા ચતુર્દ્ધનુઃ

વિંશદ્ધનૂંષિ વિસ્તીર્ણો દિશાં માર્ગસ્તુ તૈઃ કૃતઃ ।
વિંશદ્ધનુર્ગ્રામમાર્ગઃ સીમામાર્ગો દશૈવ તુ

ધનૂંષિ દશ વિસ્તીર્ણઃ શ્રીમાન્ રાજપથઃ કૃતઃ ।
નૃવાજિરથનાગાનામસંબાધસ્તુ સંચરઃ

ધનૂંષિ ચાપિ ચત્વારિ શાખારથ્યાશ્ચ તૈર્મિતાઃ ।
ત્રિકા રથ્યોપરથ્યાઃ સ્યુર્દ્વિકા શ્ચાપ્યુપરત્યકાઃ

જંઘાપથશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રિપદં ચ ગૃહાંતરમ્ ।
ધૃતિમાર્ગસ્તૂર્દ્ધષષ્ઠં ક્રમશઃ પદિકઃ સ્મૃતઃ

અવસ્કારપરીવારઃ પાદમાત્રં સમંતતઃ ।
કૃતેષુ તેષુ સ્થાનેષુ પુનર્ગેહગૃહાણિ વૈ

યથા તે પૂર્વમાસંશ્ચ વૃક્ષાસ્તુ ગૃહ સંસ્થિતાઃ ।
તથા કર્તું સમારબ્ધાશ્ચિંતયિત્વા પુનઃ પુનઃ

વૃક્ષસ્યાર્વાગ્ગતાઃ શાખા ઇતશ્ચૈવાપરા ગતાઃ ।
અત ઊર્દ્ધ ગતાશ્ચાન્યા એવં તિર્યગ્ગતાઃ પરા

બુદ્ધ્યાન્વિષ્ય યથાન્યાયં વૃક્ષશાખા ગતા યથા ।
યથા કૃતાસ્તુ તૈઃ શાખાસ્ત સ્માચ્છાલાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

એવં પ્રસિદ્ધાઃ શાખાભ્યઃ શાલોશ્ચૈવ ગૃહાણિ ચ ।
તસ્માત્તાશ્ચ સ્મૃતાઃ શાલાઃ શાલાત્વં તાસુ તત્સ્મૃતમ્

પ્રસીદંતિ યતસ્તેષુ તતઃ પ્રાસાદસંજ્ઞિતઃ ।
તસ્માદ્ ગૃહાણિ શાલાશ્ચ પ્રાસાદાશ્ચૈવ સંજ્ઞિતા

કૃત્વા દ્વંદ્વાભિઘાતાસ્તાન્ત્વાર્તોપાયમચિંતયાન્ ।
નષ્ટેષુ મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા

વિષાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાઃ સૃષ્ટાસ્તુ દર્શિતાઃ ।
તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે તદા

સર્વાર્થસાધકા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ ।
તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ મિષ્ટગતાનિ ચ

એવં નયઃ પ્રવૃત્તસ્તુ દ્વિતીયે વૃષ્ટિસર્જને ।
યે પરસ્તાદપાં સ્તોકાઃ સંપાતાઃ પુથિવીતલે

અપાં ભૂમેસ્તુ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદાભવન્ ।
પુષ્પમૂલફલિન્યસ્તુ ઓષધ્યસ્તા હિ જજ્ઞિરે

અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રાભ્યારમ્યાશ્ચતુર્દ્દશ ।
ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે

પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ ત્રેતાયાં માયાયામૌષધસ્ય વા ।
તદૌષધેન વર્તંતે પ્રજાસ્ત્રેતા મુખે તદા

તતઃ પુનરભૂત્તાસાં રાગો લોભસ્તુ સર્વદા ।
અવશ્યભાવિનાર્થેન ત્રેતાયુગવશેન ચ

તતસ્તે પર્યગૃહ્ણંસ્તુ નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ ।
વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્ય તુ યથાબલમ્

સિદ્ધાત્માનસ્તુ યે પૂર્વં વ્યાખ્યાતા વઃ કૃતે મયા ।
બ્રહ્મણો માનસાસ્તે વૈ ઉત્પન્ના યે જનાદિહ

શાંતા યે શુષ્મિણશ્ચૈવ કર્મિણો દુઃખિતાસ્તથા ।
તત આવર્ત્તમાનાસ્તે ત્રેતાયાં જજ્ઞિરે પુનઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃશૂદ્રા દ્રોહજનાસ્તથા ।
ભાવિતાઃ પૂર્વજાતીષુ ખ્યાત્યા તે શુભપાપયોઃ

તતસ્તે પ્રબલા યે તુ સત્યશીલા અહિંસકાઃ ।
વીતલોભા જિતાત્માનો નિવસંતિ સ્મૃતેષુ વૈ

પરિગ્રહં ન કુર્વંતિ વદંતસ્તુ ઉપસ્થિતાઃ ।
તેષાં કર્માણિ કુર્વંતિ તેભ્યશ્ચૈવાબલાશ્ચ યે

પરિચર્યાસુ વર્ત્તન્તે તેભ્યશ્ચાન્યે ઽલ્પતેજસઃ ।
એવં વિપ્રતિપન્નેષુ પ્રપન્નેષુ પરસ્પરમ્

તેન દોષેણ વૈ શાંતા ઓષધ્યો નિતરાં તદા ।
પ્રનષ્ટા ગૃહ્યમાણા વૈ મુષ્ટિભ્યાં સિકતા યથા

અથાસ્ય તુ યુગબલાદ્ગામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દ્દશ ।
ફલૈર્ગૃહ્ણંતિ પુષ્પૈશ્ચ તથા મૂલૈશ્ચ તાઃ પુનઃ

તતસ્તાસુ પ્રનષ્ટાસુ વિભ્રાંતાસ્તાઃ પ્રજાસ્તદા ।
ક્ષુધાવિષ્ટાસ્તદા સર્વા જગ્મુસ્તા વૈ સ્વયમ્ભુવમ્

વૃત્ત્યર્થમભિલિપ્સંત્યો હ્યાદૌ ત્રેતાયુગસ્ય તાઃ ।
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ જ્ઞાત્વા તાસાં મનીષિતમ્

પુષ્ટિપ્રત્યક્ષદૃષ્ટેન દર્શનેન વિચાર્ય સઃ ।
ગ્રસ્તાઃ પૃથિવ્યા ત્વોષધ્યો જ્ઞાત્વા પ્રત્યરૂહત્પુનઃ

કૃત્વા વત્સં સમેરું તુ દુદોહ પૃથિવીમિમામ્ ।
દુગ્ધેયં ગૌસ્તદા તેન બીજાનિ વસુધાતલે

જજ્ઞિરે તાનિ બીજાનિ ગ્રામારણ્યાસ્તુ તાઃ પ્રભુઃ ।
ઓષધ્યઃ ફલપાકાતાઃ ક્ષણસપ્તવશાસ્તુ તાઃ

વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમાશ્ચણકાસ્તિલાઃ ।
પ્રિયંગવ ઉદારાસ્તે કોરદુષ્ટાઃ સવામકાઃ

માષા મુદ્ગા મસૂરાસ્તુ નીવારાઃ સકુલત્થકાઃ ।
હરિકાશ્ચરકાશ્ચૈવ ગમઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેતા ઓષધીનાં તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ સ્મૃતાઃ ।
શ્યામાકાશ્ચૈવ નીવારા જર્તિલાઃ સગવેધુકાઃ

કુરુવિંદો વેણુયવાસ્તા માતીર્કાટકાઃ સ્મૃતાઃ ।
ગ્રામારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યસ્તુ ચતુર્દશ

ઉત્પન્નાઃ પ્રથમસ્યૈતા આદૌ ત્રેતાયુગસ્ય હ ।
અફાલકૃષ્ટાસ્તાઃ સર્વા ગ્રામ્યારણ્યશ્ચતુર્દ્દશ

વૃક્ષગુલ્મલતાવલ્લ્યો વીરુધસ્તૃણજાતયઃ ।
મૂલૈઃ ફલૈશ્ચ રોહૈશ્ચગૃહ્ણન્પુષ્ટાશ્ચ યત્ફલમ્

પૃથ્વી દુગ્ધા તુ બીજાનિ યાનિ પૂર્વં સ્વયંભુવા ।
ઋતુપુષ્પફલાસ્તા વૈ ઓષધ્યો જજ્ઞિરે ત્વિહ

યદા પ્રસૃષ્ટા ઓષધ્યો ન પ્રથંતીહ યાઃ પુનઃ ।
તતસ્તાસાં ચ પૃત્ત્યર્થૈ વાર્તોપાયં ચકાર હ

તાસાં સ્વયંભૂર્ભગવાન્ હસ્તસિદ્ધિં સ્વકર્મજામ્ ।
તતઃ પ્રભૃતિ ચૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે

સંસિદ્ધકાયો વાર્તાયાં તતસ્તાસાં પ્રજાપતિઃ ।
મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યયારક્ષત્પરસ્પરમ્

યે વૈ પરિગ્રહીતારસ્તાસામાસન્બલીયસઃ ।
ઇતરેષાં કૃતત્રાણાન્ સ્થાપયામાસ ક્ષત્રિયાન્

ઉપતિષ્ઠંતિ તાવંતો યાવન્તો નિર્મિતાસ્તથા ।
સત્યં બૂત યથાભૂતં ધ્રુવં વો બ્રહ્મણાસ્તુ તાઃ

યે ચાન્યે હ્યબલાસ્તેષાં સંરક્ષાકર્મ્મણિ સ્થિતાઃ ।
ક્રીતાનિ નાશયંતિ સ્મ પૃથિવ્યાં તે વ્યવસ્થિતાઃ

વૈશ્યાનિત્યેવ તાનાહુઃ કીનાશાન્વૃત્તિસાધકાન્ ।
સેવંતશ્ચ દ્રવંતશ્ચ પરિચર્યાસુ યે રતાઃ

નિસ્તેજસો ઽલ્પવીર્યાશ્ચ શૂદ્રાંસ્તાનબ્રવીચ્ચ સઃ ।
તેષાં કર્માણિ ધર્માંશ્ચ બ્રહ્મા તુ વ્યદધાત્પ્રભુઃ

સંસ્થિત્યાં તુ કૃતાયાં હિ યાતુર્વર્ણ્યસ્ય તેન વૈ ।
પુનઃ પ્રજાસ્તુ તા મોહાદ્ધર્મ્મં તં નાન્વપાલયન્

વર્ણધર્મૈશ્ચ જીવંત્યો વ્યરુદ્ધ્યંત પરસ્પરમ્ ।
બ્રહ્મા બુદ્ધા તુ તત્સર્વં યાથાતથ્યેન સ પ્રભુઃ

ક્ષત્રિયાણાં બલં દંડં યુદ્ધમાજીવ્યમાદિશત્ ।
યાજનાધ્યાપને બ્રહ્મા તથા દાનપ્રતિગ્રહમ્

બ્રાહ્મણાનાં વિભુસ્તેષાં કર્માણ્યેતા ન્યથાદિશત્ ।
પાશુપાલ્યં ચ વાણિજ્યં કૃષિં ચૈવ વિશાં દદૌ

શિલ્પાજીવભૃતાં ચૈવ શૂદ્રાણાં વ્યદધાત્પુનઃ ।
સામાન્યાનિ ચ કર્માણિ બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં પુનઃ

યજનાધ્યાપને દાનં સામાન્યાનીતરેષુ ચ ।
કર્માજીવં તુ વૈ દત્ત્વા તેષામિહ પરસ્પરમ્

તેષાં લોકાંતરે મૂર્ધ્નિ સ્થાનાનિ વિદધે પુનઃ ।
પ્રાજાપત્યં દ્વિજાતીનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્

સ્થાનમૈદ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્ ।
વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વસ્વકર્મોપજીવિનામ્

ગાંધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યે ચ તિષ્ઠતામ્ ।
સ્થાનાન્યેતાનિ વર્ણાનાં યોગ્યાચારવતાં સતામ્

સંસ્થિત્યાં સુકૃતાયાં વૈ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય તસ્ય તત્ ।
વર્ણાસ્તુ દંડભયતઃ સ્વેસ્વે વર્ણ્યે વ્યવસ્થિતાઃ ।
તતઃ સ્થિતેષુ વર્ણેષુ સ્થાપયામાસ હ્યાશ્રમાન્

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા ।
આશ્રમાશ્ચતુરો હ્યેતાન્પૂર્વવત્સ્થાપયન્પ્રભુઃ

વર્ણકર્માણિ યે કેચિત્તેષામિહ ચતુર્ભવઃ ।
કૃતકર્મ્મ કૃતાવાસા આશ્રમાદુપભુઞ્જતે

બ્રહ્મા તાન્સ્થાપયામાસ આશ્રમાન્ ભ્રામતામતઃ ।
નિર્દ્દિદેશ તતસ્તેષાં બ્રહ્મા ધર્માન્પ્રભા ષતે

પ્રસ્થાનાનિ તુ તેષાં ચ યમાન્સનિયમાંસ્તથા ।
ચતુર્વર્ણાત્મકઃ પૂર્વં ગૃહસ્થસ્યાશ્રમઃ સ્થિતઃ

ત્રયાણા માશ્રમાણાં ચ વૃત્તિયોનીતિ ચૈવ હિ ।
યથાક્રમં ચ વક્ષ્યામિ વ્રતૈશ્ચ નિયમૈસ્તથા

દારાગ્નયશ્ચાતિથય ઇષ્ટાઃ શ્રાદ્ધક્રિયાઃ પ્રજાઃ ।
ઇત્યેષ વૈ ગૃહસ્થસ્ય સમાસાદ્ધર્મસંગ્રહઃ

ઢંડી ચ મેખલી ચૈવ અધઃશાયી તથાજિની ।
ગુરુશુશ્રૂષણં ભૈક્ષ્યંવિદ્યાર્થી બ્રહ્મચારિણઃ

ચીરપત્રાજિનાનિ સ્યુર્વનમૂલફલૌષધૈઃ ।
ઉભે સંધ્યે વગાહશ્ચ હોમશ્ચારણ્યવાસિનામ્

વિપન્નમુસલે ભૈક્ષ્યમાસ્તેયં શૌચમેવ ચ ।
અપ્રમાદો ઽવ્યવાયશ્ચ દયા ભૂતેષુ ચ ક્ષમા

શ્રવણં ગુરુશુશ્રૂષા સત્યં ચ દશમં સ્મૃતમ્ ।
દશલક્ષણકો હ્યેષ ધર્મઃ પ્રોક્તઃ સ્વયંભૂવા

ભિક્ષોર્વ્રતાનિ પંચાત્ર ભૈક્ષ્યવેદવ્રતાનિ ચ ।
તેષાં સ્થાનાન્યશુષ્મિં ચ સંસ્થિતાના મચષ્ટ સઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
સ્મૃતં તેષાં તુ યત્ સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

સપ્તર્ષીણા તુ યત્સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ ।
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃક્ષયમ્

યોગિનામકૃતં સ્થાનં તાનાજિત્બા ન વિદ્યતે ।
સ્થાનાન્યાશ્રમિણસ્તાનિ બ્રહ્મસ્થાનસ્થિતાનિ તુ

ચત્વાર એવ પંથાનો દેવયાનાનિ નિર્મિતાઃ ।
પંથાનઃ પિતૃયાનાસ્તુ સમૃતાશ્ચત્વાર એવ તે

બ્રહ્મણાં લોકતન્ત્રેણ આદ્યે મન્વન્તરે પુરા ।
પંથાનો દેવયાના યે તેષાં દ્વારં રંવિઃ સ્મૃતઃ ।
તથૈવ પિતૃયાનાનાં ચન્દ્રમા દ્વારમુચ્યતે

એવં વર્ણાશ્રમાણાં ચ પ્રવિભાગે કૃતે તદા ।
યદા પ્રજા ના વર્દ્ધંત વર્ણધર્મસમાસિકાઃ

તતો ઽન્યાં માનસીં સ્વાં વૈ ત્રેતામધ્યે ઽસૃજત્પ્રજાઃ ।
આત્મનસ્તુ શરીરેભ્યસ્તુલ્યાશ્ચૈવાત્મના તુ તાઃ

તસ્મિસ્ત્રેતાયુગે ત્વાદ્યે મધ્યં પ્રાપ્તે ક્રમેણ તુ ।
તતો ઽન્યાં માનસીં સો ઽથ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે

તતઃ સત્ત્વરજોદ્રિક્તાઃ પ્રજાઃ સહ્યસૃજત્પ્રભુઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વાર્ત્તાનાં સાધકાશ્ચ યાઃ

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનવસ્તથા ।
યુગાનુરૂપા ધર્મેણ યૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ

ઉપસ્થિતે તદા તસ્મિન્ સૃષ્ટિવર્ગે સ્વયંભુવઃ ।
અભિધ્યાય પ્રજા બ્રહ્મા નાનાવીર્યાઃ સ્વમાનસીઃ

પૂર્વોક્તા યા મયા તુભ્યં જનાનીકં સમાશ્રિતાઃ ।
કલ્પે ઽતીતે પુરાણ્યાસીદ્દેવાદ્યાસ્તુ પ્રજા ઇહ

ધ્યાયતસ્તસ્ય તાનીહ સંભૂત્યર્થમુપસ્તિતાઃ ।
મન્વંતરક્રમેણેહ કનિષ્ઠાઃ પ્રથમેન તાઃ

ખ્યાતાસ્તુ વંશ્યૈરેતૈસ્તુ પૂર્વં યૈરિહ ભાવિતાઃ ।
કુશલાકુશલૈઃ કંદૈરક્ષીણૈસ્તૈસ્તદા યુતાઃ

તત્કર્મફલદોષેણ હ્યુપબાધાઃ પ્રજજ્ઞિરે ।
દેવાસુરપિતૄંશ્ચૈવ યક્ષૈર્ગન્ધર્વમાનુષૈઃ

રાક્ષસૈસ્તુ પિશાચૈસ્તૈઃ પશુપક્ષિસરીસૃપૈઃ ।
વૃક્ષનારકકીટાદ્યૈસ્તૈસ્તૈઃ સર્વૈરુપસ્થિતાઃ ।
આહારાર્થં પ્રજાનાં વૈ વિદાત્માનો વિનિર્મમે