બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.6

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે પ્રથમે પ્રક્રિયાપાદે લોકકલ્પનં નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
ઇત્યેવં પ્રથમં પાદં પ્રકૃત્યર્થં પ્રકીર્તિતમ્ ।
શ્રુત્વા તુ સંહૃષ્ટમનાઃ કાપેયઃ સંશયાયતિ

આરાધ્ય વચસા સૂતં તસ્યાર્થ ત્વપરાં કથામ્ ।
અથ પ્રબૃતિ કલ્પજ્ઞઃ પ્રતિસંધિઃ પ્રચક્ષતે

સમતીતસ્ય કલ્પસ્ય વર્તમાનસ્ય ચાનયોઃ ।
કલ્પયોરન્તરં યત્ર પ્રતિસંધિશ્ચ યસ્તયોઃ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ યથાવત્કુશલો હ્યસિ

કાપેયેનૈવમુક્તસ્તુ સૂતઃ પ્રવદતાં વરઃ ।
ત્રૈલોક્યસ્યોદ્ભવં કૃત્સ્નમાખ્યાતુમુપચક્રમે

સૂત ઉવાચ
અત્ર વૈ વર્ણયિષ્યામિ યાથાતથ્યેન સુવ્રતાઃ ।
કલ્પં ભૂતં ભવિષ્યં ચ પ્રતિસંધિશ્ચ યસ્તયોઃ

મન્વન્તરાણિ કલ્પેષુ યાનિ યાનિ ચ સુવ્રતાઃ ।
યશ્ચાયં વર્તતે કલ્પો વારાહઃ સાંપ્રતઃ શુભઃ

અસ્માત્કલ્પાત્તુ યઃ પૂર્વઃ કલ્પો ઽતીતઃ સનાતનઃ ।
તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પસ્ય મધ્યાવસ્થાં નિબોધત

પ્રત્યાગતે પૂર્વકલ્પે પ્રતિસંધિં વિનાનઘાઃ ।
અન્યઃ પ્રવર્ત્તતે કલ્પો જનલોકાદયઃ પુનઃ

વ્યુચ્છિન્નપ્રતિસંધિસ્તુ કલ્પાત્કલ્પઃ પરસ્પરમ્ ।
વ્યુચ્છિદ્યન્તે પ્રજાઃ સર્વાઃ કલ્પાન્તે સર્વશસ્તદા

તસ્માત્કલ્પાત્તુ કલ્પસ્ય પ્રતિસંધિર્ન વિદ્યતે ।
મન્વન્તરે યુગાખ્યાનામવિચ્છિન્નાસ્તુ સંધયઃ

પરસ્પરાત્ પ્રવર્તન્તે મન્વન્તરયુગૈઃ સહ ।
ઉક્તા યે પ્રક્રિયાર્થેન પૂર્વકલ્પાઃ સમાસતઃ

તેષાં પરાર્દ્ધકલ્પાનાં પૂર્વે યસ્માત્તુ યઃ પરઃ ।
આસીત્કલ્પે વ્યતીતે વૈ પરર્દ્ધાત્પરમસ્તુ યઃ

કલ્પાસ્ત્વન્યે ભવિષ્યા યે હ્યપરાર્દ્ધગુણીકૃતાઃ ।
પ્રથમઃ સાંપ્રતસ્તેષાં કલ્પોં યો વર્તતે દ્વિજાઃ

અસ્મિન્પૂર્વે પરાર્દ્ધે તુ દ્વિતીયઃ પર ઉચ્યતે ।
એષ સંસ્થિતકાલસ્તુ પ્રત્યાહારસ્તતઃ સ્મૃતઃ

અસ્માત્કલ્પાત્તતઃ પૂર્વં કલ્પો ઽતીતઃ પુરાતનઃ ।
ચતુર્યુગસહસ્રતિ સહ મન્વન્તરૈઃ પુરા

ક્ષીણે કલ્પે તતસ્તસ્મિન્ દાહકાલ ઉપસ્થિતે ।
તસ્મિન્કાલે તદા દેવા આસન્વૈમાનિકાસ્તુ યે

નક્ષત્રગ્રહતારાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યાદયસ્તુ તે ।
અષ્ટાવિંશતિરેવૈતાઃ કોટ્યસ્તુ સુકૃતાત્મ નામ્

મન્વન્તરે યથૈકસ્મિન્ ચતુર્દ્દશસુ વૈ તથા ।
ત્રીણિ કોટિશતાન્યાસન્ કોટ્યો દ્વિનવતિસ્તથા

અથાધિકાસપ્ત તિશ્ચ સહસ્રાણાં પુરા સ્મૃતા ।
એકૈકસ્મિંસ્તુ કલ્પે વૈ દેવા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ

અથ મન્વન્તરેષ્વાસંશ્ચતુર્દશસુ ખે દિવિ ।
દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો ઽમૃતપાસ્તથા

તેષામનુચરાશ્ચૈવ પત્ન્યઃ પુત્રાસ્તથૈવ ચ ।
વર્ણાશ્રમાતિરિક્તાશ્ચ તસ્મિન્કાલે તુ ખે સુરાઃ

તૈસ્તૈઃ સાયુજ્યગૈઃ સાર્દ્ધ પ્રાપ્તે વસ્તુમયે તદા ।
તુલ્યનિષ્ઠાભવન્સર્વે પ્રાપ્તે હ્યાભૂતસંપ્લવે

તતસ્તે ઽવશ્યભાવિત્વાદૂ બુદ્ધ્યાઃ પર્યા યમાત્મનઃ ।
ત્રૈલોક્યવાસિનો દેવા ઇહ તાનાભિમાનિનઃ

સ્થિતિકાલે તદા પૂર્ણે આસન્ને પશ્ચિમોત્તરે ।
કલ્પાવસાનિકા દેવાસ્ત સ્મિનપ્રાપ્તે હ્યુપપ્લવે

તદોત્સુકા વિષાદેંન ત્યક્તસ્થાનાનિ ભાગશઃ ।
મહર્લોકાય સંવિગ્નાસ્તતસ્તે દધિરે મનઃ

તે યુક્તા નુપપદ્યન્તે મહતીં ચ શરીરિકે ।
વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

તૈઃ કલ્પવાસિભિઃ સાર્દ્ધં મહાનાસાદિતસ્તદા ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈસ્તદ્ભવૈશ્ચાપરૈર્જનૈઃ

ગત્વા તુ તે મહાર્લોકં દેવસંઘાશ્ચતુર્દ્દશ ।
સ્તતસ્તે જનલોકાય સોદ્વેગા દધિરે મનઃ

એતેન ક્રમયોગેન યયુસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।
એવં દેવયુગાનાં તુ સહસ્રાણિ પરસ્પરમ્

વિશુદ્ધિબહુલાઃ સર્વે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ ।
તૈઃ કલ્પવાસિભિઃ સાર્દ્ધં જન આસાદિતસ્તુ વૈ

તત્ર કલ્પાન્દશ સ્થિત્વા સત્યં ગચ્છન્તિ વૈ પુનઃ ।
ગત્વા તે બ્રહ્મલોકં વૈ અપરાવર્ત્તિનીં ગતિમ્

આધિપત્યં વિમાને વૈ ઐશ્વર્યેણ તુ તત્સમાઃ ।
ભવન્તિ બ્રહ્મણા તુલ્યા રૂપેણ વિષયેણ ચ

તત્ર તે હ્યવતિષ્ઠન્ત પ્રીતિયુક્તાશ્ચ સંયમાન્ ।
આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય મુચ્યન્તે બ્રહ્મણા સહ

અવશ્યભાવિનાર્થેન પ્રાકૃતેનૈવ તે સ્વયમ્ ।
માનાર્ચનાભિઃ સંબદ્ધાસ્તદા તત્કાલભાવિતાઃ

સ્વપતો બુદ્ધિપૂર્વં તુ બોધો ભવતિ વૈ યથા ।
તથાતુ ભાવિતે સેવાં તથાનન્દઃ પ્રવર્તતે

પ્રત્યાહારૈસ્તુ ભોદાનાં યેષાં ભિન્નાનિ શુષ્મિણામ્ ।
તૈઃ સાર્દ્ધ વર્દ્ધતે તેષાં કાર્યાણિ કરણાનિ ચ

નાના ત્વદર્શિનાં તેષાં બ્રહ્મલોકનિવાસિનામ્ ।
વિનિવૃત્તાધિકારણાં સ્વેન ધર્મેણ તિષ્ઠતામ્

તે તુલ્યલક્ષણાઃ સિદ્ધાઃ શુદ્ધાત્માનો નિરઞ્જનાઃ ।
પ્રાકૃતે કરણોપેતાઃ સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતાઃ

પ્રખ્યાપયિત્વા ચાત્માનં પ્રકૃતિસ્ત્વેષ તત્ત્વતઃ ।
પુરુષાન્યબહુત્વેન પ્રતીતા તત્પ્રવર્તતે

પ્રવર્તિતે પુનઃ સર્ગે તેષાં સાકારણાત્મનામ્ ।
સંયોગે પ્રકૃતિર્જ્ઞૈયા મુક્તાનાં તત્ત્વદર્શિનામ્

તત્રોપવર્ગિણાં તેષાં ન પુનર્માર્ગગામિનામ્ ।
અભાવઃ પુનરુત્પન્નઃ શાન્તાનામર્ચિષામિવ

તતસ્તેષુ ગતેષૂર્ધ્વં ત્રૈલોક્યેષુ મહાત્મસુ ।
એતૈઃ સાર્ધં મહર્લોકસ્તદાનાસાદિતસ્તુ વૈ

તચ્છિષ્યા વૈ ભવિષ્યન્તિ કલ્પદાહ ઉપસ્થિતે ।
ગન્ધર્વાદ્યાઃ પિશાચાશ્ચ માનુષા બ્રાહ્મણાદયઃ

પશવઃ પક્ષિણસ્ચૈવ સ્થાવરાશ્ચ સરીસૃપાઃ ।
તિષ્ઠત્સુ તેષુ તત્કાલં પૃથિવીતલવાસિષુ

સહસ્રં યત્તુ રશ્મીનાં સ્વયમેવ વિભાવ્યતે ।
તત્સપ્તરશ્મયો ભૂત્વા એકૈકો જાયતે રવિઃ

ક્રમેણોત્તિષ્ટમાનાસ્તે ત્રીંલ્લોકાન્પ્રદહન્ત્યુત ।
જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાશ્ચૈવનદ્યઃ સર્વે ચ પર્વતાઃ

શુષ્કાઃ પૂર્વમનાવૃષ્ટ્યા સૂર્ય્યૈસ્તે ચ પ્રધૂપિતાઃ ।
તદા તુ વિવશાઃ સર્વે નિર્દગ્ધાઃ સૂર્યરશ્મિ ભિઃ

જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાશ્ચૈવ ધર્માધર્માત્મકાસ્તુ વૈ ।
દગ્ધદેહાસ્તદા તે તુ ધૂતપાપાયુગાન્તરે

ખ્યાતાતપા વિનિર્મુક્તાઃ શુભય ચાતિબન્ધયા ।
તતસ્તે હ્યુપપદ્યન્તે તુલ્યરૂપૈર્જનૈર્જનાઃ

ઉષિત્વા રજનીં તત્ર બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
પુનઃ સર્ગે ભવન્તીહ માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

તતસ્તેષૂપપન્નેષુ જનૈસ્ત્રૈલોક્યવાસિષુ ।
નિર્દગ્ધેષુ ચ લોકેષુ તદા સૂર્યૈસ્તુ સપ્તભિઃ

વૃષ્ટ્યા ક્ષિતૌ પ્લાવિતાયાં વિજનેષ્વર્ણવેષુ ચ ।
સામુદ્રાશ્ચૈવ મેઘાશ્ચ આપઃ સર્વાશ્ચ પાર્થિવાઃ

શરમાણા વ્રજન્ત્યેવ સલિલાખ્યાસ્તથા નુગાઃ ।
આગતાગતિકં ચૈવ યદા તત્સલિલં બહુ

સંછાદ્યેમાં સ્થિતાં ભમિમર્ણવાખ્યં તદાભવત્ ।
આભાતિ યસ્માત્ સ્વાભાસો ભાશબ્દો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ

સર્વતઃ સમનુપ્રાપ્ત્યા તાસાં ચામ્ભો વિભાવ્યતે ।
તદન્તસ્તનુતે યસ્માત્સર્વાં પૃથ્વીં સમન્ત તતઃ

ધાતુસ્તનોતિ વિસ્તારે નચૈતાસ્તનવઃ સ્મૃતાઃ ।
શર ઇત્યેષ શીર્ણે તુ નાનાર્થો ધાતુરુચ્યતે

એકાર્ણવે ભવત્યાપો ન શીઘ્રાસ્તેન તે નરાઃ ।
તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે સંસ્થિતે બ્રહ્મણો ઽહનિ

તાવત્કાલે રજન્યાં ચ વર્તન્ત્યાં સલિલાત્મના ।
તતસ્તુ સલિલે તાસ્મિન્નષ્ટાગ્નૌ પૃથવીતલે

પ્રશાન્તવાતે ઽન્ધકારે નિરાલોકે સમન્તતઃ ।
એતેનાધિષ્ઠિતં હીદં બ્રહ્મા સ પુરુષઃ પ્રભુઃ

વિભાગમસ્ય લોકસ્ય પ્રકર્તું પુનરૈચ્છત ।
એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

તદા ભવતિ સ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણો જિતેન્દ્રિયઃ ।
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્રર્ શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

આપો નારાસ્તત્તનવ ઇત્યર્થા નનુશુશ્રુમ ।
આપૂર્યમાણાસ્તત્રાસ્તે તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રકૃત્ ।
સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રયીમયો ઽયં પુરુષો નિરુચ્યતે

આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા એકો હ્યમૂર્તઃ પ્રથમસ્ત્વસો વિરાટ્ ।
હિરણ્ય ગર્ભઃ પુરુષો મહાત્મા સંપદ્યતે વૈ મનસઃ પરસ્તાત્

કલ્પાદૌ રજસોદ્રિક્તો બ્રહ્મા ભૂસ્ત્વાસૃજત્પ્રભુઃ ।
કલ્પાન્તે તમસોદ્રિક્તઃ કાલો ભૂત્વાગ્રસત્પુનઃ

સ વૈ નારાયણો ભૂત્વા સત્ત્વોદ્રિક્તો જલાશયે ।
ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યે સંપ્રવર્ત્તતે

સૃજતિ ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષ્યતે ચ ત્રિભિઃ સ્વયમ્ ।
એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સ જલાવૃતે ।
બ્રહ્માં નારાયણાખ્યસ્તુ સ ચકાશે ભવે સ્વયમ્

ચતુર્વિધાઃ પ્રજાઃ સર્વા બ્રહ્મશક્ત્યા તમોવૃતાઃ ।
પશ્યન્તિ તં મહર્લોકે કાલં સુપ્તં મહર્ષયઃ

ભૃગ્વાદયો યથોદ્દિષ્ટાસ્તસ્મિન્ કાલે મહર્ષયઃ ।
સત્યાદયસ્તથા ત્વષ્ટૌ કલ્પે લીને મહર્ષયઃ ।
તદા વિવર્ત્યમાનૈસ્તૈર્મહત્પરિગતં પરામ્

ગત્યર્થાદૃષતેર્ધાતોર્નામનિષ્પત્તિરુચ્યતે ।
યસ્માદૃષતિસત્ત્વેન મહત્તસ્માન્મહર્ષયઃ

મહર્લોકસ્થિતૈર્દૃષ્ટઃ કાલઃ સુપ્તસ્તદા ચ તૈઃ ।
સત્ત્વાદ્યાઃ સપ્ત યે ત્વાસન્કલ્પે ઽતીતે મહર્ષયઃ

એવં બ્રહ્મા તાસુ તાસુ રજનીષુ સહસ્રશઃ ।
દૃષ્ટવન્તસ્તદાનીતાઃ કાલં સુપ્તં મહર્ષયઃ

કલ્પસ્યાદૌ સુબહુલા યસ્માત્સંસ્થાશ્ચતુર્દ્દશ ।
કલ્પયા માસ વૈ બ્રહ્મા તસ્માત્કલ્પો નિરુચ્યતે

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ ।
વ્યક્તાવ્યકો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

ઇત્યેષ પ્રતિસંબન્ધઃ કીર્તિતઃ કલ્પયોર્દ્વયોઃ ।
સાંપ્રતં હિ તયોર્મધ્યે પ્રાગવસ્થા બભૂવ હ

કીર્તિતસ્તુ સમાસેન પૂર્વકલ્પે યથાતથમ્ ।
સાંપ્રતં સંપ્રવક્ષ્યામિ કલ્પમેતં નિબોધત