Brahmanda Purana · Chapter 1.6

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde lokakalpanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
ityevaṃ prathamaṃ pādaṃ prakṛtyarthaṃ prakīrtitam /
śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāpeyaḥ saṃśayāyati

ārādhya vacasā sūtaṃ tasyārtha tvaparāṃ kathām /
atha prabṛti kalpajñaḥ pratisaṃdhiḥ pracakṣate

samatītasya kalpasya vartamānasya cānayoḥ /
kalpayorantaraṃ yatra pratisaṃdhiśca yastayoḥ /
etadveditumicchāmi yathāvatkuśalo hyasi

kāpeyenaivamuktastu sūtaḥ pravadatāṃ varaḥ /
trailokyasyodbhavaṃ kṛtsnamākhyātumupacakrame

sūta uvāca
atra vai varṇayiṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ /
kalpaṃ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca pratisaṃdhiśca yastayoḥ

manvantarāṇi kalpeṣu yāni yāni ca suvratāḥ /
yaścāyaṃ vartate kalpo vārāhaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ

asmātkalpāttu yaḥ pūrvaḥ kalpo 'tītaḥ sanātanaḥ /
tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthāṃ nibodhata

pratyāgate pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ vinānaghāḥ /
anyaḥ pravarttate kalpo janalokādayaḥ punaḥ

vyucchinnapratisaṃdhistu kalpātkalpaḥ parasparam /
vyucchidyante prajāḥ sarvāḥ kalpānte sarvaśastadā

tasmātkalpāttu kalpasya pratisaṃdhirna vidyate /
manvantare yugākhyānāmavicchinnāstu saṃdhayaḥ

parasparāt pravartante manvantarayugaiḥ saha /
uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ

teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrve yasmāttu yaḥ paraḥ /
āsītkalpe vyatīte vai pararddhātparamastu yaḥ

kalpāstvanye bhaviṣyā ye hyaparārddhaguṇīkṛtāḥ /
prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpoṃ yo vartate dvijāḥ

asminpūrve parārddhe tu dvitīyaḥ para ucyate /
eṣa saṃsthitakālastu pratyāhārastataḥ smṛtaḥ

asmātkalpāttataḥ pūrvaṃ kalpo 'tītaḥ purātanaḥ /
caturyugasahasrati saha manvantaraiḥ purā

kṣīṇe kalpe tatastasmin dāhakāla upasthite /
tasminkāle tadā devā āsanvaimānikāstu ye

nakṣatragrahatārāśca candrasūryādayastu te /
aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātma nām

manvantare yathaikasmin caturddaśasu vai tathā /
trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatistathā

athādhikāsapta tiśca sahasrāṇāṃ purā smṛtā /
ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ

atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu khe divi /
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo 'mṛtapāstathā

teṣāmanucarāścaiva patnyaḥ putrāstathaiva ca /
varṇāśramātiriktāśca tasminkāle tu khe surāḥ

taistaiḥ sāyujyagaiḥ sārddha prāpte vastumaye tadā /
tulyaniṣṭhābhavansarve prāpte hyābhūtasaṃplave

tataste 'vaśyabhāvitvādū buddhyāḥ paryā yamātmanaḥ /
trailokyavāsino devā iha tānābhimāninaḥ

sthitikāle tadā pūrṇe āsanne paścimottare /
kalpāvasānikā devāsta sminaprāpte hyupaplave

tadotsukā viṣādeṃna tyaktasthānāni bhāgaśaḥ /
maharlokāya saṃvignāstataste dadhire manaḥ

te yuktā nupapadyante mahatīṃ ca śarīrike /
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastadā /
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhavaiścāparairjanaiḥ

gatvā tu te mahārlokaṃ devasaṃghāścaturddaśa /
stataste janalokāya sodvegā dadhire manaḥ

etena kramayogena yayuste kalpavāsinaḥ /
evaṃ devayugānāṃ tu sahasrāṇi parasparam

viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ /
taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ jana āsāditastu vai

tatra kalpāndaśa sthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ /
gatvā te brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim

ādhipatyaṃ vimāne vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ /
bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca

tatra te hyavatiṣṭhanta prītiyuktāśca saṃyamān /
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha

avaśyabhāvinārthena prākṛtenaiva te svayam /
mānārcanābhiḥ saṃbaddhāstadā tatkālabhāvitāḥ

svapato buddhipūrvaṃ tu bodho bhavati vai yathā /
tathātu bhāvite sevāṃ tathānandaḥ pravartate

pratyāhāraistu bhodānāṃ yeṣāṃ bhinnāni śuṣmiṇām /
taiḥ sārddha varddhate teṣāṃ kāryāṇi karaṇāni ca

nānā tvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām /
vinivṛttādhikāraṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām

te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ /
prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ

prakhyāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattvataḥ /
puruṣānyabahutvena pratītā tatpravartate

pravartite punaḥ sarge teṣāṃ sākāraṇātmanām /
saṃyoge prakṛtirjñaiyā muktānāṃ tattvadarśinām

tatropavargiṇāṃ teṣāṃ na punarmārgagāminām /
abhāvaḥ punarutpannaḥ śāntānāmarciṣāmiva

tatasteṣu gateṣūrdhvaṃ trailokyeṣu mahātmasu /
etaiḥ sārdhaṃ maharlokastadānāsāditastu vai

tacchiṣyā vai bhaviṣyanti kalpadāha upasthite /
gandharvādyāḥ piśācāśca mānuṣā brāhmaṇādayaḥ

paśavaḥ pakṣiṇascaiva sthāvarāśca sarīsṛpāḥ /
tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu

sahasraṃ yattu raśmīnāṃ svayameva vibhāvyate /
tatsaptaraśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ

krameṇottiṣṭamānāste trīṃllokānpradahantyuta /
jaṅgamāḥ sthāvarāścaivanadyaḥ sarve ca parvatāḥ

śuṣkāḥ pūrvamanāvṛṣṭyā sūryyaiste ca pradhūpitāḥ /
tadā tu vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmi bhiḥ

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmātmakāstu vai /
dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpāyugāntare

khyātātapā vinirmuktāḥ śubhaya cātibandhayā /
tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ

uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
punaḥ sarge bhavantīha mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ

tatasteṣūpapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu /
nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ

vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu ca /
sāmudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ

śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathā nugāḥ /
āgatāgatikaṃ caiva yadā tatsalilaṃ bahu

saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhamimarṇavākhyaṃ tadābhavat /
ābhāti yasmāt svābhāso bhāśabdo vyāptidīptiṣu

sarvataḥ samanuprāptyā tāsāṃ cāmbho vibhāvyate /
tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samanta tataḥ

dhātustanoti vistāre nacaitāstanavaḥ smṛtāḥ /
śara ityeṣa śīrṇe tu nānārtho dhāturucyate

ekārṇave bhavatyāpo na śīghrāstena te narāḥ /
tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani

tāvatkāle rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanā /
tatastu salile tāsminnaṣṭāgnau pṛthavītale

praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ /
etenādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ

vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata /
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame

tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo jitendriyaḥ /
imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

āpo nārāstattanava ityarthā nanuśuśruma /
āpūryamāṇāstatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrakṛt /
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayīmayo 'yaṃ puruṣo nirucyate

ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyamūrtaḥ prathamastvaso virāṭ /
hiraṇya garbhaḥ puruṣo mahātmā saṃpadyate vai manasaḥ parastāt

kalpādau rajasodrikto brahmā bhūstvāsṛjatprabhuḥ /
kalpānte tamasodriktaḥ kālo bhūtvāgrasatpunaḥ

sa vai nārāyaṇo bhūtvā sattvodrikto jalāśaye /
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravarttate

sṛjati grasate caiva vīkṣyate ca tribhiḥ svayam /
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame

caturyugasahasrānte sarvataḥ sa jalāvṛte /
brahmāṃ nārāyaṇākhyastu sa cakāśe bhave svayam

caturvidhāḥ prajāḥ sarvā brahmaśaktyā tamovṛtāḥ /
paśyanti taṃ maharloke kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ

bhṛgvādayo yathoddiṣṭāstasmin kāle maharṣayaḥ /
satyādayastathā tvaṣṭau kalpe līne maharṣayaḥ /
tadā vivartyamānaistairmahatparigataṃ parām

gatyarthādṛṣaterdhātornāmaniṣpattirucyate /
yasmādṛṣatisattvena mahattasmānmaharṣayaḥ

maharlokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ /
sattvādyāḥ sapta ye tvāsankalpe 'tīte maharṣayaḥ

evaṃ brahmā tāsu tāsu rajanīṣu sahasraśaḥ /
dṛṣṭavantastadānītāḥ kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ

kalpasyādau subahulā yasmātsaṃsthāścaturddaśa /
kalpayā māsa vai brahmā tasmātkalpo nirucyate

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ /
vyaktāvyako mahādevastasya sarvamidaṃ jagat

ityeṣa pratisaṃbandhaḥ kīrtitaḥ kalpayordvayoḥ /
sāṃprataṃ hi tayormadhye prāgavasthā babhūva ha

kīrtitastu samāsena pūrvakalpe yathātatham /
sāṃprataṃ saṃpravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata