બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.5

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે પ્રથમે પ્રક્રિયાપદે લોકકલ્પનં નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
શ્રીસૂત ઉવાચ
આપો ઽગ્રે સર્વગા આસન્નેનસિમન્પૃથિવીતલે ।
શાન્તવાતૈઃ પ્રલીને ઽસ્મિન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
વિભુર્ભવતિ સ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણો હ્યતીન્દ્રિયઃ ।
બ્રહ્મ નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા

સત્ત્વોદ્રેકાન્નિષિદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમવૈક્ષત ।
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્રર્ શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
અયન તસ્ય તાઃપ્રોક્તાસ્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

તુલ્ય યુગસહસ્રસ્ય વસન્કાલમુપાસ્યતઃ ।
સ્વર્ણપત્રેપ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વાદર્શકારણાત્

બ્રહ્મ તુ સલિલે તસ્મિન્નવાગ્ ભૂત્વા તદા ચરન્ ।
નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાપૃટ્કાલે તતસ્તતઃ

તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતે મહત્ ।
અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરદ્ધરણં પ્રતિ

ઓઙ્કારાષૃતનું ત્વન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યરૂપમ ચિન્તયત્

સલિલે ઽવપ્લુતાં ભૂમિં દૃષ્ટ્વા સ સમચિન્તયત્ ।
કિં તુ રૂપમહં કૃત્વા સલિલાદુદ્ધરે મહીમ્

જલક્રીડાસમુચિતં વારાહં રૂપમસ્મરત્ ।
ઉદૃશ્યં સર્વભૂતાનાં વાઙ્મયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

દશયોજનવિસ્તીર્ણમાયતંશતયોજનમ્ ।
નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્

મહાપર્વતવર્ષ્માણં શ્વેતતીક્ષ્ણોગ્રદંષ્ટ્રિણામ્ ।
વિદ્યુદગ્નિપ્રતિકાશમાદિત્યસમતેજસમ્

પીનવૃત્તાયતસ્કન્ધં વિષ્ણુવિક્રમગામિ ચ ।
પીનોન્નતકટીદેશં વૃષલક્ષણપૂજિતમ્

આસ્થાય રૂપમતુલં વારાહમમિતં હરિઃ ।
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્

દીક્ષાસમાપ્તીષ્ટિદંષ્ટ્રઃક્રતુદન્તો જુહૂસુખઃ ।
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ

વેદસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધિર્હવ્યકવ્યાદિવેગવાન્ ।
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ

દક્ષિણા ત્દૃદયો યોગી શ્રદ્ધાસત્ત્વમયો વિભુઃ ।
ઉપાકર્મરુચિશ્ચૈવ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ

નાનાછન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ ।
માયાપત્નીસહાયો વૈ ગિરિશૃઙ્ગમિવોચ્છ્રયઃ

અહોરાત્રેક્ષણાધરો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ ।
આજ્યગન્ધઃ સ્રુવસ્તુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્

સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્ કર્મવિક્રમસત્કૃતઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહામખઃ

ઉદ્ગાતાત્રો હોમલિઙ્ગઃ ફલબીજમહોષધીઃ ।
વાદ્યન્તરાત્મસત્રસ્ય નાસ્મિકાસો મશોણિતઃ

ભક્તા યજ્ઞવરાહાન્તાશ્ચાપઃ સંપ્રાવિશત્પુનઃ ।
અગ્નિસંછાદિતાં ભૂમિં સમામિચ્છન્પ્રજાપતિમ્

ઉપગમ્યા જુહાવૈતા મદ્યશ્ચાદ્યસમન્યસત્ ।
મામુદ્રાશ્ચ સમુદ્રેષુ નાદેયાશ્ચ નદીષુ ચ ।
પૃથક્ તાસ્તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ગિરીન્

પ્રાક્સર્ગે દહ્યમાનાસ્તુ તદા સંવર્તકાગ્નિના ।
દેનાગ્નિના વિલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

સત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્ વાયુના યત્તુ સંહિતાઃ ।
નિષિક્તા યત્રયત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલો ઽભવત્

તતસ્તેષુ પ્રકીર્ણેષુ લોકોદધિગિરીંસ્તથા ।
વિશ્વકર્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ

સસમુદ્રામિમાં પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપાં સપર્વતામ્ ।
ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્પુનઃપુનરકલ્પયત્

લાકાન્પ્રકલ્પયિત્વા ચ પ્રજાસર્ગ સસર્જ હ ।
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવામ્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

સસર્જ સૃષ્ટં તદ્રૂપં કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્

પ્રધાનસમકાલે ચ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમો મયઃ ।
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ

અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ।
પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયત સાભિમાનિનઃ

સર્વતસ્તમસા ચૈવ બીજકુંભલતાવૃતાઃ ।
બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશસ્તથાનિઃસંજ્ઞ એવ ચ

યસ્માત્તેષાં કૃતા બુદ્ધિર્ દુઃખાનિ કરણાનિ ચ ।
તસ્માચ્ચ સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

મુખ્યસર્ગે તદોદ્ભૂતં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્મસંભવઃ ।
અપ્રતી તમનાઃ સોથ તદોત્પત્તિમમન્યત

તસ્યાભિધ્યાયતશ્ચાન્યસ્તિર્યક્સ્રોતો ઽભ્યવર્તત ।
યસ્માત્તિર્યગ્વિવર્ત્તેત તિર્યકસ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ

તમોબહુત્વાત્તે સર્વે હ્યજ્ઞાનબહુલાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઉત્પાદ્યગ્રાહિમશ્ચૈવ તે ઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ

અહઙ્કૃતા અહંમાના અષ્ટાવિંશદ્દ્વિધાત્મિકાઃ ।
એકાદશન્દ્રિયવિધા નવધાત્માદયસ્તથા

અષ્ટૌ તુ તારકાદ્યાશ્ચ તેષાં શક્તિવધાઃ સ્મૃતાઃ ।
અન્તઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વે આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ

તિર્યક્ સ્રોતસ ઉચ્યન્તે વશ્યાત્માનસ્ત્રિસંજ્ઞકાઃ

તિર્યક્ સ્રોતસ્તુ સૃષ્ટ્વા વૈ દ્વિતીયં વિશ્વમીશ્વરઃ ।
અભિપ્રાયમથોદ્ભૂતં દૃષ્ટ્વા સર્ગં તથાવિધમ્

તસ્યાભિધ્યાયતો યોન્ત્યઃ સાત્ત્વિકઃ સમજાયત ।
ઊર્દ્ધસ્રોતસ્તૃતીયસ્તુ તદ્વૈ ચોર્દ્ધં વ્યવસ્થિતમ્

યસ્માદૂર્દ્ધં ન્યવર્તન્ત તદૂર્દ્ધસ્રોતસંજ્ઞકમ્ ।
તાઃ સુખં પ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ વાવૃતાઃ

પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ ઊર્દ્ધસ્રોતઃપ્રજાઃ સ્મૃતાઃ ।
નવધાતાદયસ્તે વૈ તુષ્ટાત્માનો બુધાઃ સ્મૃતાઃ

ઊર્દ્ધસ્રોત સ્તુતીયો યઃ સ્મૃતઃ સર્વઃ સદૈવિકઃ ।
ઊર્દ્ધસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ સ તદા પ્રભુઃ

પ્રીતિમાનભવદ્બ્રહ્મા તતો ઽન્યં નાભિમન્યત ।
સર્ગમન્યં સિમૃક્ષુસ્તં સાધકં પુનરીશ્વરઃ

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા ।
પ્રાદુર્બભૌ ભૌતસર્ગઃ સોર્વાક્ સ્રોતસ્તુ સાધકઃ

યસ્માત્તેર્વાક્પ્રવર્તન્તે તતોર્વાકૂસ્રોતસસ્તુ તે ।
તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમસ્પૃષ્ટરજોધિકાઃ

તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિમઃ ।
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ચ તે

લક્ષણૈર્નારકાદ્યૈસ્તૈરષ્ટધા ચ વ્યવસ્થિતાઃ ।
સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તે ગન્ધર્વૈઃ સહ ધર્મિણઃ

પઞ્ચમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગશ્ચતુર્દ્ધા સ વ્યવસ્થિતઃ ।
વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ સિદ્ધ મુખ્યાસ્તથૈવ ચ

નિવૃત્તા વર્તમાનાશ્ચ પ્રજાયન્તે પુનઃપુનઃ ।
ભૂતાદિકાનાં સત્ત્વાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે

સ્વાદનાશ્ચાપ્યશીલાશ્ચ જ્ઞેયા ભૂતાદિકાશ્ચ તે ।
પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણસ્તુ સઃ

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂત સર્ગઃ સ ઉચ્યતે ।
વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ ચૈદ્રિયઃ સર્ગ ઉચ્યતે

ઇત્યેત પ્રાકૃતાઃ સર્ગા ઉત્પન્ના બુદ્ધિપૂર્વકાઃ ।
મુખ્યસર્ગશ્ચ તુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

તિર્યક્સ્રોતઃસસર્ગસ્તુ તૈર્યગ્યોન્યસ્તુ પઞ્ચમઃ ।
તથોર્દ્ધસ્રોતસાં સર્ગઃ ષષ્ઠો દેવત ઉચ્યતે

તત્રોર્દ્ધસ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ ।
અષ્ટમોનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ

પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાદ્યાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

પ્રકૃતા બુદ્ધિપૂર્વાસ્તુ ત્રયઃ સર્ગાસ્તુ વૈકૃતાઃ ।
દુદ્ધિબુર્વાઃ પ્રવર્તેયુસ્તદ્વર્ગા બ્રાહ્મણાસ્તુ વૈ

વિસ્તરાચ્ચ યથા સર્વે કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।
ચતુર્દ્ધા ચ સ્થિતસ્સો ઽપિ સર્વભૂતેષુ કૃત્સ્નશઃ

વિપર્યયોણ શત્ત્યા ચ બુદ્ધ્યા સિદ્ધ્યા તથૈવ ચ ।
સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતઃ

સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ પુષ્ટિર્દેવેષુ કૃત્સ્નશઃ ।
અથો સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્

વૈવર્ત્યેન તુ જ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે મહૌ જસઃ ।
સંબુદ્ધ્ય ચૈવ નામાથો અપવૃત્તાસ્ત્રયસ્તુ તે

અસૃષ્ટ્વૈવ પ્રજાસર્ગંપ્રતિસર્ગં તતસ્તતઃ ।
બ્રહ્મા તેષુ વ્યરક્તેષુ તતો ઽન્યાન્સા ધકાન્સૃજન્

સ્થાનાભિમાનિનો દેવાઃ પુનર્બ્રહ્માનુશાસનમ્ ।
અભૂતસૃષ્ટ્યવસ્થા ચે સ્થાનિનસ્તાન્નિબોધ મે

આપો ઽગ્નિઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષો દિવં તથા ।
સ્વર્ગો દિશઃ સમુદ્રાશ્ચ નદ્યશ્ચૈવ વનસ્પતીન્

ઔષધીનાં તથાત્માનો હ્યાત્મનો વૃક્ષવીરુધામ્ ।
લતાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્તાઃ સંધિરાત્ર્યહાઃ

અર્દ્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ ।
સ્થાને સ્રોતઃસ્વભીમાનાઃ સ્થાનાખ્યાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ

સ્થાનાત્મનઃ સ સૃષ્ટ્વા તુ તતો ઽન્યાન્સ તદાસૃજત્ ।
દેવાંશ્ચૈવ પિતૄંશ્ચૈવ યૌરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ

ભૃગ્વઙ્ગિરા મરીચિશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
દક્ષો ઽત્રિશ્ચ વસિષ્ઠશ્ચ સાસૃજન્નવ માનસાન્

નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ।
બ્રહ્મા યથાત્મકાનાં તુ સર્વેષાં બ્રહ્મયોગિનામ્

તતો ઽસૃજત્પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રં રોષત્મસંભવમ્ ।
સંકલ્પં ચૈવ ધર્મ ચ સર્વેષામેવ પર્વતૌ

સો ઽસૃજદ્વ્યવસાયં તુ બ્રહ્મા ભૂતં સુખાત્મકમ્ ।
સંકલ્પાચ્ચૈવ સંકલ્પો જજ્ઞે સો ઽવ્યક્તયોનિનઃ

પ્રાણાદ્દક્ષો ઽસૃજદ્વાચં ચક્ષુર્ભ્યાં ચ મરીચિનમ્ ।
ભૃગુશ્ચ હૃદયાજ્જજ્ઞે ઋષિઃ સલિલયોનિનઃ

શિરસશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ શ્રોત્રાદત્રિસ્તથૈવ ચ ।
પુલસ્ત્યશ્ચ તથોદાનાદ્વ્યાનાત્તુ પુલહસ્તથા

સમાનતો વસિષ્ઠશ્ચ હ્યપાનાન્નિર્મમે ક્રતુમ્ ।
ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ શ્રેષ્ઠાઃ પુત્રા વૈ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

ધર્માદયઃ પ્રથમજા વિજ્ઞેયા બ્રહ્મમઃ સ્મૃતાઃ ।
ભૃગ્વાદયસ્તુ યે સૃષ્ટા ન ચ તે બ્રહ્મવાદિનઃ

ગૃહમેધિપુરાણાસ્તે વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
દ્વાદશૈતે પ્રસૂયન્તે સહ રૂદ્રેણ ચ દ્વિજાઃ

ક્રતુઃ સનત્કુમારશ્ચ દ્વાવેતાવૂર્દ્ધરેતસૌ ।
પૂર્વોત્પત્તૌ પુરા હ્યેતૌ સર્વેષામપિ પૂર્વજૌ

વ્યતીતૌ સપ્તમે કલ્પે પુરાણૌ લોકસાધકૌ ।
વિરજેતે ઽત્ર વૈ લોકે તેજસાક્ષિપ્ય ચાત્મનઃ

તાપુભૌ યોગધર્માણાવારોપ્યાત્માનમાત્મના ।
પ્રજાધર્મં ચ કામં ચ વર્તયેતે મહૌજસૌ

યથોત્પન્નસ્તથૈવેહ કુમાર ઇતિ ચોચ્યતે ।
તતઃ સનત્કુમારેતિ નામ તસ્ય પ્રતિષ્ઠિતમ્

તેષાં દ્વાદશ તે વંશા દિવ્યા દેવગાણાન્વિતાઃ ।
ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિરલઙ્કૃતાઃ

પ્રાણજાંસ્તુ સ દૃષ્ટ્વા વૈ બ્રહ્મા દ્વાદશ સાત્ત્વિકાન્ ।
તતો ઽસુરાન્પિતૄન્દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચાસૃજત્પ્રભુઃ

મુખાદ્દેવાનજનયત્ પિતૄંશ્ચૈવાથ વક્ષસઃ ।
પ્રજનનાન્મનુષ્યાન્વૈ જઘનાન્નિર્મમે ઽસુરાન્

નક્તં સૃજન્પુનર્બ્રહ્મા જ્યોત્સ્નાયા માનુષાત્મનઃ ।
સુધાયાશ્ચ પિતૄંશ્ચૈવ દેવદેવઃ સસર્જહ

મુખ્યામુખ્યાન્ મૃજન્દેવાનસુરાંશ્ચ તતઃ પુનઃ ।
સનસશ્ચ મનુષ્યાંશ્ચ પિતૃવન્મહતઃ પિતૄન્

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ચ લોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ નિર્મમે યજ્ઞસિદ્ધયે

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ મહસસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ।
બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં દેવાર્ષિપિતૃમાનવમ્

પુનઃ સૃજતિ ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ।
યક્ષાન્પિશાચાન્ ગન્ધર્વાન્સર્વશો ઽપ્સરસસ્તથા

નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્ ।
અવ્યયં વા વ્યયઞ્ચૈવ દ્વયં સ્થાવરજઙ્ગમમ્

તેષાં તે યાન્તિ કર્માણિ પ્રાક્ સૃષ્ટાનિ સ્વયંભુવા ।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મૌં કૃતાકૃતે ।
તેષામેવ પૃથક્ સૂતમવિભક્તં ત્રયં વિદુઃ

એતદેવં ચ નૈવં ચ ન ચોભે નાનુભે તથા ।
કર્મ સ્વવિષયં પ્રાહુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ

નામાત્મપઞ્ચભૂતાનાં કૃતાનાં ચ પ્રપઞ્ચતામ્ ।
દિવશબ્દેન પઞ્ચૈતે નિર્મમે સમહેશ્વરઃ

આર્ષાણિ ચૈવ નામાનિ યાશ્ચ દેવેષુ સૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યાં ન પ્રસૂયન્તે પુનસ્તેભ્યોદધત્પ્રભુઃ

ઇત્યેવં કારણાદ્ભૂતો લોકસર્ગઃ સ્વયંભુવઃ ।
મહદાદ્યા વિશેષાન્તા વિકારાઃ પ્રાકૃતાઃ સ્વયમ્

ચન્દ્રસૂર્યપ્રભો લોકો ગ્રહનક્ષત્રમણ્ડિતઃ ।
નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સહસ્રશઃ

પુરૈશ્ચ વિવિધૈ રમ્યૈઃ સ્ફીતૈર્જનપદૈસ્તથા ।
અસ્મિન્ બ્રહ્મવને ઽવ્યક્તો બ્રહ્મા ચરતિ સર્વવિત્

અવ્યક્તબીજપ્રભવસ્તસ્યૈવાનુગ્રહે સ્થિતઃ ।
બુદ્ધિસ્કન્ધમયશ્ચૈવ ઇન્દ્રિયાન્તરકોટરઃ

મહાભૂતપ્રકાશશ્ચ વિશેષૈઃ પત્રવાંસ્તુ સઃ ।
ધર્માધર્મસુપુષ્પસ્તુ સુખદુઃખફલોદયઃ

આજીવઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ ।
એતદ્બ્રહ્મવનં ચૈવ બ્રહ્મવૃક્ષસ્ય તસ્ય તત્

અવ્યક્તં કારણં યત્ર નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિંમાયાં ચૈવાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

ઇત્યેષો ઽનુગ્રહઃમર્ગો બ્રહ્મનૈમિત્તિકઃ સ્મૃતઃ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકાઃ સર્ગા બ્રહ્મણઃ પ્રાકૃતાસ્ત્રયઃ

સુખ્યાદયસ્તુ ષટ્ સર્ગા વૈકૃતા બુદ્ધિપૂર્વકાઃ ।
વૈકલ્પાત્સંપ્રવર્તન્તે બ્રહ્મણસ્તેભિમન્યવઃ

ઇત્યેતે પ્રાકૃતાશ્ચૈવ વૈકૃતાશ્ચ નવ સ્મૃતાઃ ।
સર્ગાઃ પરસ્પરોત્પન્નાઃ કારણં તુ બુધૈઃ સ્મૃતમ્

મૂર્દ્ધાનં વૈ યસ્ય વેદા વદન્તિ વિયન્નાભિશ્ચન્દ્રસૂર્યૌં ચ નેત્રે ।
દિશઃ શ્રોત્રે વિદ્ધિ પાદૌ ક્ષિતિં ચ સો ઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા

વક્ત્રાદ્યસ્ય બ્રાહ્મણાઃ સંપ્રસૂતા વક્ષસશ્ચૈવ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગે ।
વૈશ્યા ઊરુભ્યાં યસ્ય પદ્ભ્યાં ચ શૂદ્રાઃસર્વેવર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

નારાયણાત્પરોવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસંજ્ઞિતમ્ ।
અણ્ડજસ્તુ સ્વયં બ્રહ્મા લોકાસ્તેન કૃતાઃ સ્વયમ્

તત્ર કલ્પાન્ દશસ્થિત્વા સત્યં ગચ્છન્તિ તે પુનઃ ।
તે લોકા બ્રહ્મલોકં વૈ અપરાવર્તિનીં ગતિમ્

આધિપત્યં વિના તે વૈ ઐશ્વર્યેણ તુ તત્સમાઃ ।
ભવન્તિ બ્રહ્મણા તુલ્યા રૂપેણ વિષયેણ ચ

તત્ર તે હ્યવતિષ્ઠન્તે પ્રીતિયુક્તાઃ સ્વસંયુતાઃ ।
અવશ્યંભાવિનાર્થેન પ્રાકૃતં તનુતે સ્વયમ્

નાનાત્વનાભિસંબધ્યાસ્તદા તત્કાલભાવિતાઃ ।
સ્વપતો ઽબુદ્ધિપૂર્વ હિ બોધો ભવતિ વૈ યથા

તત્કાલભાવિતે તેષાં તથા જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તતે ।
પ્રત્યાહારૈસ્તુ ભેદાનાં તેષાં હિ ન તુ શુષ્મિણામ્

તૈશ્વ સાર્ધં પ્રવર્તન્તે કાર્યાણિ કારણાનિ ચ ।
નાનાત્વદર્શિનાં તેષાં બ્રહ્મલોકનિવાસિનામ્

વિનિવૃત્તવિકારાણાં સ્વેન ધર્મેણ તિષ્ઠતામ્ ।
તુલ્યલક્ષણ સિદ્ધાસ્તુ શુભાત્માનો નિરઞ્જનાઃ

પ્રાકૃતે કરણોપેતાઃ સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતાઃ ।
પ્રસ્થાપયિત્વા ચાત્માનં પ્રકૃતિસ્ત્વેષ તત્તવતઃ

પુરુષાન્યબહુત્વેન પ્રતીતા ન પ્રવર્તતે ।
પ્રવર્તતે પુનઃ સર્ગસ્તેષાં સાકારણાત્મનામ્

સંયોગઃ પ્રકૃતિર્જ્ઞેયા યક્તાનાં તત્ત્વદર્શિનામ્ ।
તત્રોપવર્ગિણી તેષામપુનર્ભારગામિનામ્

અભાવતઃ પુનઃ સત્યં શાન્તાનામર્ચિષામિવ ।
તતરતેષુ ગતેષૂર્દ્ધં ત્રૈલોક્યાત્તુ મુદાત્મસુ

તે સાર્દ્ધં ચૈર્મહર્લ્લોકસ્તદાનાસાદિતસ્તુ વૈ ।
તચ્છિષ્યા યે હ તિષ્ઠન્તિ કલ્પદાહ ઉપસ્થિતે

ગન્ધર્વાદ્યાઃ પિશાચાશ્ચમાનુષા બ્રહ્મણાદયઃ ।
પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ સ્થાવરાઃ સસરીસૃપાઃ

તિષ્ઠત્સુતેષુ તત્કાલં પૃથિવીતલવસિષુ ।
સહસ્રંયત્તુ રશ્મીનાં સૂર્યસ્યેહ વિનશ્યતિ

તે સપ્ત રશ્મયો ભૂત્વા એકૈકો જાયતે રવિઃ ।
ક્રમેણ શતમાનાસ્તે ત્રીંલ્લોકાન્પ્રદહન્ત્યુત

જઙ્ગમાન્સ્થાવરાંશ્ચૈવ નદીઃ સર્વાશ્ચ પર્વતાન્ ।
શુષ્કે પૂર્વમનાવૃષ્ટ્યા ચૈસ્તૈશચૈવ પ્રતાપિતાઃ

તદા તે વિવશાઃ સર્વે નિર્દગ્ધાઃ સૂર્યરશ્મિભિઃ ।
જઙ્ગમાઃ સ્થાવરાશ્ચૈવ ધર્માધર્માદિકાસ્તુ વૈ

દગ્ધદેહાસ્તદા તે તુ ધૂતપાપા યુગાત્યયે ।
ખ્યાતાતપા વિનિર્મુક્તાઃ શુભયા ચાતિબન્ધયા

તતસ્તે હ્યુપપદ્યન્તે તુલ્યરૂપૈર્જનૈર્જનાઃ ।
ઉષિત્વા રજનીં તે ચ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

પુનઃ સર્ગે ભવન્તીહ માનસ્યો બ્રહ્મણઃ પ્રજાઃ ।
તતસ્તેષુ પ્રપન્નેષુ જનૈસ્ત્રૈલોક્યવાસિષુ

નિર્દગ્ધેષુ ચ લોકેષુ તદા સૂર્યૈસ્તુ સપ્તભિઃ ।
વૃષ્ટ્યા ક્ષિતૌ પ્લાવિતાયાં વિજનેષ્વર્ણવેષુ વા

સમુદ્રાશ્ચૈવ મેઘાશ્ચ આપશ્ચૈવાથ પાર્થિવાઃ ।
શરમાણા વ્રજન્ત્યેવ સલિલાખ્યાસ્તથાચલાઃ

આગતાગતિકં ચૈવ યદા તુ સલિલં બહુ ।
સંછાદ્યેમાં સ્થિતાં ભૂમિમર્ણવાખ્યં તદાભવત

આભાતિ યસ્માચ્ચાભાસાદ્ભાશબ્દઃ કાન્તિદીપ્તિષુ ।
સ સર્વઃ સમનુપ્રાપ્તા માસાં ભાભ્યો વિભાવ્યતે

તદન્તસ્તનુતે યસ્માત્સર્વાં પૃથ્વીં સમતતઃ ।
ધાતુસ્તનોતિ વિસ્તારં તતોપતનવઃ સ્મૃતાઃ

શાર ઇત્યેવ શીર્ણે તુ નાનાર્થો ધાતુ રુચ્યતે ।
એકાર્ણવે ભવન્ત્યાપો ન શીર્ણાસ્તેન તા નરાઃ

તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે સંસ્થિતે બ્રહ્મણો ઽહનિ ।
તાવત્કાલં રજન્યાં ચ વર્તન્ત્યાં સલિલાત્મનઃ

તતસ્તે સલિલે તસ્મિન્ નષ્ટાગ્નૌ પૃથિવીતલે ।
પ્રશાન્તવાતે ઽન્ધકારે નિરાલોકે સમન્તતઃ

યેનૈવાધિષ્ઠિતં હીદં બ્રહ્મણઃ પુરુષઃ પ્રભુઃ ।
વિભાગમસ્ય લોકસ્ય પ્રકર્તું પુનરૈચ્છત

શાર ઇત્યેવ શીર્ણે તુ નાનાર્થો ધાતુ રુચ્યતે ।
એકર્ણવે તતસ્તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવર જઙ્ગમે ।
તદા ભવતિ સ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણો હ્યતીન્દ્રિયઃ ।
બ્રહ્મા નારાયણા ખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા

સત્ત્વોદ્રેકાત્પ્રબુદ્ધસ્તુ સ શૂન્યં લોકમૈક્ષત ।
અનેનાદ્યેન પાદેન પુરાણં પરિકીર્તિતમ્