બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે પ્રથમે પ્રક્રિયાપાદે નૈમિષાખ્યાનકથનં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
શૃણુ તેષાં કથાં દિવ્યાં સર્વપાપપ્રમોચનીમ્ ।
કથ્યમાનાં મયા ચિત્રાં બહ્વર્થાં શ્રુતિસંમતામ્

ય ઇમાં ધારયેન્નિત્યં શૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ ।
સ્વવંશં ધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

વિશ્વતારા યા ચ પઞ્ચ યથાવૃત્તં યથાશ્રુતમ્ ।
કીર્ત્યમાનં નિબોધાર્થં પૂર્વેષાં કીર્ત્તિવર્દ્ધનમ્

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં શત્રુઘ્નમેવ ચ ।
કીર્ત્તનં સ્થિરકીર્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યકર્મણામ્

યસ્માત્કલ્પાયતે કલ્પઃ સમગ્રં શુચયે શુચિઃ ।
તસ્મૈ હિરણ્યગર્ભાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ

અજાય પ્રથમાયૈવ વરિષ્ઠાય પ્રજાસૃજે ।
બ્રહ્મણે લોકતન્ત્રાય નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરૂપ્યં સલક્ષણમ્ ।
પઞ્ચપ્રમાણં ષદ્શ્રાન્તઃ પુરુષાધિષ્ઠિતં ચ યત્

આસંયમાત્પ્રવક્ષ્યામિ ભૂતસર્ગમનુત્તમમ્ ।
અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્

પ્રધાનં પ્રકૃતિં ચૈવ યમાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।
ગન્ધરૂપરસૈર્હીનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્

જગદ્યોનિમ્મહાભૂતં પરં બ્રહ્મસનાતનમ્ ।
વિગ્રહં સર્વભૂતાનામવ્યક્તમભવત્કિલ

અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મં ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્ ।
અસાંપ્રતિકમજ્ઞેયં બ્રહ્મ યત્સદસત્પરમ્

તસ્યાત્મના સર્વમિદં વ્યાપ્તમાસીત્તમોમયમ્ ।
ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્નવિભાતં તમોમયમ્

સર્ગકાલે પ્રધાનસ્ય ક્ષત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્ય વૈ ।
ગુણભાવાદ્ભાસમાને મહાતત્ત્વ બભૂવ હ

સૂક્ષ્મઃ સ તુ મહાનગ્રે અવ્યક્તેન સમાવૃતઃ ।
સત્ત્વોદ્રેકો મહાનગ્રે સત્ત્વમાત્રપ્રકાશકઃ

સત્ત્વાન્મહાન્સ વિજ્ઞેય એકસ્તત્કારણઃ સમૃતઃ ।
નિઙ્ગમાત્રં સમુત્પન્નં ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ટિતં મહત્

સંકલ્પો ઽધ્યવસાયશ્ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્ ।
મહાસૃષ્ટિં ચ કુરુતે વીતમાનઃ સિસૃક્ષયા

ધર્માદીનિ ચ ભૂતાનિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ ।
મનો મહાત્મનિ બ્રહ્મ દુર્બુદ્ધિખ્યાતિરીશ્વરાત્

પ્રજ્ઞાસંધિશ્ચ સર્વસ્વં સંખ્યાયતનરશ્મિભિઃ ।
મનુતે સર્વભૂતાનાં તસ્માચ્ચેષ્ટફલો વિભુઃ

ભોક્તા ત્રાતા વિભક્તાત્મા વર્ત્તનં મન ઉચ્યતે ।
તત્ત્વાનાં સંગ્રહે યસ્માન્મહાંશ્ચ પરિમાણતઃ

શેષેભ્યો ગુણાતત્ત્વેભ્યો મહાનિવ તનુઃ સ્મૃતઃ ।
વિભક્તિમાનં મનુતે વિભાગં મન્યતે ઽપિ વા

પુરુષો ભોગસંબન્ધાત્તેન ચાસૌ સતિ સ્મૃતઃ ।
બૃહત્ત્વાદ્વૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનામખિલાશ્રયાત્

યસ્માદ્વૃંહયત ભાવાન્ બ્રહ્મા તેન નિરુચ્યતે ।
આપૂરયતિ યસ્માચ્ચ સર્વાન્ દેહાનનુગ્રહૈઃ

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વાન્ ભાવાન્પૃથક્ પૃથક્ ।
તસ્મિંસ્તુ કાર્યકરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણઃ પુરા

પ્રાકૃતં દેવિ વર્તં માં ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંમિતઃ ।
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ પુરા પુરુષ ઉચ્યતે

આદિકર્ત્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્ત્તિનામ્

હિરણ્યગભઃ સો ઽણ્ડે ઽસ્મિન્પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ ।
સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મ સંસિતઃ

કરણૈઃ સહ પૃચ્છન્તે પ્રત્યાહારેસ્ત્યજન્તિ ચ ।
ભજન્તે ચ પુનર્દેહાંસ્તે સમાહારસંધિસુ

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોદ્ધર્તુર્મહાત્મનઃ ।
ગર્તોદકં સબુદાસ્તુ હરેયુશ્ચાપિ પઞ્ચતાઃ

યસ્મિન્નણ્ડ ઇમે લોકાઃ સપ્ત વૈ સંપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
પૃથિવી સપ્તભિર્દ્વીપૈઃ સમુદ્રૈઃ સહ સપ્તભિઃ

પર્વતૈઃ સુમહદ્ભિશ્ચ નદીભિશ્ચ સહસ્રશઃ ।
અન્તઃસ્થસ્ય ત્વિમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષતૌ સંગ્રહઃ સહ વાયુના ।
લોકાલોકં ચ યત્ કિઞ્ચિદણ્ડે તસ્મિન્પ્રતિષ્ટિતમ્

આપો દશગુણે નૈવ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ ।
તેજો દશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુના વૃતમ્

વાયુર્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતઃ ।
આકાશમાવૃતં સર્વં બહિર્ભૂતાદિના તથા

ભૂતાદિર્મહતા ચૈવ પ્રધાનેનાવૃતો મહાન્ ।
એભિરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

ઇચ્છયા વૃત્ય ચાન્યોન્યમરણે પ્રકૃતયઃ સ્થિતઃ ।
પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા ચ ગ્રસંતસ્ચ પરસ્પરમ્

એવં પરસ્પરૈશ્ચૈવ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ।
આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિષુ

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યુક્તં બ્રહ્મ ક્ષેત્રજ્ઞમુચ્યતે ।
ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ

અબુદ્ધિપૂર્વઃ પ્રથમઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તડિદ્યથા ।
એતદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય ચન્મ યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
આયુષ્માન્કીર્તિમાન્ધન્યઃ પ્રજ્ઞાવાંશ્ચ ન સંશયઃ