બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.2

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે પ્રથમે પ્રક્રિયાપાદે કૃત્યસમુદ્દેશો નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
પ્રત્યવોચન્પુનઃ સૂતમૃષયસ્તે તપોધનાઃ ।
કુત્ર સત્રં સમભત્તેવષામદ્ભુતકર્મણામ્

કિયન્તં ચૈવ તત્કાલં કથં ચ સમવર્ત્તત ।
આચચક્ષે પુરાણં ચ કથં તત્સપ્રભઞ્જનઃ

આચખ્યૌ વિસ્તરેણૈવ પર કૌતૂહલં હિ નઃ ।
ઇતિ સંચોદિતઃ સૂતઃ પ્રત્યુવાચ શુભં વચઃ

શૃણુધ્વં યત્ર તે ધીરા મેનિરે મન્ત્રમુત્તમમ્ ।
યાવન્તં ચાભવત્કાલં યથા ચ સમવર્તત

સિસૃક્ષમાણો વિશ્વં હિ યજતે વિસૃજત્પુરા ।
સત્રં હિ તે ઽતિપુણ્યં ચ સહસ્રપરિવત્સરાન્

તપોગૃહપતેર્યત્ર બ્રહ્મા ચૈવાભવત્સ્વયમ્ ।
ઇડાયા યત્ર પત્નીત્વં શામિત્રં યત્ર બુદ્ધિમાન્

મૃત્યુશ્ચકે મહાતેજાસ્તસ્મિન્સત્રે મહાત્મનામ્ ।
વિબુધાશ્ચોષિરે તત્ર સહસ્રપરિવત્સરાન્

ભ્રમતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિરશીર્યત ।
કર્મણા તેન વિખ્યાતં નૈમિષં મુનિપૂજિતમ્

યત્ર સા ગોમતી પુણ્યા સિદ્ધચારણસેવિતા ।
રોહિણી સ સુતા તત્ર ગોમતી સાભવત્ ક્ષણાત્

શક્તિર્જ્યેષ્ઠા સમભવદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
રુન્ધત્યાઃ સુતાયાત્રાદાનમુત્તમતેજસઃ

કલ્માષપાદો નૃપતિર્યત્ર શક્રશ્ચ શક્તિના ।
યત્ર વૈરં સમભવદ્વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ

અદૃશ્યન્ત્યાં સમભવન્મુનિર્યત્ર પરાશરઃ ।
પરાભવો વસિષ્ઠસ્ય યસ્ય જ્ઞાને હ્યવર્ત્તયત્

તત્ર તે મેનિરે શૈલં નૈમિષે બ્રહ્મવાદિનઃ ।
નૈમિષં જજ્ઞિરે યસ્માન્નૈમિષીયાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

તત્સત્રમભવત્તેષાં સમા દ્વાદશ ધીમતામ્ ।
પુરૂરવસિ વિક્રાન્તે પ્રશાસતિ વસુંધરામ્

અષ્ટાદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્રન્ પુરૂરવાઃ ।
તુતોષ નૈવ રત્નાનાં લોભાદિતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

ઉર્વશી ચકમે તં ચ દેવદૂતપ્રચોદિતા ।
આજહાર ચ તત્સત્રમુર્વશ્યા સહ સંગતઃ

તસ્મિન્નરપતૌ સત્રે નૈમિષીયાઃ પ્રચક્રિરે ।
યં ગર્ભં સુષુવે ગઙ્ગા પાવકાદ્દીપ્તતેજસમ્

તત્તુલ્યં પર્વતે ન્યસ્તં હિરણ્યં સમપદ્યત ।
હિરણ્મયં તતશ્ચકે યજ્ઞવાટં મહાત્મનામ્

વિશ્વકર્મા સ્વયન્દેવો ભાવનો લોકભાવનઃ ।
સ પ્રવિશ્ય તતઃ સત્રે તેષામમિતતેજસામ્

ઐડઃ પુરૂરવા ભેજે તં દેશં મૃગયાં ચરન્ ।
તં દૃષ્ટ્વા મહાદાશ્વર્યં યજ્ઞવાટં હિરણ્મયમ્

લોભેન હતવિજ્ઞાનસ્તદાદાતુમુપાક્રમત્ ।
નૈમિષેયાસ્તતસ્તસ્ય ચુક્રુધુર્નૃપતિં ભૃશમ્

નિજઘ્નુશ્ચાપિ તં ક્રુદ્ધાઃ કુશવજ્રૈર્મનીષિણઃ ।
તપોનિષ્ઠાશ્ચ રાજાનં મુનયો દેવચોદિતાઃ

કુશવજ્રૌર્વિનિષ્પિષ્ટઃ સ રાજા વ્યજહાત્તનુમ્ ।
ઔર્વશેયૈસ્તતસ્તસ્ય યુદ્ધં ચક્રે નૃપો ભુવિ

નહુષસ્ય મહાત્માનં પિતરં યં પ્રચક્ષતે ।
સ તેષ્વવભૃથેષ્વેવ ધર્મ્મશીલો મહીપતિઃ

આયુરાયભવાયાગ્ર્યમસ્મિન્ સત્રે નરોત્તમઃ ।
શાન્તયિત્વા તુ રાજાનં તદા બ્રહ્મવિદસ્તથા

સત્રમારેભિરે કર્ત્તું પૃથ્વીવત્સા ત્મમૂર્તયઃ ।
બભૂવ સત્રે તેષાં તુ બ્રહ્મચર્યં મહાત્મનામ્

વિશ્વં સિસૃક્ષમાણાનાં પુરા વિસ્વસૃજામિવ ।
વૈખાનસૈઃ પ્રિયસખૈર્વાલ ખિલ્યૈર્મરીચિભિઃ

અજૈશ્ચ મુનિભિર્જાતં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભઃ ।
વિતૃદેવાપ્સરઃસિદ્ધૈર્ગન્ધર્વોરગચારણૈઃ

ભારતૈઃ શુશુભે રાજા દેવૈરિન્દ્રસમો યથા ।
સ્તોત્રશસ્ત્રૈર્ગૃહૈર્દેવાન્પિતૄન્પિત્ર્યૈશ્ચ કર્મભિઃ

આનર્ચુઃસ્મ યથાજાતિ ગન્ધર્વાદીન્ યથાવિધિ ।
આરાધને સ સસ્માર તતઃ કર્માન્તરેષુ ચ

જગુઃ સામાનિ ગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।
વ્યાજહ્રુર્મુનયો વાચં ચિત્રાક્ષરપદાં શુભામ્

મન્ત્રાદિ તત્ર વિદ્વાંસો જજપુશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
વિતણ્ડાવચનૈશ્ચૈવ નિજઘ્નુઃ પ્રતિવાદિનઃ

ઋષયશ્ચૈવ વિદ્વાંસઃ શબ્દાર્થન્યાયકોવિદાઃ ।
ન તત્ર હારિતં કિઞ્ચિદ્વિવિશુર્બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

નૈવ યજ્ઞહરા દૈત્યા નૈવ વાજમુખાસ્ત્રિણઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં દરિદ્રં ચ ન તત્ર સમજાયત

શક્તિપ્રજ્ઞાક્રિયાયેગૈર્વિધિરાશીષ્વનુષ્ટિતઃ ।
એવં ચ વવૃધે સત્રં દ્વાદશાબ્દં મનીષિણામ્

ઋષીણાં નૈમિષીયાણાં તદભૂદિવ વજ્રિણઃ ।
વૃદ્ધાદ્યા ઋત્વિજો વીરા જ્યોતિષ્ટોમાન્ પૃથક્પૃથક્

ચક્રિરે પૃષ્ઠગમનાઃ સર્વાનયુતદક્ષિણાન્ ।
સમાપ્તયજ્ઞો યત્રાસ્તે વાસુદેવં મહાધિપમ્

પપ્રચ્છુરમિતાત્માનં ભવદ્ભિર્યદહં દ્વિજઃ ।
પ્રચોદિતઃ સ્વવંશાર્થં સ ચ તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

શિષ્યઃસ્વયંભુવો દેવઃ સર્વં પ્રત્યક્ષદૃગ્વશી ।
અણિમાદિભિરષ્ટાભિઃ સૂક્ષ્મૈરઙ્ગૈઃ સમન્વિતઃ

તિર્યગ્વાતાદિભિર્વર્ષૈઃ સર્વાં લ્લોકાન્બિભર્તિ યઃ ।
સપ્તસ્કન્ધા ભૃતાઃ શાખાઃ સર્વતોયાજરાજરાન્

વિષયૈર્ મરુતો યસ્ય સંસ્થિતાઃ સપ્તસપ્તકાઃ ।
વ્યૂહત્રયાણાં સૂતાનાં કુર્વન્ સત્રં મહાબલઃ

તેજસશ્વાપ્યુપાયાનાં દધાતીહ શરીરિણઃ ।
પ્રાણાદ્યા વૃત્તયઃ પઞ્ચ ધારણાનાં સ્વવૃત્તિભિઃ

પૂર્યમામઃ શરીરાણાં ધારણં યસ્ય કુર્વતે ।
આકાશયોનિર્દ્વિગુણઃ શાબ્દસ્પર્શસમન્વિતઃ

વાચોરણિઃ સમાખ્યાતા શબ્દશાસ્ત્રવિચક્ષણૈઃ ।
ભારત્યાર્ઃ શ્લક્ષ્ણયા સર્વાન્મુનીન્પ્રહ્લાદયન્નિવ

પુરાણજ્ઞાઃ સુમનસઃ પુરાણાશ્રયયુક્તયા ।
પુરામ નિયતા વિપ્રાઃ કથામકથયદ્વિભુઃ

એતત્સર્વં યથાવૃત્તમાખ્યાનં દ્વિજસત્તમાઃ ।
ઋષીણાં ચ પરં ચૈતલ્લોકતત્ત્વમનુત્તમમ્

બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં પુરાણં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ સર્વપાપપ્રમોચનમ્

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ તસ્ય વક્ષ્યામ્યનુક્રમમ્